लेंकुरें उदंड जालीं । तों ते लक्ष्मी निघोन गेली । बापडीं भिकेसी लागलीं । कांहीं खाया मिळेना ॥ १॥

मुले भरपूर झाली, पण त्याचबरोबर घरातली लक्ष्मी (संपत्ती) निघून गेली; बिचाऱ्यांवर भीक मागायची वेळ आली, त्यांना खायलाही काही मिळेनासे झाले.

लेंकुरें उदंड जालीं । तों ते लक्ष्मी निघोन गेली । बापडीं भिकेसी लागलीं । कांहीं खाया मिळेना ॥ १॥

Many children were born, but along with that the family's wealth slipped away; the poor family was reduced to begging, with nothing even to eat.

लेंकुरें खेळती धाकुटीं । येकें रांगती येकें पोटीं । ऐसी घरभरी जाली दाटी । कन्या आणी पुत्रांची ॥ २॥

लहान मुले खेळत असतात, काही रांगत असतात तर काही अजून कडेवर असतात; अशा प्रकारे घर मुलामुलींनी अगदी गच्च भरून जाते.

लेंकुरें खेळती धाकुटीं । येकें रांगती येकें पोटीं । ऐसी घरभरी जाली दाटी । कन्या आणी पुत्रांची ॥ २॥

Little children play about, some crawl, some are still infants at the breast; the house is packed to overflowing with sons and daughters.

देवसेंदिवसा खर्च वाढला । यावा होता तो खुंटोन गेला । कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- । उजवावया द्रव्य नाहीं ॥ ३॥

दिवसेंदिवस खर्च वाढतो, पण उत्पन्नाचा ओघ मात्र आटून जातो; मुली लग्नायोग्य वयाच्या झाल्या तरी त्यांचे लग्न लावून द्यायला पैसाच नाही.

देवसेंदिवसा खर्च वाढला । यावा होता तो खुंटोन गेला । कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- । उजवावया द्रव्य नाहीं ॥ ३॥

Day by day expenses keep growing while income dries up; the daughters reach marriageable age, but there is no money to get them married off.

मायेबापें होतीं संपन्न । त्यांचें उदंड होतें धन । तेणें करितां प्रतिष्ठा मान । जनीं जाला होता ॥ ४॥

याचे आईवडील पूर्वी संपन्न होते, त्यांच्यापाशी भरपूर धन होते, त्यामुळे लोकांत त्यांना मानमान्यता, प्रतिष्ठा होती.

मायेबापें होतीं संपन्न । त्यांचें उदंड होतें धन । तेणें करितां प्रतिष्ठा मान । जनीं जाला होता ॥ ४॥

This man's parents had once been well-off, possessing abundant wealth, which had earned them respect and standing among people.

भरम आहे लोकाचारीं । पहिली नांदणूक नाहीं घरीं । देवसेंदिवस अभ्यांतरीं । दरिद्र आलें ॥ ५॥

लोकव्यवहारात मात्र अजूनही तोच भ्रम (मान) कायम आहे, पण घरात पूर्वीसारखी सुबत्ता उरलेली नाही; दिवसेंदिवस आतल्या आतच दारिद्र्य वाढत गेले.

भरम आहे लोकाचारीं । पहिली नांदणूक नाहीं घरीं । देवसेंदिवस अभ्यांतरीं । दरिद्र आलें ॥ ५॥

In social dealings the old illusion of prestige still lingers, but the former prosperity no longer exists at home; day by day, unseen within, poverty has crept in.

ऐसी घरवात वाढली । खातीं तोंडें मिळालीं । तेणें प्राणीयांस लागली । काळजी उद्वेगाची ॥ ६॥

अशा प्रकारे घरातली वस्ती वाढली, खाणारी तोंडे खूप जमली; त्यामुळे या माणसाला उद्विग्न करणारी काळजी लागून राहते.

ऐसी घरवात वाढली । खातीं तोंडें मिळालीं । तेणें प्राणीयांस लागली । काळजी उद्वेगाची ॥ ६॥

In this way the household grows, more mouths gather to be fed, and this fills the man's heart with anxious, restless worry.

कन्या उपवरी जाल्या । पुत्रास नोवया आल्या । आतां उजवणा केल्या । पहिजेत कीं ॥ ७॥

मुली लग्नायोग्य झाल्या, मुलांसाठीही सुना आणायच्या आहेत; आता त्यांची लग्ने लावून द्यायलाच हवीत असे त्याला वाटते.

