संसार म्हणिजे माहापूर । माजीं जळचरें अपार । डंखूं धावती विखार । काळसर्प ॥ १॥

संसार म्हणजे एक महापूर आहे, त्यात अगणित हिंस्र जलचर प्राणी आहेत आणि विषारी काळसर्प डंख मारण्यासाठी धावत असतात.

संसार म्हणिजे माहापूर । माजीं जळचरें अपार । डंखूं धावती विखार । काळसर्प ॥ १॥

Worldly existence is like a great flood, teeming with countless fierce creatures, in which venomous black serpents rush about to strike and bite.

आशा ममता देहीं बेडी । सुसरी करिताती तडातोडी । ने‍ऊन दुःखाचे सांकडी- । माजीं घालिती ॥ २॥

आशा आणि ममता हीच देहाला बांधणारी बेडी आहे; त्यातील मगरी माणसाला ओढून नेतात आणि दुःखाच्या संकटांत घालून टाकतात.

आशा ममता देहीं बेडी । सुसरी करिताती तडातोडी । ने‍ऊन दुःखाचे सांकडी- । माजीं घालिती ॥ २॥

Desire and attachment are the very shackles binding the body; like crocodiles they seize and drag a person away, plunging him into the straits of sorrow.

अहंकारनक्रें उडविलें । ने‍ऊनि पाताळीं बुडविलें । तेथुनियां सोडविलें । न वचे प्राणी ॥ ३॥

अहंकाररूपी मगर त्याला उचलून पाताळात बुडवते, आणि एकदा तिथे बुडाला की तो जीव तेथून सुटूच शकत नाही.

अहंकारनक्रें उडविलें । ने‍ऊनि पाताळीं बुडविलें । तेथुनियां सोडविलें । न वचे प्राणी ॥ ३॥

The crocodile of egotism seizes him, drags him down and drowns him in the depths, and once there, the soul can never free itself again.

काम =मगरमिठी सुटेना । तिरस्कार लागला तुटेना । मद मत्सर वोहटेना । भूलि पडिली ॥ ४॥

कामवासनेची मगरमिठी सुटत नाही, तिरस्काराचे बंधन तुटत नाही, मद-मत्सर ओसरत नाही; अशा प्रकारे जीव पूर्ण भ्रमात पडलेला असतो.

काम =मगरमिठी सुटेना । तिरस्कार लागला तुटेना । मद मत्सर वोहटेना । भूलि पडिली ॥ ४॥

The crocodile-grip of lust will not let go, the bond of hatred will not break, pride and envy will not subside; the soul lies utterly deluded in this state.

वासनाधामिणी पडिली गळां । घालून वेंटाळें वमी गरळा । जिव्हा लाळी वेळोवेळां । भयानक ॥ ५॥

वासनारूपी विषारी सर्पीण गळ्याभोवती वेटोळे घालून बसते आणि वारंवार भयानकपणे विष ओकते, जीभ लाळावते.

वासनाधामिणी पडिली गळां । घालून वेंटाळें वमी गरळा । जिव्हा लाळी वेळोवेळां । भयानक ॥ ५॥

The serpent of desire coils itself around the neck like a venomous snake, spewing poison again and again, its tongue flickering, terrifying to behold.

माथां प्रपंचाचें वोझें । घे‍ऊन म्हणे माझें माझें । बुडतांही न सोडी, फुंजे । कुळाभिमानें ॥ ६॥

डोक्यावर प्रापंचिक ओझे घेऊन तो "माझे माझे" म्हणत राहतो; बुडत असतानाही ते ओझे सोडत नाही, उलट कुळाभिमानाने फुगत राहतो.

माथां प्रपंचाचें वोझें । घे‍ऊन म्हणे माझें माझें । बुडतांही न सोडी, फुंजे । कुळाभिमानें ॥ ६॥

Carrying the burden of worldly life upon his head, he keeps crying, "Mine, mine"; even while drowning he will not let go of it, but instead swells with pride in his family and lineage.

पडिलें भ्रांतीचें अंधारें । नागविलें अभिमानचोरें । आलें अहंतेचें काविरें । भूतबाधा ॥ ७॥

भ्रमाच्या अंधारात तो पडलेला असतो, अभिमानरूपी चोराने त्याला लुटलेले असते आणि अहंकाराचे वेड जणू भूतबाधेसारखे त्याला झालेले असते.

पडिलें भ्रांतीचें अंधारें । नागविलें अभिमानचोरें । आलें अहंतेचें काविरें । भूतबाधा ॥ ७॥

He lies fallen in the darkness of delusion, robbed bare by the thief of pride, and possessed, as if by an evil spirit, by the madness of egotism.

बहुतेक आवर्तीं पडिले । प्राणी वाहातचि गेले । जेंहिं भगवंतासी बोभाईलें । भावार्थबळें ॥ ८॥

बहुतेक जीव या भोवऱ्यात सापडून वाहून गेले; पण ज्यांनी श्रद्धेच्या बळावर भगवंताचा धावा केला, ते मात्र वाचले.

