निर्मळ आभास निराभास । तयास दृष्टांत आकाश । आकाश म्हणिजे अवकाश । पसरला पैस ॥ १ ॥

निर्मळ असा जो आभासही नसलेला भाव आहे, त्याला आकाशाचे उदाहरण द्यावे; आकाश म्हणजेच पसरलेला अवकाश.

निर्मळ आभास निराभास । तयास दृष्टांत आकाश । आकाश म्हणिजे अवकाश । पसरला पैस ॥ १ ॥

For that pure state which is beyond even appearance, the fitting example is space; space means the vast expanse that stretches out.

आधीं पैस मग पदार्थ । प्रत्यये पाहातां यथार्थ । प्रत्ययेंविण पाहातां वेर्थ । सकळ कांहीं ॥ २ ॥

आधी पैस असतो, मग त्यात पदार्थ असतो — हे प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहिले तरच खरे ठरते; प्रत्ययाशिवाय पाहिलेले सगळे व्यर्थ आहे.

आधीं पैस मग पदार्थ । प्रत्यये पाहातां यथार्थ । प्रत्ययेंविण पाहातां वेर्थ । सकळ कांहीं ॥ २ ॥

First comes the expanse, then the object within it — this holds true only when seen through direct experience; without direct experience, all examination is futile.

ब्रह्म म्हणिजे तें निश्चळ । आत्मा म्हणिजे तो चंचळ । तयास दृष्टांत केवळ । वायो जाणावा ॥ ३ ॥

ब्रह्म म्हणजे निश्चळ, आणि आत्मा म्हणजे चंचल; याला योग्य दृष्टान्त म्हणजे वारा जाणावा.

ब्रह्म म्हणिजे तें निश्चळ । आत्मा म्हणिजे तो चंचळ । तयास दृष्टांत केवळ । वायो जाणावा ॥ ३ ॥

Brahman means the still, and Atman means the restless; for this the fitting example to know is the wind.

घटाकाश दृष्टांत ब्रह्माचा । घटबिंब दृष्टांत आत्म्याचा । विवरतां अर्थ दोहींचा । भिन्न आहे ॥ ४ ॥

घटाकाश हा ब्रह्माचा दृष्टान्त आहे, आणि घटातील प्रतिबिंब हा आत्म्याचा दृष्टान्त आहे; नीट पाहता या दोघांचा अर्थ भिन्न आहे.

घटाकाश दृष्टांत ब्रह्माचा । घटबिंब दृष्टांत आत्म्याचा । विवरतां अर्थ दोहींचा । भिन्न आहे ॥ ४ ॥

The space enclosed within a pot is the example for Brahman, and the reflection within the pot is the example for the Atman; examined closely, the meaning of the two is different.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । जालें तितुके निमालें । चंचळ आलें आणी गेलें । ऐसें जाणावें ॥ ५ ॥

'भूत' म्हणजे जे निर्माण झाले ते; जे जे निर्माण झाले ते ते नाश पावतेही; असे चंचल आले आणि गेले, हे जाणून घ्यावे.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । जालें तितुके निमालें । चंचळ आलें आणी गेलें । ऐसें जाणावें ॥ ५ ॥

'Bhoot' (an element) means whatever has come into being; whatever has come into being also perishes; know that in this way the restless comes and goes.

अविद्या जड आत्मा चंचळ । जड कर्पूर आत्मा अनळ । दोनी जळोन तत्काळ । विझोन जाती ॥ ६ ॥

अविद्या जड आहे आणि आत्मा चंचल आहे — जसे कापूर जड असतो आणि त्याची ज्योत चंचल; दोन्हीही जळून तत्काळ विझून जातात.

अविद्या जड आत्मा चंचळ । जड कर्पूर आत्मा अनळ । दोनी जळोन तत्काळ । विझोन जाती ॥ ६ ॥

Ignorance is inert while the Atman is restless — like inert camphor and its restless flame; both burn away and are extinguished in an instant.

