ऐका सारासार विचार । उभारलें जगडंबर । त्यांत कोण सार कोण असार । विवेकें वोळखावा ॥ १ ॥

सार-असार विचार ऐका: हे जग जे उभे राहिले आहे, त्यातील सार काय आणि असार काय, हे विवेकाने ओळखावे.

ऐका सारासार विचार । उभारलें जगडंबर । त्यांत कोण सार कोण असार । विवेकें वोळखावा ॥ १ ॥

Listen to the discernment of essence and non-essence: within this vast world that has arisen, one must discern by reason what is essential and what is not.

दिसेल तें नासेल । आणि येईल तें जाईल । जें असतचि असेल । तेंचि सार ॥ २ ॥

जे दिसते ते नाश पावणार आहे, आणि जे येते ते जाणार आहे; जे सदैव असतेच असते, तेच खरे सार होय.

दिसेल तें नासेल । आणि येईल तें जाईल । जें असतचि असेल । तेंचि सार ॥ २ ॥

Whatever is visible will perish, and whatever arrives will depart; only that which always simply is — that alone is the essence.

मागां आत्मानात्माविवेक बोलिला । अनात्मा वोळखोन सांडिला । आत्मा जाणतां लागला । मुळींचा मूळतंतु ॥ ३ ॥

आधी आत्मा-अनात्म्याचा विवेक सांगितला, अनात्मा ओळखून टाकून दिला; आत्मा जाणताच मुळाशी असलेला मूळ धागा हाती लागला.

मागां आत्मानात्माविवेक बोलिला । अनात्मा वोळखोन सांडिला । आत्मा जाणतां लागला । मुळींचा मूळतंतु ॥ ३ ॥

Earlier the discernment of Self and not-Self was told, and the not-Self, once recognized, was set aside; in knowing the Self, the original thread at the root was grasped.

मुळीं जे राहिली वृत्ति । जाली पाहिले निवृत्ति । सारासार विचार श्रोतीं । बरा पाहावा ॥ ४॥

मुळात जी वृत्ती राहिली होती, ती आता निवृत्त झालेली दिसली; श्रोत्यांनी हा सारासार विचार नीट पाहावा.

मुळीं जे राहिली वृत्ति । जाली पाहिले निवृत्ति । सारासार विचार श्रोतीं । बरा पाहावा ॥ ४॥

The mental tendency that originally remained is now seen to have ceased; let listeners examine this discernment of essence and non-essence carefully.

नित्यानित्य विवेक केला । आत्मा नित्यसा निवडिला । निवृतीरूपें हेत उरला । निराकारीं ॥५ ॥

नित्य-अनित्याचा विचार केला असता आत्मा नित्य म्हणून निवडला गेला; निवृत्तीच्या रूपाने जाणीव निराकारात उरली.

नित्यानित्य विवेक केला । आत्मा नित्यसा निवडिला । निवृतीरूपें हेत उरला । निराकारीं ॥५ ॥

Weighing the permanent against the impermanent, the Atman was singled out as the eternal one; in the form of cessation, only awareness remained, resting in the formless.

हेत म्हणिजे तो चंचळ । निर्गुण म्हणिजे निश्चळ । सारासारविचारें चंचळ । होऊन जातें ॥ ६॥

जाणीव म्हणजेच चंचल, आणि निर्गुण म्हणजेच निश्चळ; सारासार विचार करता करता तेही चंचल होऊन विरून जाते.

हेत म्हणिजे तो चंचळ । निर्गुण म्हणिजे निश्चळ । सारासारविचारें चंचळ । होऊन जातें ॥ ६॥

Awareness itself is restless, while the attributeless is utterly still; carried through the discernment of essence and non-essence, even that restlessness eventually dissolves.

चळे म्हणोनि तें चंचळ । न चळे म्हणोनि निश्चळ । निश्चळीं उडे चंचळ । निश्चयेसीं ॥ ७ ॥

जे हलते ते चंचल आणि जे हलत नाही ते निश्चळ; निश्चयाने पाहिले तर चंचळ हे निश्चळातच विरून जाते.