कन्या उपवरी जाल्या । पुत्रास नोवया आल्या । आतां उजवणा केल्या । पहिजेत कीं ॥ ७॥

The daughters have reached marriageable age, and brides must be found for the sons too; now, he feels, their weddings simply must be arranged.

जरी मुलें तैसींच राहिलीं । तरी पुन्हां लोकलाज जाली । म्हणती कासया व्यालीं । जन्मदारिद्र्यें ॥ ८॥

जर मुले तशीच लग्नाविना राहिली, तर पुन्हा समाजात नाचक्की होईल; लोक म्हणतील, "जन्मभर दरिद्री राहणाऱ्यांनी मुलांना जन्म तरी कशाला दिला."

जरी मुलें तैसींच राहिलीं । तरी पुन्हां लोकलाज जाली । म्हणती कासया व्यालीं । जन्मदारिद्र्यें ॥ ८॥

If the children remain unmarried, it will bring social disgrace once again; people will say, "Why did such lifelong paupers even bother having children?"

ऐसी लोकलाज हो‍ईल । वडिलांचें नांव जाईल । आतां रुण कोण दे‍ईल । लग्नापुरतें ॥ ९॥

अशी समाजात लाज होईल, वडिलांचे नावही मातीत जाईल; पण आता लग्नापुरते कर्ज तरी कोण देणार?

ऐसी लोकलाज हो‍ईल । वडिलांचें नांव जाईल । आतां रुण कोण दे‍ईल । लग्नापुरतें ॥ ९॥

This will bring public shame and even tarnish his forefathers' name; but who will now lend him even enough money for the weddings?

मागें रुण ज्याचें घेतलें । त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें । ऐसें आभाळ कोंसळलें । उद्वेगाचें ॥ १०॥

याआधीही ज्याचे कर्ज घेतले होते तेही त्याने परत केलेले नाही; अशा प्रकारे उद्वेगाचे आभाळच त्याच्यावर कोसळलेले असते.

मागें रुण ज्याचें घेतलें । त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें । ऐसें आभाळ कोंसळलें । उद्वेगाचें ॥ १०॥

He had already borrowed from someone earlier and never repaid it; a whole sky of anxiety and distress has, as it were, come crashing down on him.

आपण खातों अन्नासी । अन्न खातें आपणासीं । सर्वकाळ मानसीं । चिंतातुर ॥ ११॥

तो अन्न खातो खरा, पण जणू ते अन्नच त्याला आतून खात असते; सतत मनात चिंताच चिंता असते.

आपण खातों अन्नासी । अन्न खातें आपणासीं । सर्वकाळ मानसीं । चिंतातुर ॥ ११॥

He eats his food, yet it is as if the food itself is eating away at him; his mind remains perpetually consumed with worry.

पती अवघीच मोडली । वस्तभाव गाहाण पडिली । अहा देवा वेळ आली । आतां डिवाळ्याची ॥ १२॥

त्याची पत पूर्णपणे तुटते, घरातल्या वस्तूही गहाण पडतात; तो म्हणतो, "देवा, आता तर दिवाळखोरीचीच वेळ आली आहे."

पती अवघीच मोडली । वस्तभाव गाहाण पडिली । अहा देवा वेळ आली । आतां डिवाळ्याची ॥ १२॥

His credit and reputation collapse entirely, his household goods are pawned; he cries, "O God, now the time of utter bankruptcy has come."

कांहीं केला ताडामोडा । विकिला घरींचा पाडारेडा । कांहीं पैका रोकडा । कळांतरें काढिला ॥ १३॥

तो काही जमीनजुमला विकतो, घरचे गुराढोरे विकतो आणि कशीबशी काहीतरी रोख रक्कम उभी करतो.

कांहीं केला ताडामोडा । विकिला घरींचा पाडारेडा । कांहीं पैका रोकडा । कळांतरें काढिला ॥ १३॥

He sells off some land, sells the cattle and buffaloes at home, and somehow, over time, manages to scrape together some cash.

ऐसें रुण घेतलें । लोकिकीं दंभ केलें । सकळ म्हणती नांव राखिलें । वडिलांचें ॥ १४॥

अशा प्रकारे कर्ज काढून लग्ने उरकतो आणि वरून समाजात मोठेपणाचा दिखावा करतो; सगळे म्हणतात, "याने वडिलांचे नाव राखले."