ब्रह्म आकाश निश्चळ जाती । आत्मा वायो चंचळ जाती । परीक्षवंत परीक्षिती । खरें किं खोटें ॥ ७ ॥

ब्रह्म आकाशाप्रमाणे निश्चळ आहे, आत्मा वाऱ्याप्रमाणे चंचल आहे; पारखी लोक यांतील खरे-खोटे पारखून पाहतात.

ब्रह्म आकाश निश्चळ जाती । आत्मा वायो चंचळ जाती । परीक्षवंत परीक्षिती । खरें किं खोटें ॥ ७ ॥

Brahman is still like space, the Atman is restless like the wind; the discerning test these to determine what is true and what is false.

जड अनेक आत्मा येक । ऐसा आतानात्माविवेक । जगा वर्तविता जगन्नायेक । तयास म्हणावें ॥ ८ ॥

जड अनेक आहे, आत्मा एकच आहे — हाच आत्मा-अनात्म्याचा विवेक होय; जो जगाला चालवतो, त्यालाच जगन्नायक म्हणावे.

जड अनेक आत्मा येक । ऐसा आतानात्माविवेक । जगा वर्तविता जगन्नायेक । तयास म्हणावें ॥ ८ ॥

The inert is many, the Atman is one — this is the discernment between Self and not-Self; the one who sets the world in motion should be called the Lord of the World.

जड अनात्मा चेतवी आत्मा । सर्वीं वर्ते सर्वात्मा । अवघा मिळोन चंचळात्मा । निश्चळ नव्हे ॥ ९ ॥

जड अनात्म्याला आत्माच चेतना देतो, सर्वांचा आत्मा म्हणून तो सर्वांत संचार करतो; असे सगळे मिळून चंचलात्मरूप असते, ते निश्चळ नव्हे.

जड अनात्मा चेतवी आत्मा । सर्वीं वर्ते सर्वात्मा । अवघा मिळोन चंचळात्मा । निश्चळ नव्हे ॥ ९ ॥

The inert not-Self is animated by the Atman alone, which as the Self of all moves through everything; yet all this restless Self combined is still not the changeless.

निश्चळ तें परब्रह्म । जेथें नाहीं दृश्यभ्रम । विमळ ब्रह्म तें निभ्रम । जैसें तैसें ॥ १० ॥

निश्चळ म्हणजेच परब्रह्म, जेथे दृश्याचा भ्रमच नाही; ते निर्मळ ब्रह्म निभ्रांत आणि जसेच्या तसे असते.

निश्चळ तें परब्रह्म । जेथें नाहीं दृश्यभ्रम । विमळ ब्रह्म तें निभ्रम । जैसें तैसें ॥ १० ॥

The changeless is the supreme Brahman, where there is no illusion of the visible at all; that pure Brahman remains free of error, exactly as it is.

आधी आत्मानात्माविवेक थोर । मग सारासारविचार । सारासारविचारें संव्हार । प्रकृतीचा ॥ ११ ॥

आधी आत्मा-अनात्म्याचा मोठा विवेक सांगितला, मग सारासार विचार सांगितला; त्या सारासार विचारानेच प्रकृतीचा संहार होतो.

आधी आत्मानात्माविवेक थोर । मग सारासारविचार । सारासारविचारें संव्हार । प्रकृतीचा ॥ ११ ॥

First the great discernment of Self and not-Self was told, then the discernment of essence and non-essence; through that very discernment, Prakriti is dissolved.

विचारें प्रकृती संव्हारे । दृश्य अस्तांच वोसरे । अंतरात्मा निर्गुणीं संचरे । अध्यात्मश्रवणें ॥ १२ ॥

विचारानेच प्रकृतीचा संहार होतो, दृश्य असतानाच ओसरून जाते; अध्यात्मश्रवणाने अंतरात्मा निर्गुणात प्रवेश करतो.

