धन्य धन्य हे वसुमती । इचा महिमा सांगों किती । प्राणीमात्र तितुके राहाती । तिच्या आधारें ॥ १ ॥

धन्य ही वसुंधरा! हिचा महिमा किती म्हणून सांगावा? सर्व प्राणिमात्र हिच्याच आधारावर वास करतात.

धन्य धन्य हे वसुमती । इचा महिमा सांगों किती । प्राणीमात्र तितुके राहाती । तिच्या आधारें ॥ १ ॥

Blessed is this Earth, Mother of Wealth! How much can one describe her glory? Every single living being rests upon her support alone.

अंतरिक्ष राहाती जीव । तोहि पृथ्वीचा स्वभाव । देहे जड नस्तां जीव । कैसे तगती ॥ २ ॥

आकाशात संचार करणारे जीवही पृथ्वीच्याच गुणधर्मामुळे (म्हणजे भौतिक देहामुळे) तसे राहू शकतात; देह जड नसता जीव कसे टिकतील?

अंतरिक्ष राहाती जीव । तोहि पृथ्वीचा स्वभाव । देहे जड नस्तां जीव । कैसे तगती ॥ २ ॥

Even the creatures that move through the sky exist by virtue of Earth's own nature, for their bodies are made of her matter; without a solid body how could any living being survive at all?

जाळिती पोळिती कुदळिती । नांगरिती उकरिती खाणती । मळ मूत्र तिजवरी करिती । आणी वमन ॥ ३ ॥

तिला जाळतात, पोळतात, कुदळीने खणतात, नांगरतात, उकरतात, खणून काढतात; तिच्यावरच मलमूत्र टाकतात आणि वमनही करतात.

जाळिती पोळिती कुदळिती । नांगरिती उकरिती खाणती । मळ मूत्र तिजवरी करिती । आणी वमन ॥ ३ ॥

People burn her, scorch her, dig her with mattocks, plow her, excavate and mine her; they even relieve themselves and vomit upon her.

नासकें कुजकें जर्जर । पृथ्वीविण कैंची थार । देह्यांतकाळीं शरीर । तिजवरी पडे ॥ ४ ॥

नासलेले, कुजलेले, जीर्ण असे काहीही असो - पृथ्वीशिवाय त्याला थारा नाही; आणि शेवटी देह सोडताना हे शरीरही तिच्यावरच पडते.

नासकें कुजकें जर्जर । पृथ्वीविण कैंची थार । देह्यांतकाळीं शरीर । तिजवरी पडे ॥ ४ ॥

Anything rotten, decayed or worn out finds refuge nowhere but on the earth; and at the time of death, the body itself falls upon her.

बरें वाईट सकळ कांहीं । पृथ्वीविण थार नाहीं । नाना धातु द्रव्य तें हि । भूमीचे पोटीं ॥ ५ ॥

बरे-वाईट जे काही आहे, त्याला पृथ्वीशिवाय आधार नाही; नाना धातू व द्रव्येही तिच्याच पोटात सामावलेली आहेत.

बरें वाईट सकळ कांहीं । पृथ्वीविण थार नाहीं । नाना धातु द्रव्य तें हि । भूमीचे पोटीं ॥ ५ ॥

Whatever is good or bad, all of it finds support only in the earth; the many metals and precious substances too lie hidden within her womb.

येकास येक संव्हारिती । प्राणी भूमीवरी असती । भूमी सांडून जाती । कोणीकडे ॥ ६ ॥

भूमीवर राहणारे प्राणी एकमेकांचा संहार करतात, पण ती भूमी सोडून तरी कोणी कुठे जाऊ शकतो का?

येकास येक संव्हारिती । प्राणी भूमीवरी असती । भूमी सांडून जाती । कोणीकडे ॥ ६ ॥

Creatures living upon the earth destroy one another, but leaving the earth itself - where indeed could anyone go?