ऐसें रुण घेतलें । लोकिकीं दंभ केलें । सकळ म्हणती नांव राखिलें । वडिलांचें ॥ १४॥

Taking on more debt like this, he still makes a show of grandeur before society; everyone says, "He has upheld his forefathers' good name."

ऐसें रुण उदंड जालें । रिणाइतीं वेढून घेतलें । मग प्रयाण आरंभिलें । विदेशाप्रती ॥ १५॥

अशा प्रकारे त्याच्यावर प्रचंड कर्ज होते, सावकार त्याला सर्व बाजूंनी घेरतात; मग तो कर्ज फेडण्यासाठी परदेशी कमवायला निघतो.

ऐसें रुण उदंड जालें । रिणाइतीं वेढून घेतलें । मग प्रयाण आरंभिलें । विदेशाप्रती ॥ १५॥

His debts pile up enormously, and creditors close in on him from every side; so he sets out on a journey abroad to earn money and repay them.

दोनी वरुषें बुडी मारिली । नीच सेवा अंगीकारिली । शरीरें आपदा भोगिली । आतिशयेंसीं ॥ १६॥

दोन वर्षे तो परदेशातच बुडून राहतो, हलक्या दर्जाची नोकरी-चाकरीही स्वीकारतो आणि शरीराने अतिशय हाल भोगतो.

दोनी वरुषें बुडी मारिली । नीच सेवा अंगीकारिली । शरीरें आपदा भोगिली । आतिशयेंसीं ॥ १६॥

For two years he stays away, submerged in this foreign labour, taking up even menial service, and enduring severe physical hardship.

कांहीं मेळविलें विदेशीं । जीव लागला मनुष्यांपासीं । मग पुसोनियां स्वामीसी । मुरडता जाला ॥ १७॥

परदेशात काही धन कमावले, पण मन मात्र आपल्या माणसांकडेच ओढ घेत होते; मग मालकाची रजा घेऊन तो परत फिरला.

कांहीं मेळविलें विदेशीं । जीव लागला मनुष्यांपासीं । मग पुसोनियां स्वामीसी । मुरडता जाला ॥ १७॥

Abroad he manages to earn some money, yet his heart remains drawn toward his own people back home; so he takes leave of his master and turns back.

तंव तें अत्यंत पीडावलीं । वाट पाहात बैसलीं । म्हणती दिवसगती कां लागली । काये कारणें देवा ॥ १८॥

इकडे त्याचे कुटुंब अतिशय पीडलेल्या अवस्थेत त्याची वाट पाहत बसलेले असते; ते म्हणतात, "देवा, इतका उशीर का लागतो आहे?"

तंव तें अत्यंत पीडावलीं । वाट पाहात बैसलीं । म्हणती दिवसगती कां लागली । काये कारणें देवा ॥ १८॥

Back home, meanwhile, his family sits in utter distress, waiting for him, saying, "O God, why is he taking so long to return?"

आतां आम्ही काये खावें । किती उपवासीं मरावें । ऐसियाचे संगतीस देवें । कां पां घातलें आम्हांसी ॥ १९॥

ते म्हणतात, "आता आम्ही काय खाऊन जगावे, किती दिवस उपाशी राहून मरावे; देवाने आम्हांला अशा माणसाच्या संगतीत का बरे टाकले?"

आतां आम्ही काये खावें । किती उपवासीं मरावें । ऐसियाचे संगतीस देवें । कां पां घातलें आम्हांसी ॥ १९॥

They say, "What shall we eat now, how many more days must we starve before we die; why has God tied us to the fate of such a man?"

ऐसें आपुलें सुख पाहाती । परी त्याचें दुःख नेणती । आणी शक्ती गेलियां अंतीं । कोणीच कामा न येती ॥ २०॥

अशा प्रकारे ते फक्त आपलेच सुख पाहतात, पण त्याला परदेशात काय दुःख भोगावे लागत आहे ते त्यांना कळत नाही; आणि शेवटी शक्ती गेल्यावर यातले कोणीच खरे उपयोगी पडत नाही.

ऐसें आपुलें सुख पाहाती । परी त्याचें दुःख नेणती । आणी शक्ती गेलियां अंतीं । कोणीच कामा न येती ॥ २०॥

In this way they only think of their own comfort, unaware of what suffering he is enduring abroad; and in the end, once his strength is spent, none of them will really be of any use to him.

