धन्य धन्य तो वाल्मीक । ऋषीमाजी पुण्यश्लोक । जयाचेन हा त्रिलोक्य । पावनजाला ॥ १ ॥

वाल्मीक ऋषी धन्य होय, तो सर्व ऋषींमध्ये पुण्यश्लोक (पवित्र कीर्तीचा) आहे; त्याच्यामुळेच त्रैलोक्य पावन झाले.

धन्य धन्य तो वाल्मीक । ऋषीमाजी पुण्यश्लोक । जयाचेन हा त्रिलोक्य । पावनजाला ॥ १ ॥

Blessed indeed is sage Valmiki, most holy among all the sages; because of him the three worlds were sanctified.

भविष्य आणी शतकोटी । हें तों नाहीं देखिलें दृष्टीं । धांडोळितां सकळ सृष्टि । श्रुत नव्हे ॥ २ ॥

भविष्यातील शंभर कोटी वर्षांचे वर्णन त्याने केले, असे कोणीही प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; अवघी सृष्टी धुंडाळली तरी असे दुसरे उदाहरण ऐकिवात नाही.

भविष्य आणी शतकोटी । हें तों नाहीं देखिलें दृष्टीं । धांडोळितां सकळ सृष्टि । श्रुत नव्हे ॥ २ ॥

He described things a hundred million years in the future, though no one had actually witnessed them; search the whole creation and you will not hear of another such feat.

भविष्याचें येक वचन । कदाचित जालें प्रमाण । तरी आश्चिर्य मानिती जन । भूमंडळीचे ॥ ३ ॥

एखाद्याचे भविष्यवाणीतील एक वचनही खरे ठरले, तरी लोक त्याचे भूमंडळभर आश्चर्य मानतात.

भविष्याचें येक वचन । कदाचित जालें प्रमाण । तरी आश्चिर्य मानिती जन । भूमंडळीचे ॥ ३ ॥

If even a single prophetic word of someone comes true, people across the whole earth marvel at it.

नसतां रघुनाथावतार । नाहीं पाहिला शास्त्राधार । रामकथेचा विस्तार । विस्तारिला जेणें ॥ ४ ॥

रघुनाथाचा अवतार होण्यापूर्वीच, कोणत्याही शास्त्राधाराशिवाय, वाल्मीकींनी रामकथेचा विस्तार करून सांगितला.

नसतां रघुनाथावतार । नाहीं पाहिला शास्त्राधार । रामकथेचा विस्तार । विस्तारिला जेणें ॥ ४ ॥

Even before Lord Raghunath's incarnation took place, without any scriptural precedent, Valmiki composed and expounded the entire story of Rama.

ऐसा जयाचा वाग्विळास । ऐकोनी संतोषला महेश । मग विभागिलें त्रयलोक्यास । शतकोटी रामायेण ॥ ५ ॥

अशी त्याची काव्यरचना ऐकून प्रत्यक्ष महादेव संतुष्ट झाले, आणि मग शंभर कोटी श्लोकांचे रामायण तिन्ही लोकांमध्ये विभागून दिले.

ऐसा जयाचा वाग्विळास । ऐकोनी संतोषला महेश । मग विभागिलें त्रयलोक्यास । शतकोटी रामायेण ॥ ५ ॥

Hearing such a marvel of poetry, even Lord Shiva was delighted, and the hundred-million-verse Ramayana was then distributed among the three worlds.

ज्याचें कवित्व शंकरें पाहिलें । इतरां न वचे अनुमानलें । रामौपासकांसी जालें । परम समाधान ॥ ६ ॥

ज्याचे काव्य खुद्द शंकरांनी पाहिले, ते इतरांच्या आकलनापलीकडचे आहे; त्यामुळे रामोपासकांना अत्यंत समाधान लाभले.

ज्याचें कवित्व शंकरें पाहिलें । इतरां न वचे अनुमानलें । रामौपासकांसी जालें । परम समाधान ॥ ६ ॥

His poetry, seen and approved by Shiva himself, is beyond the grasp of ordinary minds; it brought supreme contentment to all devotees of Rama.

ऋषी होते थोर थोर । बहुतीं केला कवित्वविचार । परी वाल्मीकासारिखा कवेश्वर । न भूतो न भविष्यति ॥ ७ ॥

अनेक थोर ऋषींनी काव्यरचना केली, पण वाल्मीकींसारखा कविश्रेष्ठ पूर्वी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.

ऋषी होते थोर थोर । बहुतीं केला कवित्वविचार । परी वाल्मीकासारिखा कवेश्वर । न भूतो न भविष्यति ॥ ७ ॥

Many great sages composed poetry, but a poet-king like Valmiki has never been before and never will be again.

