धन्य धन्य हा वैश्वानरु । होये रघुनाथाचा श्वशुरु । विश्वव्यापक विश्वंभरु । पिता जानकीचा ॥ १ ॥

धन्य हा वैश्वानर अग्नी, जो रघुनाथाचा सासरा ठरतो; विश्वव्यापक असा हा विश्वंभर जानकीचा पिता आहे (सीता अग्नीतून प्रगट झाली, अशी कथा आहे).

धन्य धन्य हा वैश्वानरु । होये रघुनाथाचा श्वशुरु । विश्वव्यापक विश्वंभरु । पिता जानकीचा ॥ १ ॥

Blessed is this Vaishvanara, the universal Fire - he is, as it were, Raghunath's father-in-law, for he is the all-pervading sustainer of the world and the father of Janaki (Sita, born of fire).

ज्याच्या मुखें भगवंत भोक्ता । जो ऋषीचा फळदाता । तमहिमरोगहर्ता । भर्ता विश्वजनाचा ॥ २ ॥

ज्याच्या मुखाद्वारे भगवंत (यज्ञातील आहुती) भोगतो, जो ऋषींना (यज्ञफळ) फळ देणारा आहे, जो अंधार, थंडी व रोग यांचा नाश करणारा आहे, तो सर्व जगाचा पोषणकर्ता आहे.

ज्याच्या मुखें भगवंत भोक्ता । जो ऋषीचा फळदाता । तमहिमरोगहर्ता । भर्ता विश्वजनाचा ॥ २ ॥

Through his mouth the Lord himself partakes of offerings; he is the giver of fruit to the sages' rites; he dispels darkness, cold and disease, and he is the sustainer of all the world's people.

नाना वर्ण नाना भेद । जीवमात्रास अभेद । अभेद आणी परम शुध । ब्रम्हादिकासी ॥ ३ ॥

नाना वर्ण व नाना भेद असले तरी अग्नी सर्व जीवमात्रांना समानच आहे; ब्रह्मदेवापासून सर्वांना तो अभेद व परम शुद्ध असाच आहे.

नाना वर्ण नाना भेद । जीवमात्रास अभेद । अभेद आणी परम शुध । ब्रम्हादिकासी ॥ ३ ॥

Though there are many castes and distinctions among beings, fire treats every creature alike; from Brahma downward, he remains impartial and utterly pure to all.

अग्नीकरितां सृष्टी चाले । अग्नीकरितां लोक धाले । अग्नीकरितां सकळ ज्याले । लाहानथोर ॥ ४ ॥

अग्नीमुळेच सृष्टीचा व्यवहार चालतो, अग्नीमुळेच लोक तृप्त होतात, अग्नीमुळेच लहानथोर सर्व जगले आहेत.

अग्नीकरितां सृष्टी चाले । अग्नीकरितां लोक धाले । अग्नीकरितां सकळ ज्याले । लाहानथोर ॥ ४ ॥

Because of fire the world functions; because of fire people are satisfied and fed; because of fire, everyone, great and small, has lived at all.

अग्नीनें आळलें भूमंडळ । लोकांस राहव्या जालें स्थळ । दीप दीपिका नाना ज्वाळ । जेथें तेथें ॥ ५ ॥

अग्नीने भूमंडळ व्यापले आहे, त्यामुळेच लोकांना राहण्यास जागा मिळाली; दीप, पणत्या, नाना ज्वाळा जिथेतिथे तेवत आहेत.

अग्नीनें आळलें भूमंडळ । लोकांस राहव्या जालें स्थळ । दीप दीपिका नाना ज्वाळ । जेथें तेथें ॥ ५ ॥

Fire pervades the whole earth, and because of it people have places to dwell; lamps and flames of every kind burn everywhere one looks.

पोटामधें जठराग्नी । तेणें क्षुधा लागे जनीं । अग्नीकरितां भोजनीं । रुची येते ॥ ६ ॥

पोटात जठराग्नी असतो, त्यामुळेच लोकांना भूक लागते; आणि अग्नीमुळेच भोजनाला रुची येते.

