पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ अग्न । अग्नीचें मूळ पवन । मागां निरोपिलें ॥ १ ॥

पृथ्वीचे मूळ जल आहे, जलाचे मूळ अग्नी आहे, आणि अग्नीचे मूळ पवन आहे - हे आधीच्या समासांत सांगितले आहे.

पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ अग्न । अग्नीचें मूळ पवन । मागां निरोपिलें ॥ १ ॥

The root of earth is water, the root of water is fire, and the root of fire is air - this has already been explained in the preceding chapters.

आतां ऐका पवनाचें मूळ । तो हा अंतरात्माचि केवळ । अत्यंतचि चंचळ । सकळांमधें ॥ २ ॥

आता पवनाचे मूळ ऐका - ते केवळ अंतरात्माच आहे, जो सर्वांमध्ये अत्यंत चंचल असा वास करतो.

आतां ऐका पवनाचें मूळ । तो हा अंतरात्माचि केवळ । अत्यंतचि चंचळ । सकळांमधें ॥ २ ॥

Now hear the root of air itself - it is none other than the inner Self, the Antaratma, who dwells restless and ever-moving within all things.

तो येतो जातो दिसेना । स्थिर होऊन बैसेना । ज्याचें रूप अनुमानेना । वेदश्रुतीसी ॥ ३ ॥

तो येतो-जातो पण दिसत नाही, तो कधी स्थिर होऊन बसत नाही; ज्याचे रूप वेदश्रुतींनाही अनुमानाने कळत नाही.

तो येतो जातो दिसेना । स्थिर होऊन बैसेना । ज्याचें रूप अनुमानेना । वेदश्रुतीसी ॥ ३ ॥

He comes and goes yet is never seen; he never settles down and remains still; even the Vedic scriptures cannot grasp his true form through inference.

मुळीं मुळींचें स्फुर्ण । तेंचि अंतरात्म्याचें लक्षण । जगदेश्वरापासून त्रिगुण । पुढें जालें ॥ ४ ॥

मुळातील मूळ स्फुरण, तेच अंतरात्म्याचे लक्षण आहे; त्या जगदीश्वरापासूनच पुढे त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) उत्पन्न झाले.

मुळीं मुळींचें स्फुर्ण । तेंचि अंतरात्म्याचें लक्षण । जगदेश्वरापासून त्रिगुण । पुढें जालें ॥ ४ ॥

The primal stir at the very root of all - that itself is the mark of the inner Self; and from that Lord of the universe, the three gunas (sattva, rajas, tamas) subsequently came into being.

त्रिगुणापासून जालीं भूतें। पावलीं पष्ट दशेतें । त्या भूतांचें स्वरूप तें । विवेकें वोळखावें ॥ ५ ॥

त्रिगुणांपासून पंचमहाभूते उत्पन्न झाली, आणि ती स्पष्ट (प्रगट) दशेला पोहोचली; त्या भूतांचे खरे स्वरूप विवेकानेच ओळखावे.

त्रिगुणापासून जालीं भूतें। पावलीं पष्ट दशेतें । त्या भूतांचें स्वरूप तें । विवेकें वोळखावें ॥ ५ ॥

From the three gunas the great elements were born, and they came to their manifest, distinct state; the true nature of those elements must be recognized through discernment.

त्यामधें मुख्य आकाश । चौ भूतांमधें विशेष । याच्या प्रकाशें प्रकाश । सकळ कांहीं ॥ ६ ॥

त्यांमध्ये आकाश हे मुख्य आणि इतर चार भूतांहून विशेष आहे; याच्याच प्रकाशाने बाकी सर्व काही प्रकाशित होते.

त्यामधें मुख्य आकाश । चौ भूतांमधें विशेष । याच्या प्रकाशें प्रकाश । सकळ कांहीं ॥ ६ ॥

Among them, Akasha (space/ether) is foremost, distinguished above the other four elements; by its own light, everything else is illumined.

येक विष्णु महद्‍भूत । ऐसा भूतांचा संकेत । परंतु याची प्रचीत । पाहिली पाहिजे ॥ ७ ॥

विष्णू हे एकच महाभूत आहे, असे भूतांविषयीचे संकेत सांगतात; परंतु याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊनच पाहिले पाहिजे.

