पालेमाळा सुमनमाळा । फळमाळा बीजमाळा । पाषाणमाळा कवडेमाळा । सुत्रें चालती ॥ १ ॥

पानांच्या माळा, फुलांच्या माळा, फळांच्या माळा, बीजांच्या माळा, दगडी माळा, कवड्यांच्या माळा — या सगळ्या एका सूत्रानेच बांधलेल्या असतात.

पालेमाळा सुमनमाळा । फळमाळा बीजमाळा । पाषाणमाळा कवडेमाळा । सुत्रें चालती ॥ १ ॥

Garlands of leaves, garlands of flowers, garlands of fruits, garlands of seeds, garlands of stone beads, garlands of cowries — all of these are held together by a single thread.

स्फटिकमाळा मोहरेमाळा । काष्ठमाळा गंधमाळा । धातुमाळा रत्नेमाळा । जाळ्या वोलि चांदोवे ॥ २ ॥

स्फटिकांच्या माळा, नाण्यांच्या माळा, लाकडाच्या माळा, सुगंधी द्रव्यांच्या माळा, धातूंच्या माळा, रत्नांच्या माळा, जाळ्या, चांदवे — हे सगळेही असेच सूत्राने गुंफलेले असतात.

स्फटिकमाळा मोहरेमाळा । काष्ठमाळा गंधमाळा । धातुमाळा रत्नेमाळा । जाळ्या वोलि चांदोवे ॥ २ ॥

Garlands of crystal, of coins, of wood, of fragrant substances, of metal, of jewels, and nets and canopies too — all are strung together in just the same way.

परी हें तंतूनें चालतें। तंतू नस्तां विष्कळीत होतें। तैसें म्हणों आत्मयातें। तरी साहित्य न पडे ॥ ३ ॥

पण या माळा त्या सूत्रामुळेच एकत्र राहतात, सूत्र नसेल तर त्या विस्कळीत होऊन विखुरतात; आत्म्याला असे सूत्राचे उदाहरण दिले, तर ते नीट जुळत नाही.

परी हें तंतूनें चालतें। तंतू नस्तां विष्कळीत होतें। तैसें म्हणों आत्मयातें। तरी साहित्य न पडे ॥ ३ ॥

But these garlands hold together only because of the thread; without the thread they would scatter apart; if we compare the Atman to this thread, the analogy does not quite fit.

तंतूस मणी वोविला। तंतूमध्येंचि राहिला । आत्मा सर्वांगीं व्यापला । पाहाना कां॥ ४ ॥

मणी सूत्रात ओवला जातो, आणि तो सूत्रात एकाच जागी स्थिर राहतो; पण आत्मा तर संपूर्ण शरीरभर व्यापून असतो, हे बघा ना.

तंतूस मणी वोविला। तंतूमध्येंचि राहिला । आत्मा सर्वांगीं व्यापला । पाहाना कां॥ ४ ॥

A bead is strung on the thread and stays fixed at one point on it; but the Atman pervades the entire body everywhere — do you not see this?

आत्मा चपळ सहजगुणें । दोरी काये चळों जाणे । म्हणोन दृष्टांत देणें । साहित्य न घडे ॥ ५ ॥

आत्मा स्वभावतःच अत्यंत चपळ आणि चंचल असतो; एखादा दोरा असा हलू शकतो का? म्हणून हाही दृष्टान्त नीट जुळत नाही.

आत्मा चपळ सहजगुणें । दोरी काये चळों जाणे । म्हणोन दृष्टांत देणें । साहित्य न घडे ॥ ५ ॥

By its very nature the Atman is extremely swift and restless — can a mere thread ever move like that? So this comparison too does not truly fit.

नाना वल्लींत जळांश । उसांमध्यें दाटला रस । परी तो रस आणी बाकस । येक नव्हे ॥ ६ ॥

नाना वेलींमध्ये ओलावा असतो, उसामध्येही रस दाटलेला असतो; पण तो रस आणि चोथा हे काही एकच नसतात.

नाना वल्लींत जळांश । उसांमध्यें दाटला रस । परी तो रस आणी बाकस । येक नव्हे ॥ ६ ॥

Sap is present in various creepers, and juice lies packed densely within sugarcane, but that juice and the crushed pulp are not one and the same thing.

देही आत्मा देह अनात्मा । त्याहून पर तो परमात्मा । निरंजनास उपमा । असेचिना ॥ ७ ॥

देहात असणारा आत्मा, आणि देह म्हणजे अनात्मा; त्याहूनही पलीकडे असतो तो परमात्मा — त्या निरंजनाला तर कोणतीच उपमा शोभत नाही.