बहुतेक आवर्तीं पडिले । प्राणी वाहातचि गेले । जेंहिं भगवंतासी बोभाईलें । भावार्थबळें ॥ ८॥

Most souls, caught in this whirlpool, are simply swept away; but those who, with the strength of true faith, cried out to God were saved.

देव आपण घालूनि उडी । तयांसी नेलें पैलथडी । येर तें अभाविकें बापुडीं । वाहातचि गेलीं ॥ ९॥

देवाने स्वतः उडी घालून त्यांना पैलतीरावर नेले; पण जे श्रद्धाहीन होते ते बिचारे मात्र प्रवाहात वाहतच गेले.

देव आपण घालूनि उडी । तयांसी नेलें पैलथडी । येर तें अभाविकें बापुडीं । वाहातचि गेलीं ॥ ९॥

God Himself leapt into the flood and carried them across to the far shore; but those poor souls without faith simply drifted away, swept off by the current.

भगवंत भावाचा भुकेला । भावार्थ देखोन भुलला । संकटीं पावे भाविकाला । रक्षितसे ॥ १०॥

भगवंत हा भावाचा भुकेला असतो, भक्ताची खरी श्रद्धा पाहून तो प्रसन्न होतो आणि संकटात भाविकाच्या मदतीला धावून जाऊन त्याचे रक्षण करतो.

भगवंत भावाचा भुकेला । भावार्थ देखोन भुलला । संकटीं पावे भाविकाला । रक्षितसे ॥ १०॥

God hungers only for true devotion; seeing genuine faith he is moved, and in times of danger he comes to the devotee's aid and protects him.

जयास भगवंत आवडे । तयाचें देवासीं सांकडें । संसारदुःख सकळ उडे । निजदासाचें ॥ ११॥

ज्याला भगवंत प्रिय वाटतो, त्याची काळजी घेणे हे देवाचेच काम बनते; त्याच्या खऱ्या भक्ताचे सगळे संसारदुःख नाहीसे होते.

जयास भगवंत आवडे । तयाचें देवासीं सांकडें । संसारदुःख सकळ उडे । निजदासाचें ॥ ११॥

Whoever loves God, caring for that person becomes God's own concern; all the worldly suffering of His true devotee simply vanishes away.

जे अंकित ईश्वराचे । तयांस सोहळे निजसुखाचे । धन्य तेचि दैवाचे । भाविक जन ॥ १२॥

जे ईश्वराचे अंकित झाले आहेत, त्यांना खऱ्या आत्मसुखाचा सोहळा प्राप्त होतो; असे भाविक लोकच खरोखर भाग्यवान होत.

जे अंकित ईश्वराचे । तयांस सोहळे निजसुखाचे । धन्य तेचि दैवाचे । भाविक जन ॥ १२॥

Those who have surrendered themselves to God attain the true joy of inner bliss; such devout souls alone are truly blessed by fortune.

जैसा भाव जयापासीं । तैसा दैव तयासी । जाणे भाव अंतरसाक्षी । प्राणीमात्रांचा ॥ १३॥

प्रत्येकाची जशी श्रद्धा असते, तसेच त्याचे भाग्य घडते; कारण अंतर्यामी साक्षी असलेला भगवंत प्रत्येक प्राण्याची श्रद्धा जाणून असतो.

जैसा भाव जयापासीं । तैसा दैव तयासी । जाणे भाव अंतरसाक्षी । प्राणीमात्रांचा ॥ १३॥

As one's faith is, so one's fortune shall be; for God, the inner witness dwelling within, knows the true faith of every single being.

जरी भाव असिला माईक । तरी देव होये माहा ठक । नवल तयाचें कौतुक । जैशास तैसा ॥ १४॥

जर एखाद्याची श्रद्धा खोटी, ढोंगी असेल, तर देवही त्याच्या दृष्टीने मोठा ठक बनतो; हे त्याचे अद्भुत कौतुक आहे की तो प्रत्येकाला त्याच्या पात्रतेनुसारच भेटतो.

जरी भाव असिला माईक । तरी देव होये माहा ठक । नवल तयाचें कौतुक । जैशास तैसा ॥ १४॥

If someone's faith is false and hollow, then even God appears, to such a person, like a great fraud; it is a wondrous marvel how he meets each person exactly as that person truly is.

जैसें जयाचें भजन । तैसेंची दे समाधान । भाव होतां किंचित न्यून । आपणहि दुरावे ॥ १५॥

जशी ज्याची भक्ती असते, तसेच त्याला समाधान मिळते; भावात थोडीशीही कमतरता आली, तर देवही तितकाच दूर जातो.

जैसें जयाचें भजन । तैसेंची दे समाधान । भाव होतां किंचित न्यून । आपणहि दुरावे ॥ १५॥

As one's devotion is, so is the peace one receives in return; if faith falls short even slightly, God too withdraws that much further away.