येक विष्णु महद्‍भूत । ऐसा भूतांचा संकेत । परंतु याची प्रचीत । पाहिली पाहिजे ॥ ७ ॥

"Vishnu is the one great element" - so tradition speaks of these elements; but this must be verified through one's own direct experience.

विस्तारें बोलिलीं भूतें । त्या भूतामधें व्यापक तें । विवरोन पाहातां येतें । प्रत्ययासी ॥ ८ ॥

भूतांचे विस्ताराने वर्णन केले; त्या सर्व भूतांमध्ये जे व्यापक तत्त्व आहे, ते बारकाईने विचार केला असता अनुभवाला येते.

विस्तारें बोलिलीं भूतें । त्या भूतामधें व्यापक तें । विवरोन पाहातां येतें । प्रत्ययासी ॥ ८ ॥

The elements have been described at length; but that which pervades all of them can be discovered through careful reflection, brought home by direct realization.

आत्मयाच्या चपळपणापुढें । वायो तें किती बापुडें । आत्म्याचें चपळपण रोकडें । समजोन पाहावें ॥ ९ ॥

आत्म्याच्या चपळपणापुढे वायूचे चापल्यही किती तुच्छ आहे; आत्म्याचे हे प्रत्यक्ष चापल्य नीट समजून घ्यावे.

आत्मयाच्या चपळपणापुढें । वायो तें किती बापुडें । आत्म्याचें चपळपण रोकडें । समजोन पाहावें ॥ ९ ॥

Before the swiftness of the Self, even the wind's speed is but a small thing; one should truly understand the Self's own immediate, self-evident swiftness.

आत्म्यावेगळें काम चालेना । आत्मा दिसेना ना आडळेना । गुप्तरूपें विचार नाना । पाहोन सोडी ॥ १० ॥

आत्म्याशिवाय कोणतेच कार्य चालत नाही; आत्मा दिसतही नाही आणि आडळतही नाही; तो गुप्तरूपाने नाना विचार पाहून मग निवाडा करतो.

आत्म्यावेगळें काम चालेना । आत्मा दिसेना ना आडळेना । गुप्तरूपें विचार नाना । पाहोन सोडी ॥ १० ॥

Without the Self, no work whatsoever can proceed; the Self is neither seen nor caught hold of; hidden from view, it silently observes every kind of thought and then lets it go.

पिंड ब्रह्मांड व्यापून धरिलें । नाना शरीरीं विळासलें । विवेकी जनासी भासलें । जगदांतरी ॥ ११ ॥

त्याने पिंड आणि ब्रह्मांड दोन्ही व्यापून धरले आहे, नाना शरीरांत तो विलसत आहे; विवेकी जनांना तो जगाच्या अंतरंगात भासतो.

पिंड ब्रह्मांड व्यापून धरिलें । नाना शरीरीं विळासलें । विवेकी जनासी भासलें । जगदांतरी ॥ ११ ॥

It pervades and holds both the individual body and the whole cosmos, sporting within countless forms; to the discerning it becomes perceptible within the very heart of the world.

आत्म्याविण देहे चालती । हें तों न घडे कल्पांतीं । अष्टधा प्रकृर्तीच्या वेक्ती । रूपासी आल्या ॥ १२ ॥

आत्म्याशिवाय देह चालतात, असे कल्पांतीदेखील घडणे शक्य नाही; अष्टधा प्रकृतीच्या सर्व व्यक्ती (रूपे) त्याच्यामुळेच आकाराला आल्या.

आत्म्याविण देहे चालती । हें तों न घडे कल्पांतीं । अष्टधा प्रकृर्तीच्या वेक्ती । रूपासी आल्या ॥ १२ ॥

That bodies could function without the Self - this could never happen, even at the end of an eon; all the manifestations of the eightfold nature (Prakriti) have taken form because of it.

मूळापासून सेवटवरी । सकळ कांहीं आत्माच करी । आत्म्यापैलीकडे निर्विकारी । परब्रह्म तें ॥ १३ ॥

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व काही आत्माच करतो; आणि त्या आत्म्याच्याही पलीकडे निर्विकारी असे परब्रह्म आहे.