गड कोठ पुरें पट्टणें । नाना देश कळती अटणें । देव दानव मानव राहाणें । पृथ्वीवरी ॥ ७ ॥

गड, कोट, पुरे, पट्टणे, नाना देश, तसेच वाळवंटांसारखे प्रदेशही - सर्व पृथ्वीवरच आहेत; देव, दानव, मानव सर्वांचे वास्तव्य पृथ्वीवरच आहे.

गड कोठ पुरें पट्टणें । नाना देश कळती अटणें । देव दानव मानव राहाणें । पृथ्वीवरी ॥ ७ ॥

Forts, citadels, towns and cities, countries and even barren tracts - all exist upon the earth; gods, demons and humans alike make their dwelling on her.

नाना रत्नें हिरे परीस । नाना धातु द्रव्यांश । गुप्त प्रगट कराव्यास । पृथ्वीविण नाहीं ॥ ८ ॥

नाना रत्ने, हिरे, परीस, नाना धातू आणि द्रव्ये - हे सर्व गुप्त ठेवण्यासाठी किंवा प्रगट करण्यासाठी पृथ्वीशिवाय दुसरे स्थान नाही.

नाना रत्नें हिरे परीस । नाना धातु द्रव्यांश । गुप्त प्रगट कराव्यास । पृथ्वीविण नाहीं ॥ ८ ॥

Every kind of jewel, diamond, philosopher's stone, every metal and precious substance - there is no place but the earth to keep them hidden or bring them forth.

मेरुमांदार हिमाचळ । नाना अष्टकुळाचळ । नाना पक्षी मछ व्याळ । भूमंडळीं ॥ ९ ॥

मेरू, मांदार, हिमाचल आणि अष्टकुलाचल पर्वतश्रेणी, तसेच नाना पक्षी, मासे, सर्प - हे सर्व भूमंडळावरच आहेत.

मेरुमांदार हिमाचळ । नाना अष्टकुळाचळ । नाना पक्षी मछ व्याळ । भूमंडळीं ॥ ९ ॥

Mount Meru, Mandara, the Himalayas, and the eight great mountain ranges, as well as every kind of bird, fish and serpent - all belong to this earthly realm.

नाना समुद्रापैलीकडे । भोंवतें आवर्णोदका कडें । असंभाव्य तुटले कडे । भूमंडळाचे ॥ १० ॥

नाना समुद्रांच्या पलीकडे, चोहोबाजूंनी वेढणाऱ्या आवर्णोदकाच्या काठाशी, भूमंडळाचे अगणित तुटलेले कडे आहेत.

नाना समुद्रापैलीकडे । भोंवतें आवर्णोदका कडें । असंभाव्य तुटले कडे । भूमंडळाचे ॥ १० ॥

Beyond the many oceans, at the edge of the encircling primal waters, lie countless sheer, broken cliffs marking the limits of this earth.

त्यामधें गुप्त विवरें । लाहानथोरें अपारें । तेथें निबिड अंधकारें । वस्ती कीजे ॥ ११ ॥

त्यामध्ये लहानमोठ्या अगणित गुप्त गुहा आहेत, जेथे दाट अंधारात प्राणी वस्ती करतात.

त्यामधें गुप्त विवरें । लाहानथोरें अपारें । तेथें निबिड अंधकारें । वस्ती कीजे ॥ ११ ॥

Within them lie countless hidden caverns, both small and vast, where creatures dwell amid dense, unbroken darkness.

आवर्णोदक तें अपार । त्याचा कोण जाणे पार । उदंड दाटले जळचर । असंभाव्य मोठे ॥ १२ ॥

ते आवर्णोदक अफाट आहे, त्याचा अंत कोणाला ठाऊक आहे? त्यात असंख्य अवाढव्य जलचर दाटीवाटीने भरलेले आहेत.

आवर्णोदक तें अपार । त्याचा कोण जाणे पार । उदंड दाटले जळचर । असंभाव्य मोठे ॥ १२ ॥

That encircling ocean is boundless - who indeed knows its far shore? It teems with countless creatures of immense, almost unimaginable size.