दर्पणीं प्रतिबिंब दिसे । जैस्यास तैसें भासे । तयाचें सूत्र असे । आपणाच पासीं ॥ १६॥

आरशात जसे प्रतिबिंब दिसते, ते जो जसा असतो तसेच भासते; त्याचे सूत्र त्या व्यक्तीच्याच हातात असते.

दर्पणीं प्रतिबिंब दिसे । जैस्यास तैसें भासे । तयाचें सूत्र असे । आपणाच पासीं ॥ १६॥

As in a mirror, the reflection appears exactly as one truly is; the thread controlling that reflection lies entirely within oneself.

जैसें आपण करावें । तैसेंचि तेणें व्हावें । जरी डोळे पसरूनि पाहावें । तरी तेंही टवकारे ॥ १७॥

आपण जसे करावे, तसेच त्याचे प्रतिबिंबही होते; डोळे विस्फारून पाहिले तर आरशातील प्रतिबिंबही तसेच डोळे विस्फारते.

जैसें आपण करावें । तैसेंचि तेणें व्हावें । जरी डोळे पसरूनि पाहावें । तरी तेंही टवकारे ॥ १७॥

As one does, so the reflection responds; if one stares with wide-open eyes, the reflection too opens its eyes wide in turn.

भृकुटीस घालून मिठी । पाहातां क्रोधें तेंहि उठी । आपण हास्य करितां पोटीं । तेंहि आनंदे ॥ १८॥

भुवया आवळून रागाने पाहिले तर प्रतिबिंबही तसेच रागावलेले दिसते, आणि मनापासून हसले तर तेही आनंदाने हसते.

भृकुटीस घालून मिठी । पाहातां क्रोधें तेंहि उठी । आपण हास्य करितां पोटीं । तेंहि आनंदे ॥ १८॥

If one frowns and looks in anger, the reflection too appears angry; and if one smiles from the heart, it too beams back with joy.

जैसा भाव प्रतिबिंबला । तयाचाचि देव जाला । जो जैसें भजे त्याला । तैसाचि वोळे ॥ १९॥

जशी श्रद्धा त्यात प्रतिबिंबित होते, देव त्याच्याप्रमाणेच त्याला भेटतो; जो ज्या भावाने त्याची भक्ती करतो, त्याला तो त्याच भावाने प्रसन्न होतो.

जैसा भाव प्रतिबिंबला । तयाचाचि देव जाला । जो जैसें भजे त्याला । तैसाचि वोळे ॥ १९॥

As one's faith is reflected, so God appears to that person; whoever worships Him in a particular spirit, to that same spirit He responds with grace.

भावें परामार्थाचिया वाटा । वाहाती भक्तीचिया पेंठा । भरला मोक्षाचा चोहाटा । सज्जनसंगें ॥ २०॥

श्रद्धेनेच परमार्थाच्या वाटा उघडतात, भक्तीच्या पेठा भरतात आणि सज्जनांच्या संगतीने मोक्षाचा चव्हाटाही भरून जातो.

भावें परामार्थाचिया वाटा । वाहाती भक्तीचिया पेंठा । भरला मोक्षाचा चोहाटा । सज्जनसंगें ॥ २०॥

Through true faith the paths of the spiritual life open up, the marketplace of devotion flourishes, and, in the company of the virtuous, even the crossroads of liberation grows crowded with seekers.

भावें भजनीं जे लागले । ते ईश्वरी पावन जाले । भावार्थबळें उद्धरिले । पूर्वज तेहीं ॥ २१॥

जे श्रद्धेने भक्तीला लागले, ते ईश्वराच्या कृपेने पावन झाले; आणि आपल्या श्रद्धेच्या बळावर त्यांनी आपल्या पूर्वजांचाही उद्धार केला.

भावें भजनीं जे लागले । ते ईश्वरी पावन जाले । भावार्थबळें उद्धरिले । पूर्वज तेहीं ॥ २१॥

Those who, with true faith, devoted themselves to worship, were sanctified by God's grace; and through the strength of that faith they even redeemed their ancestors.

आपण स्वयें तरले । जनासहि उपेगा आले । कीर्तिश्रवणें जाले । अभक्त, भावार्थी ॥ २२॥

ते स्वतः तरले आणि इतर लोकांनाही उपयोगी पडले; त्यांची कीर्ती ऐकूनच अनेक अभक्त लोकही श्रद्धाळू बनले.

आपण स्वयें तरले । जनासहि उपेगा आले । कीर्तिश्रवणें जाले । अभक्त, भावार्थी ॥ २२॥

They themselves crossed over, and became of use to others too; simply hearing of their fame, even many who lacked devotion became true believers.