पूर्वीं केली दृष्ट कर्में । परी पावन जाला रामनामें । नाम जपतां दृढ नेमें । पुण्यें सीमा सांडिली ॥ ८ ॥

पूर्वायुष्यात त्याने वाईट कर्मे केली होती, पण रामनामाने तो पावन झाला; दृढ निश्चयाने नामजप करता करता त्याचे पुण्य सीमा ओलांडून गेले.

पूर्वीं केली दृष्ट कर्में । परी पावन जाला रामनामें । नाम जपतां दृढ नेमें । पुण्यें सीमा सांडिली ॥ ८ ॥

In his earlier life he had committed wicked deeds, but he was purified through the name of Rama; steadfastly repeating that name, his merit grew beyond all bounds.

उफराटे नाम म्हणतां वाचें । पर्वत फुटले पापाचे । ध्वज उभारले पुण्याचे । ब्रह्मांडावरुते ॥ ९ ॥

उलटे नाम ("मरा मरा") जपतानाही त्याचे पापाचे पर्वत फुटून गेले आणि त्याच्या पुण्याचे ध्वज संपूर्ण ब्रह्मांडावर उभे राहिले.

उफराटे नाम म्हणतां वाचें । पर्वत फुटले पापाचे । ध्वज उभारले पुण्याचे । ब्रह्मांडावरुते ॥ ९ ॥

Even chanting the name reversed ("Mara-Mara"), the mountains of his sin shattered, and banners of his merit rose over the whole universe.

वाल्मीकें जेथें तप केलें । तें वन पुण्यपावन जालें । शुष्क काष्ठीं अंकुर फुटले । तपोबळें जयाच्या ॥ १० ॥

वाल्मीकींनी जेथे तपश्चर्या केली, ते वन पुण्यपावन झाले; त्याच्या तपोबलाने वाळलेल्या लाकडालाही अंकुर फुटले.

वाल्मीकें जेथें तप केलें । तें वन पुण्यपावन जालें । शुष्क काष्ठीं अंकुर फुटले । तपोबळें जयाच्या ॥ १० ॥

The forest where Valmiki performed his penance became sacred and pure; by the power of his austerity even dry wood sprouted new shoots.

पूर्वी होता वाल्हाकोळी । जीवघातकी भूमंडळीं । तोचि वंदिजे सकळीं । विबुधीं आणि ऋषेश्वरीं ॥ ११ ॥

पूर्वी तो वाल्हा कोळी होता, पृथ्वीवरील एक जीवघातकी दरोडेखोर; तोच पुढे सर्व देव व ऋषिश्रेष्ठांकडून वंदिला जाऊ लागला.

पूर्वी होता वाल्हाकोळी । जीवघातकी भूमंडळीं । तोचि वंदिजे सकळीं । विबुधीं आणि ऋषेश्वरीं ॥ ११ ॥

He was once Valya the hunter-bandit, a murderous robber on this earth; that very man came to be revered by all gods and great sages.

उपरती आणि अनुताप । तेथें कैंचें उरेल पाप । देह्यांततपें पुण्यरूप । दुसरा जन्म जाला ॥ १२ ॥

मनात खरा पश्चात्ताप आणि वैराग्य उपजले की तेथे पाप उरतच नाही; देहभान विसरून केलेल्या तपश्चर्येने त्याला जणू दुसराच पुण्यरूप जन्म मिळाला.

उपरती आणि अनुताप । तेथें कैंचें उरेल पाप । देह्यांततपें पुण्यरूप । दुसरा जन्म जाला ॥ १२ ॥

Where true remorse and detachment arise, what sin can remain? Through penance so intense he forgot the body itself, he was, as it were, reborn in a form of pure merit.

अनुतापें आसन घातलें । देह्यांचें वारुळ जालें । तेंचि नाम पुढें पडिलें । वाल्मीक ऐसें ॥ १३ ॥

पश्चात्तापाने त्याने तपासाठी आसन घातले, आणि इतका वेळ स्तब्ध राहिला की त्याच्या देहाभोवती वारूळ साचले; त्यावरूनच त्याला पुढे 'वाल्मीक' हे नाव पडले.

अनुतापें आसन घातलें । देह्यांचें वारुळ जालें । तेंचि नाम पुढें पडिलें । वाल्मीक ऐसें ॥ १३ ॥

In deep remorse he sat down in penance, remaining so still that an anthill formed around his body; from that he came to be called Valmiki.

वारुळास वाल्मीक बोलिजे । म्हणोनि वाल्मीक नाम साजे । जयाच्या तीव्र तपें झिजे । हृदय तापसाचें ॥ १४ ॥

वारुळाला 'वल्मीक' म्हणतात, म्हणून त्याला वाल्मीक हे नाव शोभले; त्याच्या तीव्र तपाने तपस्व्यांचेही हृदय विरघळून जाते.