पोटामधें जठराग्नी । तेणें क्षुधा लागे जनीं । अग्नीकरितां भोजनीं । रुची येते ॥ ६ ॥

Within the belly burns the digestive fire, and because of it people feel hunger; and because of fire, food becomes savory.

अग्नी सर्वांगीं व्यापक । उष्णें राहे कूणी येक । उष्ण नस्तां सकळ लोक । मरोन जाती ॥ ७ ॥

अग्नी सर्वांगात व्यापून राहिलेला आहे, त्यामुळेच शरीरात उष्णता टिकते; उष्णता नसेल तर सर्व लोक मरून जातील.

अग्नी सर्वांगीं व्यापक । उष्णें राहे कूणी येक । उष्ण नस्तां सकळ लोक । मरोन जाती ॥ ७ ॥

Fire pervades the whole body; because of it warmth remains; and if that warmth were gone, every person would simply die.

आधीं अग्नी मंद होतो । पुढें प्राणी तो नासतो । ऐसा हा अनुभव येतो । प्राणीमात्रासी ॥ ८ ॥

प्रथम शरीरातील अग्नी मंद होतो, आणि नंतर तो प्राणी नाश पावतो; हा अनुभव प्रत्येक प्राणिमात्राला येतो.

आधीं अग्नी मंद होतो । पुढें प्राणी तो नासतो । ऐसा हा अनुभव येतो । प्राणीमात्रासी ॥ ८ ॥

First the fire within grows faint, and then that being perishes; this is the experience of every living creature.

असतां अग्नीचें बळ । शत्रु जिंके तात्काळ । अग्नी आहे तावत्काळ । जिणें आहे ॥ ९ ॥

अग्नीचे बळ असेल तोवर माणूस शत्रूला तात्काळ जिंकू शकतो; जोपर्यंत अग्नी (शरीरातील उष्णता) आहे तोपर्यंतच जीवन आहे.

असतां अग्नीचें बळ । शत्रु जिंके तात्काळ । अग्नी आहे तावत्काळ । जिणें आहे ॥ ९ ॥

As long as fire's strength remains, one can conquer an enemy at once; life itself lasts only as long as that inner fire lasts.

नाना रस निर्माण जाले । अग्नीकरितां निपजले । माहांरोगी आरोग्य जाले । निमिषमात्रें ॥ १० ॥

नाना रस अग्नीमुळेच निर्माण झाले, अग्नीमुळेच ते सिद्ध होतात; अग्नीच्या (औषधी उष्णतेच्या) योगे महारोगीही क्षणार्धात आरोग्यवान होतात.

नाना रस निर्माण जाले । अग्नीकरितां निपजले । माहांरोगी आरोग्य जाले । निमिषमात्रें ॥ १० ॥

Countless medicinal essences come into being and are refined through fire; through fire even the gravely ill are restored to health in an instant.

सूर्य सकळांहून विशेष । सूर्याउपरी अग्नीप्रवेश । रात्रभागीं लोक अग्नीस । साहें करिती ॥ ११ ॥

सूर्य सर्वांहून विशेष आहे, पण सूर्यानंतर अग्नीचाच प्रवेश होतो; रात्रीच्या वेळी लोक अग्नीचाच आधार घेतात.

सूर्य सकळांहून विशेष । सूर्याउपरी अग्नीप्रवेश । रात्रभागीं लोक अग्नीस । साहें करिती ॥ ११ ॥

The sun is foremost of all, but next after the sun comes fire; through the hours of night, people rely on fire alone.

अंत्यजगृहींचा अग्नी आणिला । त्यास दोष नाहीं बोलिला । सकळां गृहीं पवित्र जाला । वैश्वानरु ॥ १२ ॥

अंत्यजाच्या घरचा अग्नीदेखील आणला तरी त्याला दोष लागत नाही असे सांगितले आहे; कारण वैश्वानर सर्वांच्याच घरी पवित्रच असतो.

अंत्यजगृहींचा अग्नी आणिला । त्यास दोष नाहीं बोलिला । सकळां गृहीं पवित्र जाला । वैश्वानरु ॥ १२ ॥

Even fire brought from the house of an outcaste is said to carry no fault; for Vaishvanara remains pure and sacred in every home alike.