धन्य तयांची जननी । जे लागले हरिभजनीं । तेहिंच येक जन्म जनीं । सार्थक केला ॥ २३॥

जे हरिभजनाला लागले, त्यांची माताच धन्य होय; त्यांनीच खऱ्या अर्थाने आपला जन्म सार्थकी लावला.

धन्य तयांची जननी । जे लागले हरिभजनीं । तेहिंच येक जन्म जनीं । सार्थक केला ॥ २३॥

Blessed indeed is the mother of those who devoted themselves to worship of Hari; they alone truly made their birth in this world meaningful.

तयांची वर्णूं काय थोरी । जयांचा भगवंत कैवारी । कासे लाऊन उतरी । पार दुःखाचा ॥ २४॥

ज्यांचा कैवारी स्वतः भगवंतच असतो, त्यांची थोरवी काय वर्णावी; तो स्वतःच त्यांना आधार देऊन दुःखसागराच्या पार नेतो.

तयांची वर्णूं काय थोरी । जयांचा भगवंत कैवारी । कासे लाऊन उतरी । पार दुःखाचा ॥ २४॥

What can be said of the greatness of those whose champion is God Himself? He takes hold of them and carries them safely across the ocean of sorrow.

बहुतां जन्मांचे सेवटीं । जेणें चुके अटाटी । तो हा नरदेह भेटी । करी भगवंतीं ॥ २५॥

अनेक जन्मांच्या फेऱ्यांच्या अंती जी धावपळ चुकते, ती याच मनुष्यदेहामुळे शक्य होते; तो भगवंताशी भेट घडवून आणतो.

बहुतां जन्मांचे सेवटीं । जेणें चुके अटाटी । तो हा नरदेह भेटी । करी भगवंतीं ॥ २५॥

This human body, gained at the end of countless lifetimes of wandering, is precisely what makes it possible to escape this endless cycle and attain union with God.

म्हणौन धन्य ते भाविक जन । जेंहिं जोडिलें हरिनिधान । अनंत जन्मांतरींचें पुण्य । फळासि आलें ॥ २६॥

म्हणून तेच भाविक लोक खरोखर धन्य आहेत, ज्यांनी हरिरूपी निधान मिळवले; त्यांचे अनंत जन्मांचे पुण्य आता फळाला आले आहे.

म्हणौन धन्य ते भाविक जन । जेंहिं जोडिलें हरिनिधान । अनंत जन्मांतरींचें पुण्य । फळासि आलें ॥ २६॥

Therefore truly blessed are those devout souls who have attained the treasure of God; the merit accumulated across their countless past births has now come to fruition.

आयुष्य हेचि रत्नपेटी । माजीं भजनरत्नें गोमटीं । ईश्वरीं अर्पूनिया लुटी । आनंदाची करावी ॥ २७॥

आयुष्य ही जणू एक रत्नपेटीच आहे, त्यात भक्तीची सुंदर रत्ने भरलेली आहेत; ती सर्व ईश्वराला अर्पण करून त्याची आनंदाची लूट करावी.

आयुष्य हेचि रत्नपेटी । माजीं भजनरत्नें गोमटीं । ईश्वरीं अर्पूनिया लुटी । आनंदाची करावी ॥ २७॥

This life itself is a jewel-box, filled with the fine jewels of devotion; one should offer them all to God and thus plunder for oneself a treasure of joy.

हरिभक्त वैभवें कनिष्ठ । परी तो ब्रह्मादिकां वरिष्ठ । सदा सर्वदा संतुष्ट । नैराशबोधें ॥ २८॥

हरिभक्त वैभवाने कमी दर्जाचा असला तरी तो ब्रह्मादिकांहूनही श्रेष्ठ असतो; कारण निराशाबोधामुळे तो सदैव संतुष्ट राहतो.

हरिभक्त वैभवें कनिष्ठ । परी तो ब्रह्मादिकां वरिष्ठ । सदा सर्वदा संतुष्ट । नैराशबोधें ॥ २८॥

A devotee of God may be lowly in worldly wealth, yet he stands higher even than Brahma and the other gods; for, through the wisdom of detachment from desire, he remains ever content.

धरून ईश्वराची कास । केली संसाराची नैराश । तयां भाविकां जगदीश । सबाह्य सांभाळी ॥ २९॥

ईश्वराचा आधार धरून त्याने संसाराविषयीची आस सोडून दिली आहे; अशा भाविकांना जगदीश आतबाहेर सर्व प्रकारे सांभाळतो.

धरून ईश्वराची कास । केली संसाराची नैराश । तयां भाविकां जगदीश । सबाह्य सांभाळी ॥ २९॥

Having taken hold of God as his refuge, he has given up all craving for worldly life; such a devotee is cared for by the Lord of the universe, inwardly and outwardly, in every way.

जया संसाराचें दुःख । विवेकें वाटे परमसुख । संसारसुखाचेनि पढतमूर्ख । लोधोन पडती ॥ ३०॥

ज्याला विवेकामुळे संसाराचे दुःखच परमसुख वाटू लागते, तोच खरा शहाणा; उलट संसारसुखाच्या मोहात पढतमूर्ख लोक गुरफटून पडतात.