मूळापासून सेवटवरी । सकळ कांहीं आत्माच करी । आत्म्यापैलीकडे निर्विकारी । परब्रह्म तें ॥ १३ ॥

From beginning to end, it is the Self alone that does everything; and beyond even the Self lies the changeless, attributeless Parabrahma.

आत्मा शरीरीं वर्ततो । इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । नाना सुखदुःखें भोगितो । देह्यात्मयोगें ॥ १४ ॥

आत्मा शरीरात राहून सर्व इंद्रियांना चेतवतो, आणि देह-आत्म्याच्या संयोगाने नाना सुखदुःखे भोगतो.

आत्मा शरीरीं वर्ततो । इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । नाना सुखदुःखें भोगितो । देह्यात्मयोगें ॥ १४ ॥

The Self dwells within the body and animates the whole assembly of senses; through the union of body and Self, it experiences every kind of pleasure and pain.

सप्तकंचुक हें ब्रह्मांड । त्यामधें सप्तकंचुक पिंड । त्या पिंडामधें आत्मा जाड । विवेकें वोळखा ॥ १५ ॥

हे ब्रह्मांड सात आवरणांनी वेढलेले आहे, आणि त्यातील पिंडही सात आवरणांनी वेढलेला आहे; त्या पिंडाच्या आत आत्मा सूक्ष्मरूपाने वसतो, हे विवेकाने ओळखा.

सप्तकंचुक हें ब्रह्मांड । त्यामधें सप्तकंचुक पिंड । त्या पिंडामधें आत्मा जाड । विवेकें वोळखा ॥ १५ ॥

This cosmos is wrapped in seven sheaths, and the individual body too is wrapped in seven sheaths; within that body dwells the subtle Self - recognize this through discernment.

शब्द ऐकोन समजतो । समजोन प्रत्योत्तर देतो । कठीण मृद सीतोष्ण जाणतो । त्वचेमधें ॥ १६ ॥

तो शब्द ऐकून समजतो, समजून प्रत्युत्तर देतो; आणि त्वचेच्या द्वारे कठीण-मृदू, थंड-उष्ण हे जाणतो.

शब्द ऐकोन समजतो । समजोन प्रत्योत्तर देतो । कठीण मृद सीतोष्ण जाणतो । त्वचेमधें ॥ १६ ॥

The Self hears a sound and understands it, and having understood, gives a reply; through the skin it perceives what is hard or soft, cold or hot.

नेत्रीं भरोनी पदार्थ पाहाणें । नाना पदार्थ परीक्षणें । उंच नीच समजणें । मनामधें ॥ १७॥

डोळ्यांनी नीट पाहून पदार्थ ओळखणे, नाना पदार्थांची पारख करणे, उच्च-नीच हे सर्व मनाच्याद्वारे समजणे - हे आत्माच करतो.

नेत्रीं भरोनी पदार्थ पाहाणें । नाना पदार्थ परीक्षणें । उंच नीच समजणें । मनामधें ॥ १७॥

Looking closely at things with the eyes, judging every kind of object, discerning high and low within the mind - all this too is the Self's own doing.

क्रूरदृष्टी सौम्यदृष्टी । कपटदृष्टी कृपादृष्टी । नाना प्रकारींच्या दृष्टी । भेद जाणे॥ १८ ॥

क्रूर दृष्टी, सौम्य दृष्टी, कपटी दृष्टी, कृपाळू दृष्टी - अशा नाना प्रकारच्या दृष्टींतील भेद तोच जाणतो.

क्रूरदृष्टी सौम्यदृष्टी । कपटदृष्टी कृपादृष्टी । नाना प्रकारींच्या दृष्टी । भेद जाणे॥ १८ ॥

A cruel gaze, a gentle gaze, a deceitful gaze, a compassionate gaze - it is the Self that discerns the difference among all these varied looks.

जिव्हेमधें नाना स्वाद । निवडून जाणे भेदाभेद । जें जें जाणें तें तें विशद । करुनी बोले ॥ १९॥

जिभेवर नाना स्वाद असतात, ते निवडून त्यांतील भेद जाणतो; आणि जे जे जाणतो ते ते स्पष्ट करून वाणीने सांगतो.

जिव्हेमधें नाना स्वाद । निवडून जाणे भेदाभेद । जें जें जाणें तें तें विशद । करुनी बोले ॥ १९॥

Countless flavors arise on the tongue, and it distinguishes and knows their differences; and whatever it comes to know, it expresses clearly in speech.