चळे म्हणोनि तें चंचळ । न चळे म्हणोनि निश्चळ । निश्चळीं उडे चंचळ । निश्चयेसीं ॥ ७ ॥

What moves is called restless, what does not move is called still; examined with certainty, the restless is seen to merge back into the still.

ज्ञान आणि उपासना । दोनी येकचि पाहाना । उपासनेकरितां जना । जगोद्धार ॥ ८ ॥

ज्ञान आणि उपासना या दोन्ही एकच गोष्टी आहेत असे समजावे; उपासनेमुळेच लोकांचा उद्धार होतो.

ज्ञान आणि उपासना । दोनी येकचि पाहाना । उपासनेकरितां जना । जगोद्धार ॥ ८ ॥

Knowledge and devotion (upasana) should be understood as one and the same; it is through devotion that people find their deliverance.

द्रष्टा साक्षी जाणता । ज्ञानधन चैतन्यसत्ता । ज्ञान देवचि तत्वता । बरें पाहा ॥ ९ ॥

द्रष्टा, साक्षी, जाणता, ज्ञानरूप धन आणि चैतन्यशक्ती — हे सर्व नीट पाहता ज्ञान म्हणजेच प्रत्यक्ष देव आहे.

द्रष्टा साक्षी जाणता । ज्ञानधन चैतन्यसत्ता । ज्ञान देवचि तत्वता । बरें पाहा ॥ ९ ॥

The witness, the seer, the knower, the wealth of knowledge, and the power of consciousness — examined closely, knowledge itself is truly God.

त्या ज्ञानाचें विज्ञान होतें । शोधून पाहा बहुत मतें । चंचळ अवघें नासतें । येणें प्रकारें ॥ १० ॥

त्या ज्ञानाचे विशेष स्वरूप काय आहे, हे अनेक मतांनी शोधून पाहावे; अशा प्रकारे चंचल असलेले सर्व काही नाश पावते.

त्या ज्ञानाचें विज्ञान होतें । शोधून पाहा बहुत मतें । चंचळ अवघें नासतें । येणें प्रकारें ॥ १० ॥

One must search out, through many viewpoints, what that special realization (vijnana) of knowledge actually is; in this way everything restless is found to perish.

नासिवंत नासेल किं नासेना । ऐसा अनुमानचि आहे मना । तरी तो पुरुष सहसा ज्ञाना । अधिकार नव्हे ॥ ११ ॥

नाशवंत नाश पावेल की पावणार नाही, अशी शंका मनात असेल, तर तो पुरुष खऱ्या ज्ञानाचा अधिकारी ठरत नाही.

नासिवंत नासेल किं नासेना । ऐसा अनुमानचि आहे मना । तरी तो पुरुष सहसा ज्ञाना । अधिकार नव्हे ॥ ११ ॥

If a person still doubts whether the perishable will perish or not, then that person is not truly fit for real knowledge.

नित्य निश्चये केला । संदेह उरतचि गेला । तरी तो जाणावा वाहावला । माहा मृगजळीं ॥ १२ ॥

नित्याचा निश्चय झाला असूनही मनात संदेह उरतच गेला, तर समजावे की तो मनुष्य मोठ्या मृगजळात वाहवत गेला आहे.

नित्य निश्चये केला । संदेह उरतचि गेला । तरी तो जाणावा वाहावला । माहा मृगजळीं ॥ १२ ॥

If, despite settling the truth of the eternal, doubt still lingers in the mind, know that such a person has drifted away in a great mirage.

क्षयेचि नाहीं जो अक्षई । व्यापकपणें सर्वां ठाईं । तेथे हेत संदेह नाहीं । निर्विकारीं ॥ १३ ॥

जो कधी क्षय पावत नाही, जो सर्वत्र व्यापून असतो, त्या निर्विकार तत्त्वाविषयी हेतू किंवा संदेह उरतच नाही.