अग्नीहोत्र नाना याग । अग्नीकरितां होती सांग । अग्नी त्रुप्त होतां मग । सुप्रसन्न होतो ॥ १३ ॥

अग्निहोत्र व नाना यज्ञ अग्नीच्याच द्वारे पूर्ण होतात; अग्नी तृप्त झाला की मगच तो प्रसन्न होतो.

अग्नीहोत्र नाना याग । अग्नीकरितां होती सांग । अग्नी त्रुप्त होतां मग । सुप्रसन्न होतो ॥ १३ ॥

Fire-sacrifices and countless rituals are completed through fire alone; and when fire is satisfied with offerings, he becomes truly gracious.

देव दानव मानव । अग्नीकरितां चाले सर्व । सकळ जनासी उपाव । अग्नी आहे ॥ १४ ॥

देव, दानव, मानव - सर्वांचा व्यवहार अग्नीमुळेच चालतो; सर्व जनांना अग्नी हाच खरा आधार आहे.

देव दानव मानव । अग्नीकरितां चाले सर्व । सकळ जनासी उपाव । अग्नी आहे ॥ १४ ॥

Gods, demons, and humans - the affairs of all of them proceed by means of fire; fire is the true resource for every kind of person.

लग्नें करिती थोर थोर । नाना दारूचा प्रकार । भूमंडळीं यात्रा थोर । दारूनें शोभती ॥ १५ ॥

थोरथोर लोक लग्ने करतात तेव्हा नाना प्रकारची आतषबाजी उडवतात; भूमंडळावरील मोठमोठ्या यात्राही अशा आतषबाजीने शोभून दिसतात.

लग्नें करिती थोर थोर । नाना दारूचा प्रकार । भूमंडळीं यात्रा थोर । दारूनें शोभती ॥ १५ ॥

Great people celebrate weddings with all manner of fireworks; and even the grandest festivals on earth are made splendid by such displays of fire.

नाना लोक रोगी होती । उष्ण औशधें सेविती । तेणे लोक आरोग्य होती । वन्हीकरितां ॥ १६ ॥

नाना लोक आजारी पडतात, तेव्हा उष्ण गुणाची औषधे सेवन करतात; अशाप्रकारे अग्नीच्या योगेच लोक पुन्हा आरोग्यवान होतात.

नाना लोक रोगी होती । उष्ण औशधें सेविती । तेणे लोक आरोग्य होती । वन्हीकरितां ॥ १६ ॥

When countless people fall ill, they take medicines of a heating nature; and it is by virtue of that fire that they are restored to health.

ब्रह्मणास तनुमनु । सूर्यदेव हुताशनु । येतद्विषईं अनुमानु । कांहींच नाहीं ॥ १७ ॥

ब्राह्मणाचे तनू-मन (उपास्य दैवत) सूर्यदेव व अग्नी हेच आहेत, यात कोणताही संशय नाही.

ब्रह्मणास तनुमनु । सूर्यदेव हुताशनु । येतद्विषईं अनुमानु । कांहींच नाहीं ॥ १७ ॥

For the Brahmin, the very body and mind are consecrated to the sun-god and to fire; on this point there is no doubt whatsoever.

लोकामध्यें जठरानळु । सागरीं आहे वडवनाळु । भूगोळाबाहेर आवर्णानळु । शिवनेत्रीं विदुल्यता ॥ १८ ॥

लोकांमध्ये जठराग्नी असतो, समुद्रात वडवानल असतो, भूगोलाबाहेर आवर्णानल असतो, आणि शिवाच्या तिसऱ्या नेत्रात विद्युतरूप अग्नी असतो.

लोकामध्यें जठरानळु । सागरीं आहे वडवनाळु । भूगोळाबाहेर आवर्णानळु । शिवनेत्रीं विदुल्यता ॥ १८ ॥

In people there is the digestive fire, in the ocean the submarine fire, beyond the globe the encircling cosmic fire, and in Shiva's third eye, fire in the form of lightning.