विचारें प्रकृती संव्हारे । दृश्य अस्तांच वोसरे । अंतरात्मा निर्गुणीं संचरे । अध्यात्मश्रवणें ॥ १२ ॥

Through reasoning Prakriti is dissolved, and even while present the visible recedes; through the hearing of spiritual teaching, the inner Self merges into the attributeless.

चढता अर्थ लागला । तरी अंतरात्मा चढतचि गेला । उतरल्या अर्थें उतरला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

चढता विषय चालला तर अंतरात्माही चढतच जातो; उतरता विषय चालला तर तो भूमंडळापर्यंत उतरतो.

चढता अर्थ लागला । तरी अंतरात्मा चढतचि गेला । उतरल्या अर्थें उतरला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

If an elevated subject proceeds, the inner Self rises along with it; if the subject descends, it too descends, down to worldly matters.

अर्थासारिखा आत्मा होतो । जिकडे नेला तिकडे जातो । अनुमानें संदेहीं पडतो । कांहींयेक ॥ १४ ॥

विषयाप्रमाणेच आत्मा होतो, जिकडे नेले तिकडे तो जातो; अनुमानाने तो कधीकधी संदेहातही पडतो.

अर्थासारिखा आत्मा होतो । जिकडे नेला तिकडे जातो । अनुमानें संदेहीं पडतो । कांहींयेक ॥ १४ ॥

The Self becomes just like the subject at hand — wherever it is led, there it goes; through mere inference it sometimes falls into doubt.

निसंदेह अर्थ चालिला। तरी आत्मा निसंदेहचि जाला । अनुमान-अर्थें जाला । अनुमानरूपी ॥ १५ ॥

विषय निःसंदेह चालला तर आत्माही निःसंदेह होतो; अनुमानाच्या विषयाने तो अनुमानरूपच होऊन जातो.

निसंदेह अर्थ चालिला। तरी आत्मा निसंदेहचि जाला । अनुमान-अर्थें जाला । अनुमानरूपी ॥ १५ ॥

If the subject proceeds free of doubt, the Self too becomes free of doubt; through a subject built on mere speculation, it too becomes a thing of speculation.

नवरसिक अर्थ चाले । श्रोते तद्रूपचि जाले । चाटपणें होऊन गेले । चाटचि अवघे ॥ १६ ॥

रसाळ, आनंददायी विषय चालला की श्रोते त्याच्याशी एकरूप होऊन जातात, अगदी तल्लीन होऊन जातात.

नवरसिक अर्थ चाले । श्रोते तद्रूपचि जाले । चाटपणें होऊन गेले । चाटचि अवघे ॥ १६ ॥

When a delightful, flavorful subject unfolds, the listeners become one with it, utterly absorbed and captivated.

जैसा जैसा घडे संग । तैसे गुह्यराचे रंग । याकारणें उत्तम मार्ग । पाहोन धरावा ॥ १७ ॥

जशी जशी संगत घडते, तसे तसे अंतःकरणाचे रंग बदलतात; म्हणून चांगला मार्ग शोधूनच धरावा.

जैसा जैसा घडे संग । तैसे गुह्यराचे रंग । याकारणें उत्तम मार्ग । पाहोन धरावा ॥ १७ ॥

As is the company one keeps, so does the color of one's inner disposition change; therefore one should seek out and hold to a good path.

उत्तम अन्नें बोलत गेले । तरी मन अन्नाकारचि जालें । लावण्य वनितेचें वर्णिलें । तरी मन तेथेंचि बैसे ॥ १८ ॥

उत्तम अन्नाचे वर्णन ऐकले, तर मन त्या अन्नाच्याच आकाराचे होते; स्त्रीच्या सौंदर्याचे वर्णन ऐकले, तर मन तेथेच जाऊन बसते.