क्षयेचि नाहीं जो अक्षई । व्यापकपणें सर्वां ठाईं । तेथे हेत संदेह नाहीं । निर्विकारीं ॥ १३ ॥

That which never decays, which pervades everything equally — regarding that changeless reality, no intent or doubt remains.

जें उदंड घनदाट । आद्य मध्य सेवट । अचळ अढळ अतुट । जैसें तैसें ॥ १४ ॥

जे प्रचंड आणि घनदाट आहे, आरंभ-मध्य-शेवट सारखेच आहे, अचल, अढळ आणि अतूट आहे, ते जसेच्या तसे असते.

जें उदंड घनदाट । आद्य मध्य सेवट । अचळ अढळ अतुट । जैसें तैसें ॥ १४ ॥

That which is vast and dense, the same at its beginning, middle, and end, unmoving, unshakable and unbreakable — it simply remains as it is.

पाहातां जैसें गगन । गगनाहून तें सघन । जनचि नाहीं निरंजन । सदोदित ॥ १५ ॥

पाहायला गेले तर ते आकाशासारखे भासते, पण आकाशाहूनही अधिक घन आहे; तेथे कोणी जनच नाही, ते सदैव निरंजन असते.

पाहातां जैसें गगन । गगनाहून तें सघन । जनचि नाहीं निरंजन । सदोदित ॥ १५ ॥

Looked at, it resembles the sky, yet it is denser than the sky itself; there is no separate person there at all — it remains forever pure and untainted.

चर्मचक्षु ज्ञानचक्षु । हा तों अवघाच पूर्वपक्षु । निर्गुण ठाईंचा अलक्षु । लक्षवेना ॥ १६ ॥

चर्मचक्षू असोत किंवा ज्ञानचक्षू असोत, हे सगळे अजूनही पूर्वपक्षापुरतेच आहे; निर्गुण असलेले ते मूळ तत्त्व अलक्ष्य आहे, ते कोणत्याही दृष्टीने ग्रहण होत नाही.

चर्मचक्षु ज्ञानचक्षु । हा तों अवघाच पूर्वपक्षु । निर्गुण ठाईंचा अलक्षु । लक्षवेना ॥ १६ ॥

Whether one uses the eye of flesh or the eye of knowledge, both remain only preliminary arguments; that attributeless, invisible reality cannot be grasped by any kind of seeing.

संगत्यागेंविण कांहीं । परब्रह्म होणार नाहीं । संगत्याग करून पाहीं । मौन्यगर्भा ॥ १७ ॥

संगाचा (विषयासक्तीचा) त्याग केल्याशिवाय परब्रह्माची प्राप्ती होत नाही; म्हणून सर्व संग सोडून मौनाच्या गाभ्यात जाऊन पाहावे.

संगत्यागेंविण कांहीं । परब्रह्म होणार नाहीं । संगत्याग करून पाहीं । मौन्यगर्भा ॥ १७ ॥

Without giving up attachment, one cannot attain the supreme Brahman; so renounce all attachment and look into the very depth of silence.

निर्शतां अवघेंचि निर्शलें । चंचळ तितुकें निघोन गेलें। निश्चळ परब्रह्म उरलें । तेंचि सार ॥ १८ ॥

जे जे नाशवंत होते ते सर्व नाहीसे झाले, चंचल तेवढे निघून गेले; उरले ते निश्चळ परब्रह्मच खरे सार होय.

निर्शतां अवघेंचि निर्शलें । चंचळ तितुकें निघोन गेलें। निश्चळ परब्रह्म उरलें । तेंचि सार ॥ १८ ॥

Everything that was perishable has vanished, all that was restless has departed; what remains — the still, supreme Brahman — is the true essence.