असो ऐसी वाट पाहतां । दृष्टीं देखिला अवचिता । मुलें धावती, ताता । भागलास म्हणौनी ॥ २१॥

असो, अशी वाट पाहत असताना अचानक तो त्यांना दिसतो; मुले धावत येतात आणि म्हणतात, "बाबा, तुम्ही खूप दमला असाल."

असो ऐसी वाट पाहतां । दृष्टीं देखिला अवचिता । मुलें धावती, ताता । भागलास म्हणौनी ॥ २१॥

Well, as they wait like this, suddenly he comes into view; the children run to him, saying, "Father, you must be so tired."

स्त्री देखोन आनंदली । म्हणे आमुची दैन्यें फिटली । तंव येरें दिधली । गांठोडी हातीं ॥ २२॥

पत्नी त्याला पाहून आनंदित होते, म्हणते, "आता आमचे दारिद्र्य दूर झाले"; तेवढ्यात त्याने आणलेली गाठोडी तिच्या हातात दिली.

स्त्री देखोन आनंदली । म्हणे आमुची दैन्यें फिटली । तंव येरें दिधली । गांठोडी हातीं ॥ २२॥

His wife rejoices at the sight of him, saying, "Now our poverty is over"; and he hands her the bundle of money he has brought.

सकळांस आनंद जाला । म्हणती आमुचा वडील आला । तेणें तरी आम्हांला । आंग्या टोप्या आणिल्या ॥ २३॥

सगळ्यांना आनंद होतो, ते म्हणतात, "आमचा घरधनी आला"; आणि त्याने त्यांच्यासाठी अंगरखे, टोप्या असे कपडेही आणलेले असतात.

सकळांस आनंद जाला । म्हणती आमुचा वडील आला । तेणें तरी आम्हांला । आंग्या टोप्या आणिल्या ॥ २३॥

Everyone is filled with joy; they say, "Our master has returned," and he has even brought them little jackets and caps as gifts.

ऐसा आनंद च्यारी देवस । सवेंच मांडिली कुसमुस । म्हणती हें गेलियां आम्हांस । पुन्हां आपदा लागती ॥ २४॥

असा आनंद फक्त चारच दिवस टिकतो, लगेच पुन्हा कुरबुर सुरू होते; ते म्हणतात, "हे संपले की आम्हाला पुन्हा तीच आपत्ती भोगावी लागेल."

ऐसा आनंद च्यारी देवस । सवेंच मांडिली कुसमुस । म्हणती हें गेलियां आम्हांस । पुन्हां आपदा लागती ॥ २४॥

This joy lasts only four days before grumbling starts again; they say, "Once this money is gone, hardship will fall on us again."

म्हणौनी आणिलें तें असावें । येणें मागुतें विदेशास जावें । आम्ही हें खाऊं न तों यावें । द्रव्य मेळऊन ॥ २५॥

म्हणून ते म्हणतात, "आणलेले हे धन तसेच शिल्लक राहावे, यानेच पुन्हा परदेशी जावे आणि आम्ही हे संपवण्याआधीच अधिक द्रव्य कमवून परत यावे."

म्हणौनी आणिलें तें असावें । येणें मागुतें विदेशास जावें । आम्ही हें खाऊं न तों यावें । द्रव्य मेळऊन ॥ २५॥

So they say, "Let what he has brought stay untouched; let him go abroad again and come back with more money before we finish what is left."

ऐसी वासना सकळांची । अवघीं सो‍ईरीं सुखाचीं । स्त्री अत्यंत प्रीतीची । तेहि सुखाच लागली ॥ २६॥

सगळ्यांची अशीच इच्छा असते, सर्व नातलग फक्त आपल्या सुखासाठीच असलेले असतात; अत्यंत प्रेमाची पत्नीसुद्धा फक्त स्वतःच्या सुखालाच बांधलेली असते.

ऐसी वासना सकळांची । अवघीं सो‍ईरीं सुखाचीं । स्त्री अत्यंत प्रीतीची । तेहि सुखाच लागली ॥ २६॥

Everyone's wish is the same; all his relatives care only for their own comfort. Even his most loving wife is, in the end, attached only to her own ease.

विदेसीं बहु दगदला । विश्रांती घ्यावया आला । स्वासहि नाहीं टाकिला । तों जाणें वोढवलें ॥ २७॥

परदेशी तो खूप दमला-झिजला होता, विश्रांती घ्यावी म्हणून घरी आला होता, पण त्याने पुरता श्वासही घेतला नाही तोच त्याला पुन्हा जायची वेळ ओढवते.