उत्तम अन्नाचे परिमळ । नाना सुगंध परिमळ । नाना फळांचे परिमळ । घ्राणैंद्रियें जाणे ॥ २० ॥

उत्तम अन्नाचे सुवास, नाना सुगंध, नाना फळांचे सुवास - हे सर्व नाकाच्या इंद्रियाद्वारे तोच जाणतो.

उत्तम अन्नाचे परिमळ । नाना सुगंध परिमळ । नाना फळांचे परिमळ । घ्राणैंद्रियें जाणे ॥ २० ॥

The fragrance of fine food, the scent of countless perfumes, the aroma of every kind of fruit - all of this it recognizes through the sense of smell.

जिव्हेनें स्वाद घेणें बोलणें । पाणीईइंद्रियें घेणें देणें । पादैंद्रियें येणें जाणें । सर्वकाळ ॥२१ ॥

जिभेने चव घेणे व बोलणे, हातांनी घेणे-देणे, पायांनी सतत ये-जा करणे - हे सर्व व्यवहार आत्माच चालवतो.

जिव्हेनें स्वाद घेणें बोलणें । पाणीईइंद्रियें घेणें देणें । पादैंद्रियें येणें जाणें । सर्वकाळ ॥२१ ॥

Tasting and speaking with the tongue, giving and receiving with the hands, coming and going constantly with the feet - the Self conducts all these functions.

शिस्नैंद्रियें सुरतभोग । गुदैंद्रियें मळोत्सर्ग । मनेंकरूनी सकळ सांग । कल्पून पाहे ॥ २२॥

जननेंद्रियाद्वारे भोग, गुदेंद्रियाद्वारे मलोत्सर्ग - हेही आत्माच घडवतो; आणि मनाद्वारे सर्व काही कल्पून पाहतो.

शिस्नैंद्रियें सुरतभोग । गुदैंद्रियें मळोत्सर्ग । मनेंकरूनी सकळ सांग । कल्पून पाहे ॥ २२॥

Through the organ of generation, sensual enjoyment; through the organ of excretion, the release of waste - the Self accomplishes all this too, and through the mind it imagines and contemplates everything in full.

ऐसें व्यापार परोपरी । त्रिभुवनीं येकलाचि करी । त्याची वर्णावया थोरी । दुसरा नाहीं ॥ २३ ॥

असे नाना प्रकारचे व्यापार तो एकटाच तिन्ही लोकांत करतो; त्याची थोरवी वर्णन करण्यास दुसरे कोणी समर्थ नाही.

ऐसें व्यापार परोपरी । त्रिभुवनीं येकलाचि करी । त्याची वर्णावया थोरी । दुसरा नाहीं ॥ २३ ॥

Such varied activities, of every kind, he alone performs throughout the three worlds; there is no one else capable of describing his greatness.

त्याविण दुसरा कैचा । जे महिमा सांगावा तयाचा । व्याप आटोप आत्मयाचा । न भूतो न भविष्यति ॥ २४ ॥

त्याच्याशिवाय दुसरा कोण आहे, ज्याचा महिमा सांगावा? आत्म्याचा हा व्याप आणि आवाका पूर्वी कधी झाला नाही व पुढेही होणार नाही.

त्याविण दुसरा कैचा । जे महिमा सांगावा तयाचा । व्याप आटोप आत्मयाचा । न भूतो न भविष्यति ॥ २४ ॥

Who else is there besides him, whose glory one might even speak of? The Self's vast expanse and its equally vast withdrawal has never occurred before and never will occur again.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । धूर्तपणाच्या नाना कळा । वेद शास्त्र पुराण जिव्हाळा । तेणेंविण कैचा ॥ २५ ॥

चौदा विद्या, चौसष्ट कळा, धूर्तपणाच्या नाना कळा, तसेच वेद-शास्त्र-पुराणांचा जिव्हाळा - हे सर्व त्याच्याशिवाय कोठून असणार?

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । धूर्तपणाच्या नाना कळा । वेद शास्त्र पुराण जिव्हाळा । तेणेंविण कैचा ॥ २५ ॥

The fourteen branches of knowledge, the sixty-four arts, every kind of cunning skill, and the very heart and warmth of the Vedas, scriptures and Puranas - without him, from where would any of this come?