कुपीपासून अग्नी होतो । उंचदर्पणीं अग्नी निघतो । काष्ठमंथनी प्रगटतो । चकमकेनें ॥ १९ ॥

कुपीच्या (भिंगाच्या) साहाय्याने अग्नी उत्पन्न होतो, उंच आरशातून (सूर्यकांत मण्यातून) अग्नी निघतो, लाकूड घुसळल्याने किंवा चकमक ठोकल्याने अग्नी प्रगट होतो.

कुपीपासून अग्नी होतो । उंचदर्पणीं अग्नी निघतो । काष्ठमंथनी प्रगटतो । चकमकेनें ॥ १९ ॥

Fire can be kindled with a lens, drawn out with a burning-glass held to the sun, or produced by churning wood together or striking flint and steel.

अग्नी सकळां ठाईं आहे । कठीण घिसणीं प्रगट होये । आग्यासर्पें दग्ध होये । गिरिकंदरें ॥ २० ॥

अग्नी सर्वत्र सुप्त रूपाने असतोच, कठीण वस्तू घासल्याने तो प्रगट होतो; आणि वणवा पेटला की पर्वतकपारीही जळून जातात.

अग्नी सकळां ठाईं आहे । कठीण घिसणीं प्रगट होये । आग्यासर्पें दग्ध होये । गिरिकंदरें ॥ २० ॥

Fire lies latent everywhere, and rubbing hard materials together brings it forth; and when a wildfire rages, even mountain ravines are burnt to ash.

अग्नीकरितां नाना उपाये । अग्नीकरितां नाना अपाय । विवेकेंविण सकल होये । निरार्थक ॥ २१ ॥

अग्नीमुळे नाना उपाय (लाभ) होतात, तसेच अग्नीमुळे नाना अपायही (हानी) होतात; विवेकाशिवाय हे सर्व निरर्थक ठरते.

अग्नीकरितां नाना उपाये । अग्नीकरितां नाना अपाय । विवेकेंविण सकल होये । निरार्थक ॥ २१ ॥

Fire brings countless benefits, and fire also brings countless harms; without discernment, all of this comes to nothing.

भूमंडळीं लाहानथोर । सकळांस वन्हीचा आधार । अग्निमुखें परमेश्वर । संतुष्ट होये ॥ २२ ॥

भूमंडळावरील लहानथोर सर्वांना अग्नीचाच आधार आहे; अग्नीच्या मुखाद्वारे (यज्ञाहुतीने) परमेश्वर संतुष्ट होतो.

भूमंडळीं लाहानथोर । सकळांस वन्हीचा आधार । अग्निमुखें परमेश्वर । संतुष्ट होये ॥ २२ ॥

On this earth, everyone, great and small, depends upon fire; and through fire's mouth (the offerings of sacrifice), the Lord himself is pleased.

ऐसा अग्नीचा महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । उत्तरोत्तर अगाध महिमा । अग्नीपुरुषाचा ॥ २३ ॥

असा हा अग्नीचा महिमा आहे; जितके बोलावे तितकी उपमा उणीच पडते; अग्निपुरुषाचा महिमा उत्तरोत्तर अधिकच अगाध आहे.

ऐसा अग्नीचा महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । उत्तरोत्तर अगाध महिमा । अग्नीपुरुषाचा ॥ २३ ॥

Such is fire's glory; however much one says, every comparison falls short; the glory of this fire-person only grows more unfathomable the more one considers it.

जीत असतां सुखी करी । मेल्यां प्रेत भस्म करी । सर्वभक्षकु त्याची थोरी । काये म्हणोनी सांगावी ॥ २४ ॥

जिवंत असताना तो सुख देतो, मृत्यूनंतर प्रेताचे भस्म करतो; तो सर्वभक्षक आहे, त्याची थोरवी काय म्हणून सांगावी?

जीत असतां सुखी करी । मेल्यां प्रेत भस्म करी । सर्वभक्षकु त्याची थोरी । काये म्हणोनी सांगावी ॥ २४ ॥

While one lives, fire brings comfort; when one dies, it reduces the body to ash. He devours all things - what more can be said of his greatness?

सकळ सृष्टीचा संव्हार । प्रळय करी वैश्वानर । वैश्वानरें पदार्थमात्र । कांहींच उरेना ॥ २५ ॥

संपूर्ण सृष्टीचा संहार करून वैश्वानर प्रळय घडवून आणतो; वैश्वानराने भस्म केल्यावर कोणताही पदार्थ शिल्लक उरत नाही.