विदेसीं बहु दगदला । विश्रांती घ्यावया आला । स्वासहि नाहीं टाकिला । तों जाणें वोढवलें ॥ २७॥

Exhausted and worn out from his labour abroad, he had come home only to rest, but before he could even catch his breath, the time comes for him to leave again.

पुढें अपेक्षा जोसियांची । केली विवंचना मुहूर्ताची । वृत्ति गुंतली तयाची । जातां प्रशस्त न वटे ॥ २८॥

पुढे ज्योतिषाला बोलावून प्रयाणाचा शुभ मुहूर्त काढला जातो; पण त्याचे मन इथेच गुंतलेले असल्याने त्याला निघणे काही सुखावह वाटत नाही.

पुढें अपेक्षा जोसियांची । केली विवंचना मुहूर्ताची । वृत्ति गुंतली तयाची । जातां प्रशस्त न वटे ॥ २८॥

An astrologer is consulted to fix an auspicious hour for departure, but his heart is entangled here at home, and leaving does not feel right to him at all.

माया मात्रा सिद्ध केली । कांहीं सामग्री बांधली । लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं । मार्गस्त जाला ॥ २९॥

प्रवासाची तयारी झाली, थोडे सामान बांधले, मुलांकडे एकदा नजर भरून पाहिले आणि तो प्रवासाला निघाला.

माया मात्रा सिद्ध केली । कांहीं सामग्री बांधली । लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं । मार्गस्त जाला ॥ २९॥

Preparations for the journey are made, some provisions are packed, he takes one last long look at his children, and sets out on the road.

स्त्रियेस अवलोकिलें । वियोगें दुःख बहुत वाटलें । प्रारब्धसूत्र तुकलें । रुणानबंधाचें ॥ ३०॥

तो पत्नीकडे पाहतो, विरहाचे अतिशय दुःख त्याला वाटते; पण प्रारब्धाचा दोरच जणू असा असतो की ऋणानुबंध तुटल्यासारखा वाटतो.

स्त्रियेस अवलोकिलें । वियोगें दुःख बहुत वाटलें । प्रारब्धसूत्र तुकलें । रुणानबंधाचें ॥ ३०॥

He looks at his wife, and the pain of parting overwhelms him; yet the thread of destiny is such that the bond between them must, for now, be broken.

कंठ सद्गसदित जाला । न संवरेच गहिवरला । लेंकुरा आणी पित्याला । तडातोडी जाली ॥ ३१॥

त्याचा कंठ दाटून येतो, गहिवर आवरता येत नाही; मुले आणि वडील यांची अशी ताटातूट होते.

कंठ सद्गसदित जाला । न संवरेच गहिवरला । लेंकुरा आणी पित्याला । तडातोडी जाली ॥ ३१॥

His throat chokes with emotion, tears well up uncontrollably; father and children are thus torn apart from each other.

जरी रुणानुबंध असेल । तरी मागुती भेटी हो‍ईल । नाहीं तरी संगती पुरेल । येचि भेटीनें तुमची ॥ ३२॥

तो म्हणतो, "जर आपला ऋणानुबंध शिल्लक असेल तर पुन्हा भेट होईल, नाहीतर कदाचित हीच आपली शेवटची भेट ठरेल."

जरी रुणानुबंध असेल । तरी मागुती भेटी हो‍ईल । नाहीं तरी संगती पुरेल । येचि भेटीनें तुमची ॥ ३२॥

He says, "If our bond of destiny still holds, we shall meet again; if not, then this very meeting may be our last together."

ऐसीं बोलोन स्वार होये । मागुता फीरफिरों पाहे । वियोगदुःख न साहे । परंतु कांहीं न चले ॥ ३३॥

असे बोलून तो प्रवासाला निघतो, वारंवार मागे वळून पाहतो; विरहाचे दुःख सहन होत नाही, पण नाईलाजाने त्याला जावेच लागते.

ऐसीं बोलोन स्वार होये । मागुता फीरफिरों पाहे । वियोगदुःख न साहे । परंतु कांहीं न चले ॥ ३३॥

Saying this, he mounts to leave, turning back again and again to look; the pain of separation is unbearable, yet nothing can be done about it.

आपुला गांव राहिला मागें । चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें । दुःखवला प्रपंचसंगें । अभिमानास्तव ॥ ३४॥

त्याचे गाव मागे राहते, संसाराच्या विवंचनेने त्याचे मन भांबावलेले असते; कौटुंबिक अभिमानापायी तो प्रापंचिक ओढीने दुःखी होतो.