त्या जीवनास आधार पवन । निबिड दाट आणी घन । फुटों शकेना जीवन । कोणेकडे ॥ १३ ॥

त्या जलाला आधार आहे तो दाट, घनदाट पवनाचा; त्यामुळे ते जल कोठेही फुटून विखुरत नाही.

त्या जीवनास आधार पवन । निबिड दाट आणी घन । फुटों शकेना जीवन । कोणेकडे ॥ १३ ॥

That water is upheld by wind, dense and thick and compact; because of it, the water cannot break apart or spill away anywhere.

त्या प्रभंजनासी आधार । कठिणपणें अहंकार । ऐसा त्या भूगोळाचा पार । कोण जाणे ॥ १४॥

त्या प्रचंड वायूलाही आधार आहे तो कठीण अहंकारतत्त्वाचा; अशा या भूगोलाचा अंतिम पार कोणाला ठाऊक आहे?

त्या प्रभंजनासी आधार । कठिणपणें अहंकार । ऐसा त्या भूगोळाचा पार । कोण जाणे ॥ १४॥

That mighty wind in turn rests upon the solid principle of Ego (Ahankara); such is this earthly sphere - who indeed can know its ultimate limit?

नाना पदार्थांच्या खाणी । धातुरत्नांच्या दाटणी । कल्पतरु चिंतामणी । अमृतकुंडें ॥ १५ ॥

नाना पदार्थांच्या खाणी, धातू-रत्नांच्या दाटीवाटी, कल्पतरू, चिंतामणी, अमृतकुंडे - हे सर्व पृथ्वीच्याच ठायी आहे.

नाना पदार्थांच्या खाणी । धातुरत्नांच्या दाटणी । कल्पतरु चिंतामणी । अमृतकुंडें ॥ १५ ॥

Mines of countless substances, dense deposits of metals and gems, wish-fulfilling trees, wish-granting jewels, and pools of nectar - all these too belong to the earth.

नाना दीपें नाना खंडें । वसती उद्वसें उदंडें । तेथें नाना जीवनाचीं बंडें । वेगळालीं ॥ १६ ॥

नाना द्वीपे, नाना खंडे, कोठे वस्ती तर कोठे उजाड प्रदेश, अशा सर्वत्र नाना प्रकारच्या जीवसृष्टीचे वेगवेगळे समूह वसलेले आहेत.

नाना दीपें नाना खंडें । वसती उद्वसें उदंडें । तेथें नाना जीवनाचीं बंडें । वेगळालीं ॥ १६ ॥

Countless islands and continents, some inhabited, some barren and vast - upon them dwell separate multitudes of every kind of living creature.

मेरुभोंवते कडे कापले । असंभाव्य कडोसें पडिलें । निबिड तरु लागले । नाना जिनसी ॥ १७ ॥

मेरूभोवती कडे कापलेले आहेत, असंख्य खोल दऱ्या पडलेल्या आहेत, आणि तेथे नाना प्रकारचे घनदाट वृक्ष उभे आहेत.

मेरुभोंवते कडे कापले । असंभाव्य कडोसें पडिलें । निबिड तरु लागले । नाना जिनसी ॥ १७ ॥

Around Mount Meru the cliffs are sheer-cut, countless deep ravines drop away, and dense forests of every kind of tree grow there.

त्यासन्निध लोकालोक । जेथें सूर्याचें फिरे चाक । चंद्रादि द्रोणाद्रि मैनाक । माहां गिरी ॥ १८ ॥

त्याच्या जवळपास 'लोकालोक' नावाचा पर्वत आहे, जेथवर सूर्याचे चक्र फिरते; तसेच द्रोणाद्री, मैनाक यांसारखे महान पर्वतही आहेत.

त्यासन्निध लोकालोक । जेथें सूर्याचें फिरे चाक । चंद्रादि द्रोणाद्रि मैनाक । माहां गिरी ॥ १८ ॥

Nearby stands the mountain Lokaloka, up to which the sun's chariot-wheel turns; and there too are great mountains like Dronadri and Mainaka.