उत्तम अन्नें बोलत गेले । तरी मन अन्नाकारचि जालें । लावण्य वनितेचें वर्णिलें । तरी मन तेथेंचि बैसे ॥ १८ ॥

Hearing a description of fine food, the mind takes on the very shape of that food; hearing a description of a woman's beauty, the mind settles right there.

पदार्थवर्णन अवघें । किती म्हणोन सांगावें । परंतु अंतरीं समजावें । होये किं नव्हे ॥ १९ ॥

पदार्थांच्या वर्णनांना अंत नाही, किती म्हणून सांगावे; पण ते योग्य आहे की अयोग्य, हे मात्र अंतःकरणात पारखून पाहावे.

पदार्थवर्णन अवघें । किती म्हणोन सांगावें । परंतु अंतरीं समजावें । होये किं नव्हे ॥ १९ ॥

There is no end to describing objects — how much can one say? But within, one must judge for oneself whether it is right or not.

जें जें देखिलें आणी ऐकिलें । तें अंतरीं दृढ बैसलें । हित अन्हित परीक्षिलें । परीक्षवंतीं ॥ २० ॥

जे जे पाहिले आणि ऐकले, ते अंतःकरणात घट्ट रुजून बसते; काय हितकारक आणि काय अहितकारक, हे पारखी लोकच ओळखतात.

जें जें देखिलें आणी ऐकिलें । तें अंतरीं दृढ बैसलें । हित अन्हित परीक्षिलें । परीक्षवंतीं ॥ २० ॥

Whatever has been seen and heard becomes firmly fixed within the heart; only the discerning can judge what is beneficial and what is harmful.

याकारणें सर्व सांडावें । येक देवास धुंडावें । तरीचवर्म पडे ठावें । कांहींयेक ॥ २१ ॥

म्हणून बाकी सगळे सोडून एका देवालाच शोधावे; तरच काहीतरी खरे रहस्य हाती लागते.

याकारणें सर्व सांडावें । येक देवास धुंडावें । तरीचवर्म पडे ठावें । कांहींयेक ॥ २१ ॥

Therefore one should set everything else aside and search for God alone; only then does some true secret come within reach.

नाना सुखें देवें केलीं । लोकें तयास चुकलीं । ऐसीं चुकतां च गेलीं । जन्मवरी ॥ २२ ॥

देवाने नाना प्रकारची सुखे निर्माण केली, पण लोक त्या सुखांच्या मागे लागून देवालाच चुकवतात; अशी चूक करत करत त्यांचे संपूर्ण आयुष्य निघून जाते.

नाना सुखें देवें केलीं । लोकें तयास चुकलीं । ऐसीं चुकतां च गेलीं । जन्मवरी ॥ २२ ॥

God has provided countless pleasures, yet people, chasing those pleasures, miss God himself; caught in this error, their whole lifetime slips away.

सर्व सांडून शोधा मजला । ऐसें देवचि बोलिला । लोकीं शब्द अमान्य केला । भगवंताचा ॥ २३ ॥

'बाकी सगळे सोडून मलाच शोधा' असे देवानेच सांगितले आहे; पण लोकांनी भगवंताचा हा शब्दच मान्य केला नाही.

सर्व सांडून शोधा मजला । ऐसें देवचि बोलिला । लोकीं शब्द अमान्य केला । भगवंताचा ॥ २३ ॥

'Set everything else aside and seek Me' — God himself has said this; yet people have not accepted these very words of the Lord.

म्हणोन नाना दुःखें भोगिती । सर्वकाळ कष्टी होती । मनीं सुखचि इछिती । परी तें कैंचें ॥ २४ ॥

त्यामुळे ते नाना दुःखे भोगतात, सतत कष्टी राहतात; मनात मात्र सतत सुखाचीच इच्छा धरतात, पण ते सुख त्यांना कुठून मिळणार?