आपुला गांव राहिला मागें । चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें । दुःखवला प्रपंचसंगें । अभिमानास्तव ॥ ३४॥

His village falls behind him; his mind wanders, unsettled by worldly anxiety, and he grieves, bound by attachment and pride in his family.

ते समईं माता आठवली । म्हणे म्हणे धन्य ते माउली । मजकारणें बहुत कष्टली । परी मी नेणेंचि मूर्ख ॥ ३५॥

त्या वेळी त्याला आपली आई आठवते, तो म्हणतो, "धन्य ती माऊली, माझ्यासाठी तिने किती कष्ट सोसले, पण मूर्ख असा मी ते कधी जाणलेच नाही."

ते समईं माता आठवली । म्हणे म्हणे धन्य ते माउली । मजकारणें बहुत कष्टली । परी मी नेणेंचि मूर्ख ॥ ३५॥

At that moment he remembers his own mother, and thinks, "Blessed was that mother, how much she suffered for my sake, yet fool that I was, I never even realized it."

आजी जरी ते असती । तरी मजला कदा न विशंभती । वियोग होतां आक्रंदती । ते पोटागि वेगळीच ॥ ३६॥

तो म्हणतो, "आज जर ती असती, तर तिने मला क्षणभरही दूर होऊ दिले नसते; तिचा विरहाने होणारा आक्रोश त्या पोटच्या मायेचाच होता, तो निराळाच असतो."

आजी जरी ते असती । तरी मजला कदा न विशंभती । वियोग होतां आक्रंदती । ते पोटागि वेगळीच ॥ ३६॥

He thinks, "If she were alive today, she would never let me out of her sight; the anguish a mother feels at separation is of a different, deeper kind altogether."

पुत्र वैभवहीन भिकारी । माता तैसाचि अंगिकारी । दगदला देखोन अंतरीं । त्याच्या दुःखें दुःखवे ॥ ३७॥

मुलगा जरी वैभवहीन, भिकारी असला तरी माता त्याला तसाच आपलासा मानते; तो दमलेला, कष्टी दिसला की तिचे अंतःकरणही त्याच्या दुःखाने दुःखी होते.

पुत्र वैभवहीन भिकारी । माता तैसाचि अंगिकारी । दगदला देखोन अंतरीं । त्याच्या दुःखें दुःखवे ॥ ३७॥

Even if her son is penniless and destitute, the mother accepts him just as he is; seeing him weary and worn, her own heart aches with his suffering.

प्रपंच विचारें पाहातां । हें सकळ जोडे न जोडे माता । हें शरीर जये करितां । निर्माण जालें ॥ ३८॥

प्रपंचाचा विचार करून पाहिले तर हे सर्व वैभव, नातीगोती पुन्हा मिळूही शकतील, पण ज्या मातेने हे शरीर निर्माण केले ती माता मात्र पुन्हा मिळत नाही.

प्रपंच विचारें पाहातां । हें सकळ जोडे न जोडे माता । हें शरीर जये करितां । निर्माण जालें ॥ ३८॥

If one truly reflects on worldly life, all this wealth and these relations might somehow be regained again, but the mother who gave birth to this very body can never be had again.

लांव तरी ते माया । काय कराविया सहश्र जाया । परी भुलोन गेलों वायां । मकरध्वजाचेनी ॥ ३९॥

तीच खरी माया आहे; हजारो बायका मिळाल्या तरी त्यांचा काय उपयोग? पण मी कामवासनेच्या मोहापायी व्यर्थ भुलून गेलो.

लांव तरी ते माया । काय कराविया सहश्र जाया । परी भुलोन गेलों वायां । मकरध्वजाचेनी ॥ ३९॥

That alone is true, abiding love; what use are a thousand wives compared to it? Yet I was foolishly deluded by the god of lust, and lost sight of this in vain.

या येका कामाकारणें । जिवलगांसिं द्वंद घेणें । सखीं तींच पिसुणें । ऐसीं वाटतीं ॥ ४०॥

केवळ या एका कामवासनेपायी आपल्या जिवलगांशीही भांडण उकरून काढले जाते, आणि जी खरी सखी असतात तीच वैरी वाटू लागतात.