आठवा देह मूळ माया । निर्शोन गेल्या अष्टकाया । साधु सांगती उपाया । कृपाळुपणें ॥ १९॥

आठवा देह म्हणजे मूळ माया; आठही देह नाहीसे झाल्यावर संत कृपाळूपणे हाच उपाय सांगतात.

आठवा देह मूळ माया । निर्शोन गेल्या अष्टकाया । साधु सांगती उपाया । कृपाळुपणें ॥ १९॥

The eighth body is the root Maya itself; once all eight bodies have dissolved, the saints, out of compassion, point to this very remedy.

सोहं हंसा तत्वमसी । तें ब्रह्म तूं आहेसी । विचार पाहातां स्थिति ऐसी । सहजचि होते ॥ २० ॥

सोऽहं, हंस, तत्त्वमसि — म्हणजे 'ते ब्रह्म तूच आहेस'; असा विचार केला असता ही अवस्था अगदी सहज प्राप्त होते.

सोहं हंसा तत्वमसी । तें ब्रह्म तूं आहेसी । विचार पाहातां स्थिति ऐसी । सहजचि होते ॥ २० ॥

'Soham,' 'Hamsa,' 'Tat tvam asi' — meaning 'You are that Brahman' — reflecting on this, such a state is reached quite naturally.

साधक असोन ब्रह्म उरलें। तेथें वृत्तिसुन्य जालें। सारासार विचारिलें । येणें प्रकारें ॥ २१ ॥

साधकपण संपून केवळ ब्रह्मच उरले, तेथे वृत्तीही शून्य झाली; अशा प्रकारे सारासार विचार पूर्ण झाला.

साधक असोन ब्रह्म उरलें। तेथें वृत्तिसुन्य जालें। सारासार विचारिलें । येणें प्रकारें ॥ २१ ॥

The seeker's separate identity ends and only Brahman remains, where even the mind's tendency becomes void; in this way the discernment of essence and non-essence is completed.

तें तापेना ना निवेना । उजळेना ना काळवंडेना । डहुळेना ना निवळेना । परब्रह्म तें ॥२२ ॥

ते परब्रह्म तापतही नाही आणि शांतही होत नाही, उजळतही नाही आणि काळवंडतही नाही, ढवळलेही जात नाही आणि निवळतही नाही.

तें तापेना ना निवेना । उजळेना ना काळवंडेना । डहुळेना ना निवळेना । परब्रह्म तें ॥२२ ॥

That supreme Brahman neither heats nor cools, neither brightens nor darkens, neither gets disturbed nor settles — it simply is.

दिसेना ना भासेना । उपजेना ना नासेना । तें येना ना जाईना । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

ते दिसतही नाही आणि भासतही नाही, जन्मतही नाही आणि नाशही पावत नाही, ते येतही नाही आणि जातही नाही.

दिसेना ना भासेना । उपजेना ना नासेना । तें येना ना जाईना । परब्रह्म तें ॥ २३ ॥

That Brahman is neither seen nor appears, neither is born nor perishes, neither comes nor goes.

तें भिजेना ना वाळेना । तें विझेना ना जळेना। जयास कोणीच नेईना । परब्रह्म तें ॥२४ ॥

ते भिजतही नाही आणि सुकतही नाही, ते विझतही नाही आणि जळतही नाही; त्याला कोणीही घेऊन जाऊ शकत नाही, असे ते परब्रह्म आहे.

तें भिजेना ना वाळेना । तें विझेना ना जळेना। जयास कोणीच नेईना । परब्रह्म तें ॥२४ ॥

It neither gets wet nor dries, neither is extinguished nor burns; no one can carry it away — such is that supreme Brahman.

जें सन्मुखचि चहुंकडे । जेथें दृश्य भास उडे । धन्य साधु तो पवाडे । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

जे चोहोबाजूंनी सतत समोरच असते, जेथे दृश्याचा भासच विरून जातो, त्या निर्विकार स्थितीत विहार करणारा साधुच खरोखर धन्य होय.