येहलोकींचा आचार । परलोकीं सारासारविचार । उभय लोकींचा निर्धार । आत्माच करी ॥ २६ ॥

या लोकातील आचार आणि परलोकातील सारासार विचार - दोन्ही लोकांतील निर्णय आत्माच घेतो.

येहलोकींचा आचार । परलोकीं सारासारविचार । उभय लोकींचा निर्धार । आत्माच करी ॥ २६ ॥

The conduct proper to this world, and the discernment of right and wrong for the world beyond - in both realms, it is the Self alone that determines the course.

नाना मतें नाना भेद । नाना संवाद वेवाद । नाना निश्चय भेदाभेद । आत्माच करी ॥ २७ ॥

नाना मते, नाना भेद, नाना संवाद-विवाद, नाना निश्चय आणि भेदाभेद - हे सर्वही आत्माच घडवतो.

नाना मतें नाना भेद । नाना संवाद वेवाद । नाना निश्चय भेदाभेद । आत्माच करी ॥ २७ ॥

Countless doctrines, countless distinctions, every discussion and dispute, every determination and every difference - all of this too is brought about by the Self alone.

मुख्यतत्व विस्तारलें । तेणें तयास रूप आणिलें । येणेंकरितां सार्थक जालें । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

मुख्य तत्त्व असे विस्तार पावले, त्यामुळेच त्याला रूप प्राप्त झाले; आणि यामुळेच हे सर्व काही सार्थकी लागले.

मुख्यतत्व विस्तारलें । तेणें तयास रूप आणिलें । येणेंकरितां सार्थक जालें । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

The primal principle expanded in this way, and through that expansion it acquired form; and because of this, everything has been made meaningful and fulfilled.

लिहिणें वाचणें पाठांतर करणें । पुसणें सांगणें अर्थ करणें । गाणें बाजवणें नाचणें । आत्म्याचकरितां ॥ २९ ॥

लिहिणे, वाचणे, पाठांतर करणे, विचारणे, सांगणे, अर्थ लावणे, गाणे, वाजवणे, नाचणे - हे सर्व केवळ आत्म्यामुळेच घडते.

लिहिणें वाचणें पाठांतर करणें । पुसणें सांगणें अर्थ करणें । गाणें बाजवणें नाचणें । आत्म्याचकरितां ॥ २९ ॥

Writing, reading, memorizing, asking, telling, explaining meaning, singing, playing music, dancing - all of this happens only because of the Self.

नाना सुखें आनंदतो । नाना दुःखें कष्टी होतो । देहे धरितो आणी सोडितो । नानाप्रकारें ॥ ३० ॥

तो नाना सुखांनी आनंदित होतो, नाना दुःखांनी कष्टी होतो; आणि नाना प्रकारे देह धारण करतो व सोडूनही देतो.

नाना सुखें आनंदतो । नाना दुःखें कष्टी होतो । देहे धरितो आणी सोडितो । नानाप्रकारें ॥ ३० ॥

The Self rejoices in countless pleasures, and suffers through countless sorrows; and it takes on bodies and lays them aside again in countless different ways.

येकलाचि नाना देहे धरी । येकलाचि नटे परोपरी । नट नाट्यकळा कुसरी । त्याविण नाहीं ॥ ३१ ॥

तो एकटाच नाना देह धारण करतो, तो एकटाच नाना प्रकारे नटतो; नट, नाट्यकला व त्यातील कौशल्य त्याच्याशिवाय नाही.

येकलाचि नाना देहे धरी । येकलाचि नटे परोपरी । नट नाट्यकळा कुसरी । त्याविण नाहीं ॥ ३१ ॥

He alone assumes countless bodies; he alone plays every kind of role; the actor, the art of drama, and all its skill exist only because of him.

येकलाचि जाला बहुरूपी । बहुरूपी बहुसाक्षपी । बहुरूपें बहुप्रतापी । आणी लंडी ॥ ३२ ॥

तो एकटाच बहुरूपी झाला, अनेक रूपांत अनेक साक्षेपी बनला, अनेक रूपांत अत्यंत पराक्रमी बनला, तर कोठे भित्रा-लंगडाही बनला.