देही आत्मा देह अनात्मा । त्याहून पर तो परमात्मा । निरंजनास उपमा । असेचिना ॥ ७ ॥

Within the embodied being is the Atman, and the body is the not-Self; beyond even that lies the Supreme Self — for that pure, boundless one, truly no comparison fits at all.

रायापासून रंकवरी । अवघ्या मनुष्यांचियां हारी । सगट समान सरी । कैसी करावी ॥ ८ ॥

राजापासून रंकापर्यंत सर्व माणसांच्या रांगेत, त्या सर्वांना सरसकट एकसमान कसे मानावे?

रायापासून रंकवरी । अवघ्या मनुष्यांचियां हारी । सगट समान सरी । कैसी करावी ॥ ८ ॥

From the king down to the pauper, in the whole line of humankind, how can all of them simply be treated as equal?

देव दानव मानव । नीच योनी हीन जीव । पापी सुकृति अभिप्राव । उदंड आहे ॥ ९ ॥

देव, दानव, मानव, नीच योनी, हीन जीव, पापी आणि पुण्यवान — असा हा अभिप्रायांचा (स्वभावांचा) पसारा अफाट आहे.

देव दानव मानव । नीच योनी हीन जीव । पापी सुकृति अभिप्राव । उदंड आहे ॥ ९ ॥

Gods, demons, humans, lowly species, base creatures, the sinful and the virtuous — the range of dispositions among them is truly immense.

येकांशें जग चाले । परी सामर्थ्य वेगळालें । येकासंगे मुक्त केलें । येकासंगें रवरव ॥ १० ॥

जग एकत्र मिळून चालते, तरी प्रत्येकाची कुवत निरनिराळी असते; एकाच्या संगतीने मुक्ती मिळते, तर दुसऱ्याच्या संगतीने घोर नरकयातना.

येकांशें जग चाले । परी सामर्थ्य वेगळालें । येकासंगे मुक्त केलें । येकासंगें रवरव ॥ १० ॥

The world moves along together, yet each one's capability differs; union with one leads to liberation, union with another leads to terrible torment.

साकर माती पृथ्वी होये । परी ते माती खातां न ये । गरळ आप नव्हे काये । परी तें खोटें ॥ ११ ॥

साखर आणि माती दोन्ही पृथ्वीपासूनच बनतात, पण ती माती काही खाता येत नाही; विषही एक प्रकारचे पाणीच आहे, पण ते हानिकारक असते.

साकर माती पृथ्वी होये । परी ते माती खातां न ये । गरळ आप नव्हे काये । परी तें खोटें ॥ ११ ॥

Sugar and mud both come from the earth, but that mud cannot be eaten; poison too is a form of water, but it is harmful.

पुण्यात्मा आणी पापात्मा । दोहिंकडे अंतरात्मा । साधु भोंदु सीमा । सांडूंच नये ॥ १२ ॥

पुण्यवान आत्मा आणि पापी आत्मा, या दोघांतही अंतरात्मा सारखाच असतो; तरीही साधू आणि ढोंगी यांच्यातील सीमारेषा कधीही सोडू नये.

पुण्यात्मा आणी पापात्मा । दोहिंकडे अंतरात्मा । साधु भोंदु सीमा । सांडूंच नये ॥ १२ ॥

In both the virtuous soul and the sinful soul the inner Self is exactly the same; yet the boundary between a true saint and a fraud must never be given up.

अंतर येक तों खरें । परी सांगातें घेऊं न येती माहारे । पंडित आणि चाटें पोरें । येक कैसीं ॥ १३ ॥

आतला गाभा एकच असतो हे खरे आहे, पण म्हणून हलक्या माणसाला बरोबरीने जवळ करता येत नाही; पंडित आणि अडाणी पोरे यांना सारखे कसे मानावे?

अंतर येक तों खरें । परी सांगातें घेऊं न येती माहारे । पंडित आणि चाटें पोरें । येक कैसीं ॥ १३ ॥

It is true that the inner core is one and the same, but even so one cannot keep a base person as an equal companion; how can a scholar and an ignorant child be treated the same?

मनुष्य आणि गधडे । राजहंस आणि कोंबडें । राजे आणि माकडें । एक कैसीं ॥ १४ ॥

माणूस आणि गाढव, राजहंस आणि कोंबडा, राजा आणि माकड — हे सगळे एकसारखे कसे मानता येतील?

मनुष्य आणि गधडे । राजहंस आणि कोंबडें । राजे आणि माकडें । एक कैसीं ॥ १४ ॥

A man and a donkey, a royal swan and a common cock, a king and a monkey — how can these be considered the same?

भागीरथीचें जळ आप । मोरी संवदणी तेंहि आप । कुश्चिळ उदक अल्प । सेववेना ॥ १५ ॥

भागीरथी (गंगा) चे पाणीही पाणीच आहे, आणि गटारातले पाणीही पाणीच आहे; पण ते अशुद्ध, तुटपुंजे पाणी सेवन करता येत नाही.