वारुळास वाल्मीक बोलिजे । म्हणोनि वाल्मीक नाम साजे । जयाच्या तीव्र तपें झिजे । हृदय तापसाचें ॥ १४ ॥

An anthill is called 'valmika', so the name Valmiki suited him well; the intensity of his penance would melt the hearts of even other ascetics.

जो तापसांमाजीं श्रेष्ठ । जो कवेश्वरांमधें वरिष्ठ । जयाचें बोलणें पष्ट । निश्चयाचें ॥ १५ ॥

तो तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि कवींमध्ये वरिष्ठ होता; त्याचे प्रत्येक वचन स्पष्ट आणि निश्चयाचे असे.

जो तापसांमाजीं श्रेष्ठ । जो कवेश्वरांमधें वरिष्ठ । जयाचें बोलणें पष्ट । निश्चयाचें ॥ १५ ॥

He was foremost among ascetics and supreme among poets; every word he spoke was clear and certain, born of firm conviction.

जो निष्ठावंतांचें मंडण । रघुनाथभक्तांचें भूषण । ज्याची धारणा असाधारण । साधकां सदृढ करी ॥ १६ ॥

तो निष्ठावंतांचे भूषण आणि रघुनाथभक्तांचे अलंकार आहे; त्याची अलौकिक धारणाशक्ती साधकांना दृढ करते.

जो निष्ठावंतांचें मंडण । रघुनाथभक्तांचें भूषण । ज्याची धारणा असाधारण । साधकां सदृढ करी ॥ १६ ॥

He is the pride of the faithful and the ornament of Rama's devotees; his extraordinary steadfastness strengthens every seeker.

धन्य वाल्मीक ऋषेश्वर । समर्थाचा कवेश्वर । तयासी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥ १७ ॥

धन्य तो ऋषिश्रेष्ठ वाल्मीक, जो समर्थ रघुनाथाचा कविराज आहे; त्याला मी साष्टांग नमस्कार करतो.

धन्य वाल्मीक ऋषेश्वर । समर्थाचा कवेश्वर । तयासी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥ १७ ॥

Blessed is Valmiki, the great sage, the poet-lord who sang of the mighty Lord; to him I offer my full prostration.

वाल्मीक ऋषी बोलिला नसता । तरी आम्हांसी कैंची रामकथा । म्हणोनियां समर्था । काय म्हणोनी वर्णावें ॥ १८ ॥

वाल्मीक ऋषींनी सांगितलीच नसती, तर आम्हाला रामकथा कोठून मिळाली असती? म्हणून त्या समर्थाचे वर्णन काय म्हणून करावे, ते सुचत नाही.

वाल्मीक ऋषी बोलिला नसता । तरी आम्हांसी कैंची रामकथा । म्हणोनियां समर्था । काय म्हणोनी वर्णावें ॥ १८ ॥

If sage Valmiki had not spoken it, from where would we have received the story of Rama? So how can one even begin to describe this great soul?

रघुनथकीर्ति प्रगट केली । तेणें तयची महिमा वाढली । भक्त मंडळी सुखी जाली । श्रवणमात्रें ॥ १९ ॥

त्याने रघुनाथाची कीर्ती प्रगट केली, त्यामुळे त्याचाही महिमा वाढला; ती कथा नुसती श्रवण केल्यानेच भक्तमंडळी सुखी झाली.

रघुनथकीर्ति प्रगट केली । तेणें तयची महिमा वाढली । भक्त मंडळी सुखी जाली । श्रवणमात्रें ॥ १९ ॥

By making Rama's glory known to the world, his own greatness grew as well; merely by hearing that tale, devotees everywhere found joy.

आपुला काळ सार्थक केला । रघुनाथकीर्तिमधें बुडाला । भूमंडळीं उधरिला । बहुत लोक ॥ २० ॥

त्याने आपला सगळा काळ सार्थकी लावला, रघुनाथाच्या कीर्तीत तो स्वतः बुडून गेला, आणि त्यायोगे पृथ्वीवरील अनेक लोकांचा उद्धार केला.

आपुला काळ सार्थक केला । रघुनाथकीर्तिमधें बुडाला । भूमंडळीं उधरिला । बहुत लोक ॥ २० ॥

He made his whole life fruitful, immersing himself entirely in Rama's glory, and thereby delivered countless people on this earth.

रघुनाथ भक्त थोर थोर । महिमा जयांचा अपार । त्या समस्तांचा किंकर । रामदास म्हणे ॥ २१ ॥

रघुनाथाचे भक्त अनेक थोर थोर आहेत, ज्यांचा महिमा अपार आहे; रामदास म्हणतो, मी त्या सर्वांचा दास आहे.

रघुनाथ भक्त थोर थोर । महिमा जयांचा अपार । त्या समस्तांचा किंकर । रामदास म्हणे ॥ २१ ॥

Rama has many great devotees whose glory is boundless; Ramdas says, I am the humble servant of them all.