येकलाचि जाला बहुरूपी । बहुरूपी बहुसाक्षपी । बहुरूपें बहुप्रतापी । आणी लंडी ॥ ३२ ॥

He alone became many-formed - in one form diligent and skilled, in another mighty and valorous, and yet in another, cowardly and weak.

येकलाचि विस्तारला कैसा । पाहे बहुविध तमासा । दंपत्येंविण कैसा । विस्तारला ॥ ३३ ॥

तो एकटाच असा विस्तारला कसा, की तोच नाना प्रकारचा खेळ पाहतो; पती-पत्नीच्या जोडीशिवायही तो कसा विस्तार पावला?

येकलाचि विस्तारला कैसा । पाहे बहुविध तमासा । दंपत्येंविण कैसा । विस्तारला ॥ ३३ ॥

How did he, being one alone, expand so as to himself watch this manifold play? Without even a pair - man and wife - how did he come to spread out into multiplicity?

स्त्रियांस पाहिजे पुरुष । पुरुषासी पाहिजे स्त्रीवेष । ऐसा आवडीचा संतोष । परस्परें ॥ ३४ ॥

स्त्रीला पुरुष हवासा वाटतो, पुरुषाला स्त्रीचे रूप हवेसे वाटते; अशी परस्परांविषयीची आवड आणि तिचा संतोष निर्माण होतो.

स्त्रियांस पाहिजे पुरुष । पुरुषासी पाहिजे स्त्रीवेष । ऐसा आवडीचा संतोष । परस्परें ॥ ३४ ॥

A woman desires a man, and a man desires the form of a woman; such is the mutual attraction and the delight it brings between the two.

स्थूळाचें मूळ तें लिंग । लिंगामधें हें प्रसंग । येणें प्रकारें जग । प्रत्यक्ष चाले ॥ ३५ ॥

स्थूल देहाचे मूळ हे लिंगदेह (सूक्ष्म देह) आहे, आणि या लिंगदेहातच हा (आकर्षणाचा) प्रसंग घडतो; अशा प्रकारे हे जग प्रत्यक्ष चालते.

स्थूळाचें मूळ तें लिंग । लिंगामधें हें प्रसंग । येणें प्रकारें जग । प्रत्यक्ष चाले ॥ ३५ ॥

The root of the gross body is the subtle body (linga-deha), and it is within that subtle body that this whole affair of attraction takes place; in just this way the visible world carries on.

पुरुषांचा जीव स्त्रियांची जीवी । ऐसी होते उठाठेवी । परी या सूक्ष्माची गोवी । समजली पाहिजे ॥ ३६ ॥

'पुरुषाचा जीव स्त्रीमध्ये अडकला' असे वरवर वाटते, पण या सूक्ष्म रहस्याची खरी उकल समजून घेतली पाहिजे.

पुरुषांचा जीव स्त्रियांची जीवी । ऐसी होते उठाठेवी । परी या सूक्ष्माची गोवी । समजली पाहिजे ॥ ३६ ॥

It may seem outwardly that a man's soul becomes bound up in a woman - but the real, subtle mystery behind this must be properly understood.

स्थूळांकरितां वाटे भेद । सूक्षमीं आवघेंचि अभेद । ऐसें बोलणें निरुध । प्रत्यया आलें ॥ ३७ ॥

स्थूल दृष्टीने पाहता भेद वाटतो, पण सूक्ष्म दृष्टीने पाहता सर्व काही अभेदच आहे; हे कथन निर्विवादपणे अनुभवास येते.

स्थूळांकरितां वाटे भेद । सूक्षमीं आवघेंचि अभेद । ऐसें बोलणें निरुध । प्रत्यया आलें ॥ ३७ ॥

Viewed grossly, there appears to be difference; but viewed subtly, all is one and undivided; this statement is confirmed beyond doubt by direct experience.

बायकोनें बायकोस भोगिलें । ऐसें नाहीं कीं घडलें । बायकोस अंतरी लागलें । ध्यान पुरुषाचें ॥३८ ॥

'बायकोने बायकोला भोगले' असे कधी घडलेले नाही; कारण स्त्रीच्या अंतःकरणात पुरुषाचेच ध्यान लागलेले असते.