म्हणोन नाना दुःखें भोगिती । सर्वकाळ कष्टी होती । मनीं सुखचि इछिती । परी तें कैंचें ॥ २४ ॥

Because of this they suffer countless sorrows and remain in distress at all times; in their minds they long only for happiness, but from where would it come?

उदंड सुख जया लागलें । वेडें तयास चुकलें । सुख सुख म्हणताच मेलें । दुःख भोगितां ॥ २५ ॥

ज्याला भरपूर सुख लाभले, त्या मूर्खालाही खरा देव चुकलाच; 'सुख सुख' म्हणतच तो दुःख भोगत मरून जातो.

उदंड सुख जया लागलें । वेडें तयास चुकलें । सुख सुख म्हणताच मेलें । दुःख भोगितां ॥ २५ ॥

Even the foolish one who obtains abundant pleasure still misses the true God; crying 'happiness, happiness' he dies while all the while suffering sorrow.

शाहाण्यानें ऐसें न करावें । सुख होये तेंचि करावें । देवासी धुंडित जावें । ब्रह्मांडापरतें ॥ २६ ॥

शहाण्या माणसाने असे वागू नये; जे खरोखर सुख देते तेच करावे, आणि त्यासाठी ब्रह्मांडाच्याही पलीकडे जाऊन देवाला शोधावे.

शाहाण्यानें ऐसें न करावें । सुख होये तेंचि करावें । देवासी धुंडित जावें । ब्रह्मांडापरतें ॥ २६ ॥

A wise person should not act this way; one should do only what brings true happiness, and to find it, search for God even beyond the bounds of the universe.

मुख्य देवचि ठाईं पडिला । मग काये उणें तयाला । लोक वेडे विवेकाला । सांडून जाती ॥ २७ ॥

मुख्य देवच एकदा गवसला, की मग त्याला काय उणे राहते? पण मूर्ख लोक विवेकालाच सोडून भरकटत जातात.

मुख्य देवचि ठाईं पडिला । मग काये उणें तयाला । लोक वेडे विवेकाला । सांडून जाती ॥ २७ ॥

Once the principal God himself is found, what indeed remains lacking? Yet foolish people abandon discernment itself and wander astray.

विवेकाचें फळ तें सुख । अविवेकाचें फळ तें दुःख । यांत मानेल तें अवश्यक । केलें पाहिजे ॥ २८ ॥

विवेकाचे फळ सुख असते, आणि अविवेकाचे फळ दुःख असते; यांतले जे योग्य वाटेल तेच अवश्य करावे.

विवेकाचें फळ तें सुख । अविवेकाचें फळ तें दुःख । यांत मानेल तें अवश्यक । केलें पाहिजे ॥ २८ ॥

The fruit of discernment is happiness, and the fruit of its absence is sorrow; among these, whichever seems right must be done.

कर्तयासी वोळखावें । यास विवेक म्हणावें विवेक सांडितां व्हावें । परम दुःखी ॥ २९ ॥

खरा कर्ता कोण, हे ओळखावे — यालाच विवेक म्हणतात; विवेक सोडला तर अतिशय दुःखी व्हावे लागते.

कर्तयासी वोळखावें । यास विवेक म्हणावें विवेक सांडितां व्हावें । परम दुःखी ॥ २९ ॥

One must recognize who the true Doer is — this itself is called discernment; abandoning discernment leads to the deepest sorrow.

आतां असो हें बोलणें । कर्त्यास वोळखणें । आपलें हित विचक्षणें । चुकों नये ॥ ३० ॥

आता हे बोलणे येथेच राहू द्या — खरा कर्ता ओळखणे, एवढेच सांगायचे होते; चतुर माणसाने आपले हित ओळखण्यात कधीही चुकू नये.

आतां असो हें बोलणें । कर्त्यास वोळखणें । आपलें हित विचक्षणें । चुकों नये ॥ ३० ॥

Let this discussion rest here — recognizing the true Doer was the point; a wise person should never fail to look after his own true good.