सकळ सृष्टीचा संव्हार । प्रळय करी वैश्वानर । वैश्वानरें पदार्थमात्र । कांहींच उरेना ॥ २५ ॥

Vaishvanara brings about the dissolution, consuming the whole of creation at the time of cosmic destruction; once fire has done its work, not a single thing remains.

नाना होम उदंड करिती । घरोघरीं वैशदेव चालती । नाना क्षेत्रीं दीप जळती । देवापासीं ॥ २६ ॥

लोक नाना होम मोठ्या प्रमाणात करतात, घरोघरी वैश्वदेव (गृहयज्ञ) चालतो; नाना तीर्थक्षेत्री देवासमोर दीप तेवत असतात.

नाना होम उदंड करिती । घरोघरीं वैशदेव चालती । नाना क्षेत्रीं दीप जळती । देवापासीं ॥ २६ ॥

People perform countless fire-offerings in abundance, the household fire-rite (Vaishvadeva) continues in every home, and in temple after temple, lamps burn before the deity.

दीपाराधनें निलांजनें । देव वोवाळिजे जनें । खरें खोटें निवडणें । दिव्य होतां ॥ २७ ॥

दीपाराधनेने, निरांजनाने लोक देवाची आरती करतात; आणि अग्निदिव्य केले असता खरे-खोटे यांचा निवाडाही होतो.

दीपाराधनें निलांजनें । देव वोवाळिजे जनें । खरें खोटें निवडणें । दिव्य होतां ॥ २७ ॥

With lamps and offering-plates, people perform the waving-of-lights (arati) to the deity; and through the ordeal by fire, truth and falsehood too are distinguished.

अष्टधा प्रकुर्ती लोक तिन्ही । सकळ व्यापून राहिला वन्ही । अगाध महिमा वदनीं । किती म्हणोनी बोलावा ॥ २८ ॥

अष्टधा प्रकृती व तिन्ही लोक - या सर्वांना व्यापून अग्नी राहिलेला आहे; त्याचा अगाध महिमा वाणीने किती म्हणून वर्णावा?

अष्टधा प्रकुर्ती लोक तिन्ही । सकळ व्यापून राहिला वन्ही । अगाध महिमा वदनीं । किती म्हणोनी बोलावा ॥ २८ ॥

The eightfold nature of creation and all three worlds are entirely pervaded by fire; how much can the tongue possibly describe his boundless glory?

च्यारी श्रृंगें त्रिपदीं जात । दोनी शिरें सप्त हात । ऐसा बोलिला शास्त्रार्थ । प्रचितीविण ॥ २९ ॥

(वेदातील अग्नीचे प्रतीकात्मक वर्णन) चार शिंगे, तीन पावले चालणारा, दोन डोकी व सात हात असलेला - असा शास्त्रार्थ सांगितला आहे, जो प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय नुसत्या शब्दांनी कळत नाही.

च्यारी श्रृंगें त्रिपदीं जात । दोनी शिरें सप्त हात । ऐसा बोलिला शास्त्रार्थ । प्रचितीविण ॥ २९ ॥

(A Vedic riddle-verse about fire) "Four horns, moving on three feet, two heads and seven hands" - such is the scriptural description given, though its meaning is not grasped without direct realization.

ऐसा वन्ही उष्णमूर्ती । तो मी बोलिलों येथामती । न्यून्यपूर्ण क्षमा श्रोतीं । केलें पाहिजे ॥ ३० ॥

असा हा उष्णमूर्ती अग्नी - त्याचे वर्णन मी माझ्या बुद्धीप्रमाणे केले; यात जी उणीव राहिली असेल ती श्रोत्यांनी क्षमा करावी.

ऐसा वन्ही उष्णमूर्ती । तो मी बोलिलों येथामती । न्यून्यपूर्ण क्षमा श्रोतीं । केलें पाहिजे ॥ ३० ॥

Such is fire, the embodiment of heat - I have described him here as best my understanding allows; whatever falls short in this telling, may the listeners kindly forgive.