जया संसाराचें दुःख । विवेकें वाटे परमसुख । संसारसुखाचेनि पढतमूर्ख । लोधोन पडती ॥ ३०॥

To one endowed with discernment, even the suffering of worldly life comes to feel like supreme bliss; whereas the learned fools remain entangled, infatuated by mere worldly pleasure.

जयांचा ईश्वरीं जिव्हाळा । ते भोगिती स्वानंदसोहळा । जयांचा जनावेगळा । ठेवा आक्षै ॥ ३१॥

ज्यांचा ईश्वराशी जिव्हाळा जडलेला असतो, ते आत्मानंदाचा सोहळा भोगतात; त्यांचा हा अक्षय ठेवा इतर सामान्य लोकांपेक्षा वेगळाच असतो.

जयांचा ईश्वरीं जिव्हाळा । ते भोगिती स्वानंदसोहळा । जयांचा जनावेगळा । ठेवा आक्षै ॥ ३१॥

Those whose hearts are bound to God in deep affection enjoy the celebration of the bliss of the Self; the imperishable treasure they possess is something quite apart from what ordinary people have.

ते आक्षै सुखें सुखावले । संसारदुःखें विसरले । विषयेरंगी वोरंगले । श्रीरंगरंगीं ॥ ३२॥

ते त्या अक्षय सुखात सुखावलेले असतात, संसारदुःख विसरून गेलेले असतात आणि विषयसुखांच्या रंगापासून दूर जाऊन भगवंताच्याच रंगात रंगलेले असतात.

ते आक्षै सुखें सुखावले । संसारदुःखें विसरले । विषयेरंगी वोरंगले । श्रीरंगरंगीं ॥ ३२॥

They are content in that imperishable joy, have forgotten the sorrows of worldly life, and, turning away from the colours of sense-pleasure, are dyed instead in the colour of God Himself.

तयांस फावली नरदेह पेटी । केली ईश्वरेंसिं साटी । येरें अभाविकें करंटीं । नरदेह गेला ॥ ३३॥

त्यांना हा मनुष्यदेहरूपी पेटी लाभली आणि त्यांनी तिचा ईश्वराशी सौदा करून घेतला; पण जे अभाविक, करंटे होते त्यांचा मनुष्यजन्म मात्र व्यर्थ गेला.

तयांस फावली नरदेह पेटी । केली ईश्वरेंसिं साटी । येरें अभाविकें करंटीं । नरदेह गेला ॥ ३३॥

They were fortunate to receive this jewel-box of a human body, and they exchanged it for union with God; but those faithless, luckless souls let their human birth go entirely to waste.

आवचटें निधान जोडलें । तें कवडिच्या बदल नेलें । तैसें आयुष्य निघोनि गेलें । अभाविकाचें ॥ ३४॥

अचानक हाती लागलेला एखादा अमूल्य ठेवा कोणी कवडीमोल किमतीत विकून टाकावा, त्याप्रमाणे अभाविकाचे संपूर्ण आयुष्य व्यर्थ निघून जाते.

आवचटें निधान जोडलें । तें कवडिच्या बदल नेलें । तैसें आयुष्य निघोनि गेलें । अभाविकाचें ॥ ३४॥

Just as someone might sell off a priceless treasure they had chanced upon for the price of a mere worthless shell, so too the faithless person's entire life slips away, utterly wasted.

बहुता तपाचा सांठा । तीणें लाधला परीस गोटा । परी तो ठा‍ईंचा करंटा । भोगूंच नेणे ॥ ३५॥

अनेक जन्मांच्या तपश्चर्येच्या पुण्याईने त्याला जणू परीस दगडच हाती लागला, पण तो जन्मजात करंटा असल्याने त्याचा उपभोग घ्यायचाच त्याला कळत नाही.

बहुता तपाचा सांठा । तीणें लाधला परीस गोटा । परी तो ठा‍ईंचा करंटा । भोगूंच नेणे ॥ ३५॥

Through the merit of great austerities across many lives, he has chanced upon what is like the philosopher's stone itself, yet, being unlucky by his very nature, he does not even know how to make use of it.

तैसा संसारास आला । मायाजाळीं गुंडाळला । अंतीं येकलाचि गेला । हात झाडुनी ॥ ३६॥

त्याचप्रमाणे तो मनुष्यजन्म घेऊन संसारात येतो, मायेच्या जाळ्यात गुरफटतो आणि शेवटी रिकाम्या हाताने एकटाच निघून जातो.

तैसा संसारास आला । मायाजाळीं गुंडाळला । अंतीं येकलाचि गेला । हात झाडुनी ॥ ३६॥

In just the same way, he comes into worldly life, becomes entangled in the net of maya, and in the end departs all alone, empty-handed.