या येका कामाकारणें । जिवलगांसिं द्वंद घेणें । सखीं तींच पिसुणें । ऐसीं वाटतीं ॥ ४०॥

For the sake of this one thing, lust, one picks quarrels even with one's own dear ones, and those who are truly one's own begin to feel like enemies.

म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन । जे मायेबापाचें भजन । करिती न करिती, मन- । निष्ठुर जिवलगांसीं ॥ ४१॥

म्हणून तेच संसारी लोक खरोखर धन्य होत, जे आईवडिलांची मनोभावे सेवा करतात आणि इतर जिवलगांविषयी मन कठोर ठेवून त्यांच्या मोहात गुंतत नाहीत.

म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन । जे मायेबापाचें भजन । करिती न करिती, मन- । निष्ठुर जिवलगांसीं ॥ ४१॥

Therefore truly blessed are those householders who devote themselves wholeheartedly to serving their parents, and who keep their hearts firm, unmoved by attachment to other kin.

संगती स्त्रीबाळकाची । आहे साठी जन्माची । परी मायेबापीं कैंचीं । मिळतील पुढें ॥ ४२॥

बायकोमुलांची सोबत ही फक्त याच एका जन्मापुरती असते, पण आईवडील मात्र पुढच्या जन्मी पुन्हा कुठे मिळणार?

संगती स्त्रीबाळकाची । आहे साठी जन्माची । परी मायेबापीं कैंचीं । मिळतील पुढें ॥ ४२॥

The companionship of wife and children lasts only for this one lifetime, but where will one find one's own parents again in a life to come?

ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें । परी ते समईं नाहीं कळलें । मन हें बुडोन गेलें । रतिसुखाचा डोहीं ॥ ४३॥

हे त्याने पूर्वीच ऐकले होते, पण त्या वेळी ते त्याला उमगलेच नव्हते, कारण त्याचे मन रतिसुखाच्या डोहात पार बुडून गेले होते.

ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें । परी ते समईं नाहीं कळलें । मन हें बुडोन गेलें । रतिसुखाचा डोहीं ॥ ४३॥

He had heard this said before, but at the time it never truly registered, for his mind had been utterly submerged in the deep pool of sensual pleasure.

हे सखीं वाटती परी पिसुणें । मिळाली वैभवाकारणें । रितें जातां लाजिरवाणें । अत्यंत वाटे ॥ ४४॥

ही जी सर्व नाती सखी वाटतात, ती खरे तर वैभवासाठीच जोडलेली, स्वार्थी नाती आहेत; रिकाम्या हाताने परतले तर त्याला अतिशय लाजिरवाणे वाटते.

हे सखीं वाटती परी पिसुणें । मिळाली वैभवाकारणें । रितें जातां लाजिरवाणें । अत्यंत वाटे ॥ ४४॥

These relations that seem so dear are, in truth, selfish bonds formed only for the sake of wealth; and to return home empty-handed feels utterly shameful to him.

आता भलतैसें करावें । परि द्रव्य मेळऊन न्यावें । रितें जातां स्वभावें । दुःख आहे ॥ ४५॥

म्हणून तो ठरवतो, "आता वाट्टेल ते करून द्रव्य मिळवूनच घरी न्यावे; रिकाम्या हाताने जाणे स्वाभाविकच दुःखद आहे."

आता भलतैसें करावें । परि द्रव्य मेळऊन न्यावें । रितें जातां स्वभावें । दुःख आहे ॥ ४५॥

So he resolves, "Whatever it takes, I must earn money and bring it back; to go home empty-handed is, by its very nature, a sorrow."

ऐसी वेवर्धना करी । दुःख वाटलें अंतरीं । चिंतेचिये माहापुरीं । बुडोन गेला ॥ ४६॥

अशा विवंचना करत तो मनातल्या मनात दुःखी होतो आणि चिंतेच्या महापुरातच जणू पूर्णपणे बुडून जातो.

ऐसी वेवर्धना करी । दुःख वाटलें अंतरीं । चिंतेचिये माहापुरीं । बुडोन गेला ॥ ४६॥

Caught up in such worries, he grows sorrowful within, and sinks completely into a great flood of anxiety.

ऐसा हा देह आपुला । असतांच पराधेन केला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । कुटुंबकाबाडी ॥ ४७॥

असे हे स्वतःचे शरीर असूनही त्याने ते कुटुंबाच्या कामासाठी पूर्णपणे परावलंबी करून टाकले; कुटुंबाच्या ओढाताणीत तो ईश्वराच्याही बाबतीत उदासीन, तोंड लपवणारा बनला.