नाना देशीं पाषाणभेद । नाना जिनसी मृत्तिकाभेद । नाना विभूति छंद बंद । नाना खाणी ॥ १९ ॥

नाना देशांत नाना प्रकारचे दगड, नाना प्रकारच्या मातीचे भेद, नाना ऐश्वर्ये, नाना रचना आणि नाना खाणी आहेत.

नाना देशीं पाषाणभेद । नाना जिनसी मृत्तिकाभेद । नाना विभूति छंद बंद । नाना खाणी ॥ १९ ॥

In different lands there are different kinds of rock, different varieties of soil, different forms of wealth and structure, and mines of every sort.

बहुरत्न हे वसुंदरा । ऐसा पदार्थ कैचा दुसरा । अफट पडिलें सैरावैरा । जिकडे तिकडे ॥ २० ॥

'बहुरत्ना वसुंधरा' असे म्हणतात ते खरेच आहे; असा दुसरा पदार्थ कोठे मिळेल? विस्तीर्ण संपत्ती जिकडेतिकडे विखुरलेली आहे.

बहुरत्न हे वसुंदरा । ऐसा पदार्थ कैचा दुसरा । अफट पडिलें सैरावैरा । जिकडे तिकडे ॥ २० ॥

"The Earth is rich with many jewels" - and truly so; where else could one find such a thing? Her immense wealth lies scattered every which way.

अवघी पृथ्वी फिरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे । दुजी तुळणा न साहे । धरणीविषीं ॥२१ ॥

संपूर्ण पृथ्वी फिरून पाहू शकेल असा कोणता प्राणी आहे? या धरणीची कशाशीच तुलना होऊ शकत नाही.

अवघी पृथ्वी फिरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे । दुजी तुळणा न साहे । धरणीविषीं ॥२१ ॥

What creature could ever travel over and see the whole of this earth? Nothing at all can bear comparison with her.

नाना वल्ली नाना पिकें । देसोदेसी अनेकें । पाहों जातां सारिख्या सारिखें । येक हि नाहीं ॥ २२ ॥

नाना देशांत नाना वेली आणि पिके उगवतात; पाहायला गेले तर त्यातील एकही दुसऱ्यासारखे नाही.

नाना वल्ली नाना पिकें । देसोदेसी अनेकें । पाहों जातां सारिख्या सारिखें । येक हि नाहीं ॥ २२ ॥

Countless creepers and crops grow in country after country; and if one looks closely, not a single one is exactly like another.

स्वर्ग मृत्यु आणिपाताळें । अपूर्व रचिलीं तीन ताळें। पाताळलोकीं माहां व्याळें । वस्ती कीजे ॥ २३ ॥

स्वर्ग, मृत्युलोक आणि पाताळ अशी तीन अद्भुत स्तरांची रचना केलेली आहे; पाताळलोकात महाकाय सर्प वस्ती करतात.

स्वर्ग मृत्यु आणिपाताळें । अपूर्व रचिलीं तीन ताळें। पाताळलोकीं माहां व्याळें । वस्ती कीजे ॥ २३ ॥

Heaven, the mortal realm, and the netherworld have been wondrously arranged as three tiers; and in the netherworld great serpents make their home.

नान वल्ली बीजांची खाणी । ते हे विशाळ धरणी । अभिनव कर्त्याची करणी । होऊन गेली ॥ २४ ॥

नाना वेली आणि बियाण्यांची खाण असलेली ही विशाल धरणी, हे त्या अद्भुत निर्मात्याचेच कर्तृत्व आहे.

नान वल्ली बीजांची खाणी । ते हे विशाळ धरणी । अभिनव कर्त्याची करणी । होऊन गेली ॥ २४ ॥

This vast earth, a storehouse of every seed and every kind of plant, is entirely the wondrous handiwork of the Creator.