बायकोनें बायकोस भोगिलें । ऐसें नाहीं कीं घडलें । बायकोस अंतरी लागलें । ध्यान पुरुषाचें ॥३८ ॥

It never happens that "a wife enjoys another wife" - because within a woman's heart it is the male principle itself that her inner attention is fixed upon.

स्त्रीसी पुरुष पुरुषास वधु । ऐसा आहे हा समंधु । याकारणें सूक्ष्म संवादु । सुक्ष्मीं च आहे ॥ ३९ ॥

स्त्रीला पुरुषतत्त्व हवे असते, पुरुषाला स्त्रीतत्त्व (वधू) हवे असते - असाच हा संबंध आहे; म्हणूनच हा सूक्ष्म संवाद सूक्ष्मरूपातच घडतो.

स्त्रीसी पुरुष पुरुषास वधु । ऐसा आहे हा समंधु । याकारणें सूक्ष्म संवादु । सुक्ष्मीं च आहे ॥ ३९ ॥

A woman seeks the male principle, and a man seeks the female principle (the bride) - such is this relationship; therefore this subtle interaction occurs only at the subtle level.

पुरुषैछेमधें प्रकृती । प्रकृतीमधें पुरुषवेक्ती । प्रकृतीपुरुष बोलती । येणें न्यायें ॥ ४० ॥

पुरुषातही प्रकृती असते आणि प्रकृतीमध्येही पुरुषतत्त्व असते; याच न्यायाने प्रकृती-पुरुष असे दोन्ही सांगितले जातात.

पुरुषैछेमधें प्रकृती । प्रकृतीमधें पुरुषवेक्ती । प्रकृतीपुरुष बोलती । येणें न्यायें ॥ ४० ॥

Within the male too there is Prakriti (nature), and within Prakriti there is the presence of Purusha (the male principle); by this very logic, both Prakriti and Purusha are spoken of together.

पिंडावरून ब्रह्मांड पाहावें । प्रचीतीनें प्रचीतीस घ्यावें । उमजेना तरी उमजावें । विवराविवरों ॥ ४१ ॥

पिंडावरून (शरीरावरून) ब्रह्मांड ओळखावे, अनुभवानेच अनुभव घ्यावा; न उमजल्यास पुन्हा पुन्हा विचार करून उमजून घ्यावे.

पिंडावरून ब्रह्मांड पाहावें । प्रचीतीनें प्रचीतीस घ्यावें । उमजेना तरी उमजावें । विवराविवरों ॥ ४१ ॥

From the individual body, one should come to understand the cosmos; experience should be grasped through experience itself; and if it is not understood, one should reflect again and again until it becomes clear.

द्वैतैछा होते मुळीं । तरी ते आली भूमंडळीं । भूमंडळीं आणी मुळीं । रुजु पाहावें ॥ ४२ ॥

द्वैताची (भेदाची) इच्छा जर मुळातच होती, तर तीच पुढे भूमंडळावर प्रगट झाली; म्हणून मूळ आणि भूमंडळ यांची एकवाक्यता तपासून पाहावी.

द्वैतैछा होते मुळीं । तरी ते आली भूमंडळीं । भूमंडळीं आणी मुळीं । रुजु पाहावें ॥ ४२ ॥

If the seed of duality existed at the very root, then it is that very seed which came to manifest here on earth; so one should carefully verify how the root and its earthly manifestation truly agree.

येथें मोठा जाला साक्षेप । फिटला श्रोतयांचा आक्षेप । जे प्रकृतीपुरुषाचें रूप । निवडोन गेलें ॥ ४३ ॥

येथे मोठा परिश्रमपूर्वक विचार झाला, आणि श्रोत्यांच्या मनातील आक्षेप दूर झाला; कारण प्रकृती आणि पुरुष यांचे खरे स्वरूप स्पष्टपणे निवडून दाखवले गेले.

येथें मोठा जाला साक्षेप । फिटला श्रोतयांचा आक्षेप । जे प्रकृतीपुरुषाचें रूप । निवडोन गेलें ॥ ४३ ॥

Here a great and careful effort of reasoning has been made, and the listeners' objections have been resolved; for the true nature of Prakriti and Purusha has now been clearly distinguished and set forth.