या नरदेहाचेनि संगतीं । बहुत पावले उत्तम गती । येकें बापुडी यातायाती । वरपडी जालीं ॥ ३७ ॥

या मनुष्यदेहाच्या साथीनेच अनेकांनी उत्तम गती प्राप्त केली; तर काही बिचारे मात्र पुन्हापुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यातच अडकून राहिले.

या नरदेहाचेनि संगतीं । बहुत पावले उत्तम गती । येकें बापुडी यातायाती । वरपडी जालीं ॥ ३७ ॥

Through the companionship of this human body, many have attained the highest state; while other poor souls have remained caught in the endless cycle of birth and death.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । सार्थक करावे संतसंगें । नीचयोनीं दुःख मागें । बहुत भोगिलें ॥ ३८॥

या मनुष्यदेहाच्या साह्याने संतसंगतीत राहून जन्माचे सार्थक करून घ्यावे; कारण याआधी नीच योनींमध्ये पुष्कळ दुःख भोगलेले आहे.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । सार्थक करावे संतसंगें । नीचयोनीं दुःख मागें । बहुत भोगिलें ॥ ३८॥

With the help of this human body, one should attain fulfilment through the company of saints, for in the past, in lower forms of life, one has already suffered a great deal.

कोण समयो ये‍ईल कैसा । याचा न कळे किं भर्वसा । जैसे पक्षी दाही दिशा । उडोन जाती ॥ ३९॥

कोणती वेळ कशी येईल, याचा भरवसा कोणालाच नसतो; जसे पक्षी दाही दिशांना उडून जातात, तसेच अनिश्चित हे सगळे आहे.

कोण समयो ये‍ईल कैसा । याचा न कळे किं भर्वसा । जैसे पक्षी दाही दिशा । उडोन जाती ॥ ३९॥

No one can be certain what moment will bring what turn of fate; it is as uncertain as birds scattering to fly off in all directions at once.

तैसें वैभव हें सकळ । कोण जाणे कैसी वेळ । पुत्रकळत्रादि सकळ । विघडोन जाती ॥ ४०॥

त्याचप्रमाणे हे सर्व वैभव आहे, कोणती वेळ कशी येईल कोणालाच माहीत नाही; पुत्र, पत्नी आदी सर्व नातीगोतीही अखेर तुटून जातात.

तैसें वैभव हें सकळ । कोण जाणे कैसी वेळ । पुत्रकळत्रादि सकळ । विघडोन जाती ॥ ४०॥

In just the same way, all this worldly prosperity is uncertain, no one knows what moment may bring what change; sons, wife, and all such relations eventually fall away and part.

पाहिली घडी नव्हे आपुली । वयसा तरी निघोन गेली । देह पडतांच ठेविली- । आहे नींच योनी ॥ ४१॥

पाहिलेली प्रत्येक घटकाही आपली उरत नाही, वय तर निघूनच जाते; देह पडताच पुढे नीच योनीच वाट पाहत ठेवलेली असते.

पाहिली घडी नव्हे आपुली । वयसा तरी निघोन गेली । देह पडतांच ठेविली- । आहे नींच योनी ॥ ४१॥

Not even the moment one has just witnessed remains one's own, and one's years, too, simply slip away; the moment the body falls, a lower birth already lies in wait, unless one has changed course.

स्वान शुकरादिक नीच याती । भोगणें घडे विपत्ती । तेथे कांहीं उत्तम गती । पाविजेत नाहीं ॥ ४२॥

कुत्रा, डुक्कर यांसारख्या नीच योनींमध्ये अनेक विपत्ती भोगाव्या लागतात, तेथे काही उत्तम गती प्राप्त होत नाही.

स्वान शुकरादिक नीच याती । भोगणें घडे विपत्ती । तेथे कांहीं उत्तम गती । पाविजेत नाहीं ॥ ४२॥

In lowly births such as that of a dog or a pig, one must endure all manner of hardship, and there one attains no higher spiritual progress at all.

मागा गर्भवासीं आटाटी । भोगितां जालासि रे हिंपुटी । तेथुनियां थोरा कष्टीं । सुटलासि दैवें ॥ ४३॥

याआधी गर्भवासातील यातना भोगताना तू किती कष्टी झाला होतास, त्या यातनांतून मोठ्या कष्टानेच सुदैवाने तू सुटलास.

मागा गर्भवासीं आटाटी । भोगितां जालासि रे हिंपुटी । तेथुनियां थोरा कष्टीं । सुटलासि दैवें ॥ ४३॥

Earlier, in the womb, you suffered greatly and were utterly distressed by that ordeal; it was only through great hardship, and by good fortune, that you finally escaped from it.

दुःख भोगिलें आपुल्या जीवें । तेथें कैचिं होतीं सर्वें । तैचेंचि पुढें येकलें जावें । लागेल बापा ॥ ४४॥

ते दुःख तू एकट्याच्या जिवावर भोगलेस, तेव्हा हे सगळे नातेवाईक कुठे होते? तसेच पुढेही तुला एकट्यालाच जावे लागणार आहे, बाबा.