भागीरथीचें जळ आप । मोरी संवदणी तेंहि आप । कुश्चिळ उदक अल्प । सेववेना ॥ १५ ॥

The water of the Ganga is water, and the water in a gutter is also water — but that foul, meager water cannot be consumed.

याकारणें आचारशुद्ध । त्याउपरी विचारशुद्ध । वीतरागी आणि सुबुद्ध । ऐसा पाहिजे ॥ १६ ॥

म्हणून प्रथम आचारशुद्धी असावी, आणि नंतर विचारशुद्धीही असावी; माणसाने वैराग्यशील आणि सुबुद्धही असावे.

याकारणें आचारशुद्ध । त्याउपरी विचारशुद्ध । वीतरागी आणि सुबुद्ध । ऐसा पाहिजे ॥ १६ ॥

For this reason, purity of conduct must come first, followed by purity of thought; one should be free of worldly craving and possessed of good sense.

शूरांहून मानिलें लंडी । तरी युद्धप्रसंगीं नरकाडी । श्रीमंत सांडून बराडी । सेविता कैसें ॥ १७ ॥

भित्र्याला शूरापेक्षा जास्त मान दिला, तर युद्धाच्या वेळी त्याची फळे भोगावी लागतात; श्रीमंताला सोडून भिकाऱ्याची सेवा कशी करता येईल?

शूरांहून मानिलें लंडी । तरी युद्धप्रसंगीं नरकाडी । श्रीमंत सांडून बराडी । सेविता कैसें ॥ १७ ॥

If a coward is honored above a hero, disaster follows at the time of battle; forsaking the wealthy, how can one choose to serve a beggar?

येका उदकें सकळ जालें । परी पाहोन पाहिजे सेविलें । सगट अवघेंच घेतलें । तरी तें मूर्खपण ॥ १८॥

सगळे काही एकाच पाण्यापासून बनले असले, तरी सेवन करताना विचार करूनच घ्यावे लागते; सरसकट सगळेच घेतले, तर ते मूर्खपणाचे ठरते.

येका उदकें सकळ जालें । परी पाहोन पाहिजे सेविलें । सगट अवघेंच घेतलें । तरी तें मूर्खपण ॥ १८॥

Although everything is made from the one element water, one must still look carefully before consuming it; taking in everything indiscriminately is sheer foolishness.

जीवनाचेंच जालें अन्न । अन्नाचें जालें वमन । परी वमनाचें भोजन । करितां न ये ॥ १९॥

पाण्यापासूनच अन्न बनले, आणि अन्नाचीच उलटी होते; पण त्या उलटीचे पुन्हा भोजन करता येत नाही.

जीवनाचेंच जालें अन्न । अन्नाचें जालें वमन । परी वमनाचें भोजन । करितां न ये ॥ १९॥

From water alone food was made, and from food came vomit — yet that vomit cannot then be eaten as food.

तैसें निंद्य सोडूनद्यावें । वंद्य तें हृदईं धरावें । सत्कीर्तीनें भरावें। भूमंडळ ॥ २० ॥

त्याचप्रमाणे निंद्य ते सोडून द्यावे, आणि वंद्य ते हृदयात जपावे; सत्कीर्तीने सारे भूमंडळ भरून टाकावे.

तैसें निंद्य सोडूनद्यावें । वंद्य तें हृदईं धरावें । सत्कीर्तीनें भरावें। भूमंडळ ॥ २० ॥

In the same way, one should discard what is despicable and cherish what is worthy of honor in the heart; let one's good name fill the whole earth.

उत्तमांसि उत्तम माने। कनिष्ठांस तें न माने । म्हणौन करंटे देवानें । करून ठेवले ॥ २१ ॥

चांगल्याला चांगलेच आवडते, पण हलक्याला ते मानवत नाही; म्हणूनच देवाने करंट्या स्वभावाची माणसेही निर्माण करून ठेवली आहेत.

उत्तमांसि उत्तम माने। कनिष्ठांस तें न माने । म्हणौन करंटे देवानें । करून ठेवले ॥ २१ ॥

The good find the good agreeable, but the base do not accept it that way; that is why God has made some people wretched by their very nature.

सांडा अवघें करंटपण । धरावें उत्तम लक्षण । हरिकथा पुराण श्रवण । नीति न्याये ॥२२ ॥

सगळे करंटेपण सोडून द्यावे आणि उत्तम गुण अंगी बाणवावेत; हरिकथा-पुराणाचे श्रवण करावे, नीती-न्यायाने वागावे.