गड कोठ नाना नगरें । पुरें पट्टणें मनोहरें । सकळां ठाईं जगदेश्वरें । वस्ती कीजे ॥ २५ ॥

गड, कोट, नाना नगरे, सुंदर पुरे-पट्टणे - या सर्व ठिकाणी प्रत्यक्ष जगदीश्वरानेच वस्ती केलेली आहे.

गड कोठ नाना नगरें । पुरें पट्टणें मनोहरें । सकळां ठाईं जगदेश्वरें । वस्ती कीजे ॥ २५ ॥

Forts, citadels, cities, beautiful towns and settlements - in every one of these places, the Lord of the universe himself dwells.

माहां बळी होऊन गेले । पृथ्वीवरी चौताळले । सामर्थ्यें निराळे राहिले । हें तों घडेना ॥ २६ ॥

महान बलाढ्य राजे होऊन गेले, त्यांनी पृथ्वीवर आपले सामर्थ्य गाजवले; पण पृथ्वीपासून वेगळे राहणे मात्र कोणालाच शक्य झाले नाही.

माहां बळी होऊन गेले । पृथ्वीवरी चौताळले । सामर्थ्यें निराळे राहिले । हें तों घडेना ॥ २६ ॥

Mighty and powerful kings have come and gone, striding the earth in their strength, but not one of them could ever remain apart from her.

असंभाव्य हे जगती। जीव कितीयेक जाती । नाना अवतारपंगती । भूमंडळावरी ॥ २७ ॥

ही जगती अगणित आहे, त्यावर अनंत जातींचे जीव आहेत; आणि नाना अवतारांच्या पंक्तीही याच भूमंडळावर झाल्या.

असंभाव्य हे जगती। जीव कितीयेक जाती । नाना अवतारपंगती । भूमंडळावरी ॥ २७ ॥

This world is immeasurable, home to countless species of living beings; and even the whole succession of divine incarnations took place upon this very earth.

सध्यां रोकडे प्रमाण । कांहीं करावा नलगे अनुमान । नाना प्रकारीचें जीवन । पृथ्वीचेनि आधारें ॥ २८ ॥

हे तर प्रत्यक्ष अनुभवास येणारे प्रमाण आहे, यासाठी अनुमानाची गरजच नाही; नाना प्रकारचे जीवन हे केवळ पृथ्वीच्याच आधारावर चालते.

सध्यां रोकडे प्रमाण । कांहीं करावा नलगे अनुमान । नाना प्रकारीचें जीवन । पृथ्वीचेनि आधारें ॥ २८ ॥

This is plain, present evidence before us, needing no inference at all; every kind of life continues solely on the support of the earth.

कित्तेक भूमी माझी म्हणती । सेवटीं आपणचि मरोन जाती । कित्तेक काळ होतां जगती । जैसी तैसी ॥ २९ ॥

कितीतरी लोक 'ही भूमी माझी' असे म्हणतात, पण अखेरीस तेच मरून जातात; कितीतरी काळ लोटला तरी ही जगती जशीच्या तशीच राहते.

कित्तेक भूमी माझी म्हणती । सेवटीं आपणचि मरोन जाती । कित्तेक काळ होतां जगती । जैसी तैसी ॥ २९ ॥

Many say "this land is mine," yet in the end they themselves die away; ages upon ages pass, but the earth remains just as she always was.

ऐसा पृथ्वीचा महिमा । दुसरी काये द्यावी उपमा । ब्रह्मादिकापासुनी आम्हां । आश्रयोचि आहे ॥ ३० ॥

असा हा पृथ्वीचा महिमा आहे, याला दुसरी कोणती उपमा द्यावी? ब्रह्मदेवापासून तो आपल्यापर्यंत सर्वांनाच तिचाच आश्रय आहे.

ऐसा पृथ्वीचा महिमा । दुसरी काये द्यावी उपमा । ब्रह्मादिकापासुनी आम्हां । आश्रयोचि आहे ॥ ३० ॥

Such is the glory of the earth - what other comparison could possibly be given? From Brahma himself down to us, everyone depends upon her as their sole refuge.