जें सन्मुखचि चहुंकडे । जेथें दृश्य भास उडे । धन्य साधु तो पवाडे । निर्विकारीं ॥ २५ ॥

That which faces every direction at once, where the very appearance of the visible world dissolves — the saint who moves in that changeless state is truly blessed.

निर्विकल्पीं कल्पनातीत । तोचि वोळखावा संत । येर अवघेचि असंत । भ्रमरूप ॥ २६ ॥

जो निर्विकल्प आणि कल्पनेच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यालाच संत म्हणावे; बाकी सगळे भ्रमरूप असंतच होत.

निर्विकल्पीं कल्पनातीत । तोचि वोळखावा संत । येर अवघेचि असंत । भ्रमरूप ॥ २६ ॥

One who is beyond all thought and imagination alone should be called a true saint; all the rest, caught in illusion, are not saints at all.

खोटें सांडून खरें घ्यावें । तरीच परीक्षवंत म्हणावें असार सांडून सार घ्यावें । परब्रह्म तें ॥ २७ ॥

खोटे टाकून खरे स्वीकारावे, तरच त्याला पारखी म्हणावे; असार सोडून जे सार स्वीकारायचे, तेच परब्रह्म होय.

खोटें सांडून खरें घ्यावें । तरीच परीक्षवंत म्हणावें असार सांडून सार घ्यावें । परब्रह्म तें ॥ २७ ॥

Only one who discards the false and accepts the true deserves to be called discerning; what remains when the non-essential is dropped and the essence is kept — that alone is the supreme Brahman.

जाणतां जाणतां जाणीव जाते । आपली वृत्ति तद्‌रूप होते । आत्मनिवेदन भक्ति ते । ऐसी आहे॥ २८ ॥

जाणता जाणता जाणीवच नाहीशी होते, आपली वृत्ती त्या तत्त्वाशी एकरूप होते; हीच खरी आत्मनिवेदन भक्ती होय.

जाणतां जाणतां जाणीव जाते । आपली वृत्ति तद्‌रूप होते । आत्मनिवेदन भक्ति ते । ऐसी आहे॥ २८ ॥

As one keeps knowing, the very act of knowing dissolves, and one's own mind-tendency becomes one with that reality; this itself is the true devotion of total self-surrender.

वाच्यांशें भक्ति मुक्ति बोलावी । लक्ष्यांशें तद्‌रूपता विवरावी । विवरतां हेतु नुरावी । ते तद्रूपता ॥ २९॥

शब्दशः अर्थाने भक्ती आणि मुक्ती असे म्हणता येते, पण खऱ्या अर्थाने त्या तद्रूपतेचा उलगडा करावा; उलगडा होता होता जाणीवही उरत नाही, तीच खरी तद्रूपता.

वाच्यांशें भक्ति मुक्ति बोलावी । लक्ष्यांशें तद्‌रूपता विवरावी । विवरतां हेतु नुरावी । ते तद्रूपता ॥ २९॥

In its literal sense one may speak of devotion and liberation, but in its deeper sense one must unfold that state of oneness; as it unfolds, even the sense of a separate intention disappears — that itself is true oneness.

सद्रूप चिद्रूप आणि तद्रूप । सस्वरूप म्हणिजे आपलें रूप । आपलें रूप म्हणिजे अरूप । तत्वनिर्शनाउपरी ॥ ३० ॥

सद्रूप, चिद्रूप आणि तद्रूप म्हणजेच स्वस्वरूप, म्हणजे आपले खरे रूप; आणि आपले खरे रूप म्हणजे अरूप, तत्त्वांचे पूर्ण निरसन झाल्यावर उरणारे.

सद्रूप चिद्रूप आणि तद्रूप । सस्वरूप म्हणिजे आपलें रूप । आपलें रूप म्हणिजे अरूप । तत्वनिर्शनाउपरी ॥ ३० ॥

Being, consciousness, and that very oneness together are one's own true nature; and one's true nature is formless, what remains once every category has been fully dissolved.