दुःख भोगिलें आपुल्या जीवें । तेथें कैचिं होतीं सर्वें । तैचेंचि पुढें येकलें जावें । लागेल बापा ॥ ४४॥

You endured that suffering alone, with your own soul, so where were all these relatives then? In just the same way, you too, my friend, must go on alone in the end.

कैंचि माता कैंचा पिता । कैंचि बहिण कैंचा भ्राता । कैंचीं सुहृदें कैंची वनिता । पुत्रकळत्रादिक ॥ ४५॥

कुठली माता, कुठला पिता, कुठली बहीण, कुठला भाऊ, कुठले मित्र, कुठली पत्नी किंवा मुलेबाळे, हे सर्व काहीच तेव्हा तुझ्यासोबत नसणार.

कैंचि माता कैंचा पिता । कैंचि बहिण कैंचा भ्राता । कैंचीं सुहृदें कैंची वनिता । पुत्रकळत्रादिक ॥ ४५॥

Where then will your mother be, your father, your sister, your brother, your friends, your wife, your children? None of them will be with you at that time.

हे तूं जाण मावेचीं । आवघीं सो‍इरीं सुखाचीं । हे तुझ्या सुखदुःखाचीं । सांगाती नव्हेती ॥ ४६॥

हे सर्व नाते-संबंध मायेचे आहेत, हे तू जाणून घे; ते फक्त सुखाचेच सोबती आहेत, तुझ्या खऱ्या सुखदुःखाचे खरे साथीदार ते नव्हेत.

हे तूं जाण मावेचीं । आवघीं सो‍इरीं सुखाचीं । हे तुझ्या सुखदुःखाचीं । सांगाती नव्हेती ॥ ४६॥

Know that all these relationships belong to maya; they are companions only in comfort and prosperity, they are not true companions in your real joy and sorrow.

कैंचा प्रपंच कैंचे कुळ । कासया होतोसी व्याकुळ । धन कण लक्ष्मी सकळ । जाइजणें ॥ ४७॥

कुठला प्रपंच, कुठले कुळ, यासाठी तू का व्याकूळ होतोस? धन, धान्य, लक्ष्मी हे सगळे शेवटी सोडून जावेच लागणार आहे.

कैंचा प्रपंच कैंचे कुळ । कासया होतोसी व्याकुळ । धन कण लक्ष्मी सकळ । जाइजणें ॥ ४७॥

Why should you be so anxious over household and lineage? Wealth, grain, and prosperity, all of it, must in the end be left behind.

कैंचें घर कैंचा संसार । कासया करिसी जोजार । जन्मवरी वाहोन भार । सेखीं सांडून जासी ॥ ४८॥

कुठले घर, कुठला संसार, यासाठी तू इतका खटाटोप का करतोस? आयुष्यभर हे ओझे वाहून शेवटी तेही सोडून तुला जावे लागणार आहे.

कैंचें घर कैंचा संसार । कासया करिसी जोजार । जन्मवरी वाहोन भार । सेखीं सांडून जासी ॥ ४८॥

Why do you struggle so much for the sake of this house, this household? You will carry this burden your whole life, only to abandon it and depart in the end.

कैंचें तारुण्य कैंचे वैभव । कैंचें सोहळे हावभाव । हें सकळहि जाण माव । माईक माया ॥ ४९॥

कुठले तारुण्य, कुठले वैभव, कुठले सोहळे आणि हावभाव, हे सगळे खोटे, मायावी आभास आहे हे जाणून घे.

कैंचें तारुण्य कैंचे वैभव । कैंचें सोहळे हावभाव । हें सकळहि जाण माव । माईक माया ॥ ४९॥

This youth, this prosperity, these festivities and displays, know that all of it is mere illusion, the false play of maya.

येच क्षणीं मरोन जासी । तरी रघुनाथीं अंतरलासी । माझें माझें म्हणतोसी । म्हणौनियां ॥ ५०॥

याच क्षणी जर तुला मरण आले, तर "माझे माझे" म्हणत राहिल्यामुळेच तू रघुनाथापासून दुरावलेला असशील.

येच क्षणीं मरोन जासी । तरी रघुनाथीं अंतरलासी । माझें माझें म्हणतोसी । म्हणौनियां ॥ ५०॥

If you were to die this very moment, it is precisely because you kept crying "mine, mine" that you would find yourself estranged from God.

तुवां भोगिल्या पुनरावृत्ती । ऐसीं मायबापें किती । स्त्री कन्या पुत्र होती । लक्षानलक्ष ॥ ५१॥

पुनःपुन्हा जन्म घेत असताना तू आतापर्यंत लाखो आईवडील, पत्नी, मुलगी, मुलगा असे किती तरी नातेवाईक भोगलेत.