ऐसा हा देह आपुला । असतांच पराधेन केला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । कुटुंबकाबाडी ॥ ४७॥

Though this body was his own, he made it entirely subservient to others; caught up in the drudgery of supporting his family, he grew indifferent and ashamed even before God.

या येका कामासाठीं । जन्म गेला आटाटी । वय वेचल्यां सेवटीं । येकलेंचि जावें ॥ ४८॥

याच एका उद्योगासाठी त्याचा जन्म धावपळीत निघून गेला; पण वय सरल्यावर शेवटी एकट्यालाच जावे लागणार आहे.

या येका कामासाठीं । जन्म गेला आटाटी । वय वेचल्यां सेवटीं । येकलेंचि जावें ॥ ४८॥

For this single pursuit his whole life is spent in ceaseless struggle; yet once his years are used up, in the end he must depart all alone.

ऐसा मनीं प्रस्तावला । क्षण येक उदास जाला । सवेंचि प्राणी झळंबला । मायाजाळें ॥ ४९॥

असा विचार मनात येतो आणि क्षणभर तो उदास होतो, पण लगेचच तो जीव पुन्हा मायेच्या जाळ्यात अडकून जातो.

ऐसा मनीं प्रस्तावला । क्षण येक उदास जाला । सवेंचि प्राणी झळंबला । मायाजाळें ॥ ४९॥

Such thoughts pass through his mind, and for a moment he feels detached, but almost at once the soul is again caught up in the net of maya.

कन्यापुत्रीं आठवलीं । मनींहुनि क्षिती वाटली । म्हणे लेंकुरें अंतरलीं । माझीं मज ॥ ५०॥

त्याला आपली मुले-मुली आठवतात, मनाला वाईट वाटते; तो म्हणतो, "माझी लेकरे माझ्यापासून दुरावली."

कन्यापुत्रीं आठवलीं । मनींहुनि क्षिती वाटली । म्हणे लेंकुरें अंतरलीं । माझीं मज ॥ ५०॥

He remembers his sons and daughters, and his heart aches; he thinks, "My own children have been separated from me."

मागील दुःख आठवलें । जें जें होतें प्राप्त जालें । मग रुदन आरंभिलें । दीर्घ स्वरें ॥ ५१॥

मागे झालेली सगळी दुःखे त्याला आठवतात, जे जे भोगावे लागले तेही आठवते; मग तो मोठ्याने रडू लागतो.

मागील दुःख आठवलें । जें जें होतें प्राप्त जालें । मग रुदन आरंभिलें । दीर्घ स्वरें ॥ ५१॥

All the past sorrows he has endured come back to his mind; and then he bursts into loud weeping.

आरुण्यरुदन करितां । कोणी नाहीं बुझाविता । मग होये विचारिता । आअपुले मनीं ॥ ५२॥

रानावनात एकटाच रडत असताना त्याला समजावणारे कोणीच नसते; मग तो स्वतःच स्वतःच्या मनाशी विचार करू लागतो.

आरुण्यरुदन करितां । कोणी नाहीं बुझाविता । मग होये विचारिता । आअपुले मनीं ॥ ५२॥

Weeping alone in the wilderness, there is no one to console him; then he begins to reason things out within his own mind.

आतां कासया रडावें । प्राप्त होतें तें भोगावें । ऐसे बोलोनिया जीवें । धारिष्ट केलें ॥ ५३॥

तो स्वतःला समजावतो, "आता रडून काय उपयोग, जे प्राप्त झाले आहे ते भोगावेच लागेल"; असे म्हणत तो मनाशी धीर धरतो.

आतां कासया रडावें । प्राप्त होतें तें भोगावें । ऐसे बोलोनिया जीवें । धारिष्ट केलें ॥ ५३॥

He tells himself, "What use is there now in weeping? Whatever comes must simply be endured"; saying this, he steadies his heart with resolve.

ऐसा दुःखें दगदला । मग विदेशाप्रती गेला । पुढे प्रसंग वर्तला । तो सावध ऐका ॥ ५४॥

असा दुःखाने पिचलेला तो पुन्हा परदेशी निघून गेला; पुढे जो प्रसंग घडला तो श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावा.

ऐसा दुःखें दगदला । मग विदेशाप्रती गेला । पुढे प्रसंग वर्तला । तो सावध ऐका ॥ ५४॥

Worn down by such sorrow, he sets off abroad once more; let the listeners now attend carefully to what happens next.