सांडा अवघें करंटपण । धरावें उत्तम लक्षण । हरिकथा पुराण श्रवण । नीति न्याये ॥२२ ॥

Give up all wretchedness entirely and cultivate noble qualities; listen to sacred stories and scripture, and hold fast to justice and right conduct.

वर्तयाचाविवेक । राजी राखणें सकळ लोक । हळुहळु पुण्यलोक। करीत जावे॥ २३ ॥

वागण्याचा विवेक राखावा, सगळ्या लोकांना खूश ठेवावे; हळूहळू पुण्यवान समाज घडवत न्यावा.

वर्तयाचाविवेक । राजी राखणें सकळ लोक । हळुहळु पुण्यलोक। करीत जावे॥ २३ ॥

Keep discernment in one's conduct, and keep all people well-disposed; gradually one should build a virtuous, good society.

मुलाचे चालीनें चालावें । मुलाच्या मनोगतें बोलावें । तैसें जनास सिकवावें । हळुहळु ॥ २४ ॥

मुलाच्या चालीनेच चालावे, मुलाच्या मनाप्रमाणेच बोलावे; तसेच लोकांनाही हळूहळू शिकवत जावे.

मुलाचे चालीनें चालावें । मुलाच्या मनोगतें बोलावें । तैसें जनास सिकवावें । हळुहळु ॥ २४ ॥

One should walk in step with a child's own pace, speak according to the child's own understanding; in the same way people too should be taught gradually.

मुख्य मनोगत राखणें । हेंचि चातुर्याचीं लक्षणें । चतुर तो चतुरांग जाणें । इतर तीं वेडीं ॥ २५ ॥

दुसऱ्याचे मनोगत सांभाळणे, हेच खऱ्या चातुर्याचे लक्षण होय; चतुर माणूसच सर्व अंगांनी हे जाणतो, बाकीचे मात्र त्यात वेडे ठरतात.

मुख्य मनोगत राखणें । हेंचि चातुर्याचीं लक्षणें । चतुर तो चतुरांग जाणें । इतर तीं वेडीं ॥ २५ ॥

To keep others' sentiments in mind above all — this itself is the true mark of skillfulness; only the truly clever grasp every facet of it, while the rest remain foolish.

वेड्यास वेडें म्हणों नये । वर्म कदापि बोलों नये। तरीच घडे दिग्विजये । निस्पृहासी ॥ २६॥

वेड्याला वेडा म्हणू नये, आणि कोणाचेही वर्म कधीही उघड बोलू नये; तरच निःस्पृह माणसाला खरा दिग्विजय साधतो.

वेड्यास वेडें म्हणों नये । वर्म कदापि बोलों नये। तरीच घडे दिग्विजये । निस्पृहासी ॥ २६॥

One should never call a fool a fool, and should never bluntly expose another's weak point; only then can a person free of worldly craving achieve true victory everywhere.

उदंड स्थळीं उदंड प्रसंग । जाणोनि करणें येथासांग । प्राणिमात्राचा अंतरंग । होऊन जावें ॥ २७ ॥

अनेक ठिकाणी अनेक प्रसंग येतात, ते ओळखून त्याप्रमाणे वागावे; प्रत्येक प्राणिमात्राशी आपले मन जुळवून घ्यावे.

उदंड स्थळीं उदंड प्रसंग । जाणोनि करणें येथासांग । प्राणिमात्राचा अंतरंग । होऊन जावें ॥ २७ ॥

Countless situations arise in countless places; one must recognize each and act accordingly, becoming one at heart with every living being.

मनोगत राखोन जातां । परस्परें होये अवस्ता । मनोगत तोडितां वेवस्तां । बरी नाहीं ॥ २८ ॥

दुसऱ्याचे मनोगत सांभाळत गेले, तर परस्परांतील व्यवहार सुरळीत चालतो; पण मनोगत मोडून व्यवहार तोडणे मुळीच बरे नाही.

मनोगत राखोन जातां । परस्परें होये अवस्ता । मनोगत तोडितां वेवस्तां । बरी नाहीं ॥ २८ ॥

If one proceeds while preserving others' sentiments, dealings on both sides go smoothly; but breaking others' feelings and cutting off relations is never good.

याकारणें मनोगत । राखेल तो मोठा महंत । मनोगत राखतां समस्त । वोढोन येती ॥ २९ ॥

म्हणून जो दुसऱ्याचे मनोगत जपतो, तोच खरा मोठा महंत होय; मनोगत जपले की सगळे लोक आपोआप त्याच्याकडे ओढले जातात.

याकारणें मनोगत । राखेल तो मोठा महंत । मनोगत राखतां समस्त । वोढोन येती ॥ २९ ॥

Therefore whoever preserves others' sentiments is truly a great and noble soul; by preserving their feelings, everyone is naturally drawn toward such a person.