तुवां भोगिल्या पुनरावृत्ती । ऐसीं मायबापें किती । स्त्री कन्या पुत्र होती । लक्षानलक्ष ॥ ५१॥

In your repeated cycles of rebirth you have already had countless mothers and fathers, wives, daughters, and sons, lakh upon lakh of them.

कर्मयोगें सकळ मिळालीं । येके स्थळीं जन्मास आलीं । तें तुवां आपुलीं मानिलीं । कैसीं रे पढतमूर्खा ॥ ५२॥

कर्मयोगाने हे सगळे एका ठिकाणी एकत्र जन्माला आले, आणि तू मूर्खासारखा त्यांना आपले मानून बसलास, हे कसे रे शिकून-सवरून मूर्ख राहिलेल्या माणसा?

कर्मयोगें सकळ मिळालीं । येके स्थळीं जन्मास आलीं । तें तुवां आपुलीं मानिलीं । कैसीं रे पढतमूर्खा ॥ ५२॥

Through the working of karma, all these beings simply happened to be born together in one place, and you foolishly took them to be truly your own; how could you be so foolish, you learned fool?

तुझें तुज नव्हे शरीर । तेथें इतरांचा कोण विचार । आतां येक भगवंत साचार । धरीं भावार्थबळें ॥ ५३॥

तुझे शरीरही खऱ्या अर्थाने तुझे स्वतःचे नाही, मग इतरांचा काय विचार करावा? म्हणून आता श्रद्धेच्या बळावर एका खऱ्याखुऱ्या भगवंतालाच धरून राहा.

तुझें तुज नव्हे शरीर । तेथें इतरांचा कोण विचार । आतां येक भगवंत साचार । धरीं भावार्थबळें ॥ ५३॥

Even your own body does not truly belong to you, so what then of others? Now, with the strength of true faith, hold fast to God alone, the one true reality.

येका दुर्भराकारणें । नाना नीचांची सेवा करणें । नाना स्तुती आणी स्तवनें । मर्यादा धरावी ॥ ५४॥

केवळ पोट भरण्यासाठी नाना हलक्या लोकांची सेवा करावी लागते, नाना स्तुती-स्तवने करावी लागतात, यालाही एक मर्यादा असावी.

येका दुर्भराकारणें । नाना नीचांची सेवा करणें । नाना स्तुती आणी स्तवनें । मर्यादा धरावी ॥ ५४॥

Merely to fill this one hard-to-satisfy belly, one has to serve all manner of lowly people, offer all manner of flattery and praise, but even this should have its proper limit.

जो अन्न देतो उदरासी । शेरीर विकावें लागे त्यासी । मां जेणें घातलें जन्मासी । त्यासी कैसें विसरावें ॥ ५५॥

जो पोटाला अन्न देतो त्याच्यासाठी आपल्याला आपले शरीरही विकावे लागते; मग ज्याने आपल्याला जन्मासच घातले त्याला कसे विसरता येईल?

जो अन्न देतो उदरासी । शेरीर विकावें लागे त्यासी । मां जेणें घातलें जन्मासी । त्यासी कैसें विसरावें ॥ ५५॥

For the sake of whoever merely feeds this belly, a person is even ready to sell his own body; how then can one forget the One who granted this very life itself?

अहिर्निशीं ज्या भगवंता । सकळ जिवांची लागली चिंता । मेघ वरुषे जयाची सत्ता । सिंधु मर्यादा धरी ॥ ५६॥

ज्या भगवंताला रात्रंदिवस सर्व जिवांची चिंता लागलेली असते, ज्याच्या सत्तेने मेघ पाऊस पाडतो आणि समुद्रही आपली मर्यादा राखतो,

अहिर्निशीं ज्या भगवंता । सकळ जिवांची लागली चिंता । मेघ वरुषे जयाची सत्ता । सिंधु मर्यादा धरी ॥ ५६॥

That God who day and night is concerned for the welfare of every living being, by whose power the clouds send rain and even the ocean keeps within its bounds,

भूमि धरिली धराधरें । प्रगट हो‍ईजे दिनकरें । ऐसी सृष्टी सत्तामात्रें । चालवी जो कां ॥ ५७॥

ज्याच्या सत्तेने पर्वत पृथ्वीला धारण करतात, सूर्य रोज उगवतो, अशी ही सारी सृष्टी जो केवळ आपल्या सत्तामात्रेने चालवतो,

भूमि धरिली धराधरें । प्रगट हो‍ईजे दिनकरें । ऐसी सृष्टी सत्तामात्रें । चालवी जो कां ॥ ५७॥

by whose power the mountains hold the earth steady, and the sun rises to reveal itself each day, such is He who governs this entire creation by His will alone,

ऐसा कृपाळु देवाधिदेव । नेणवे जयाचें लाघव । जो सांभाळी सकळ जीव । कृपाळुपणें ॥ ५८॥

असा तो कृपाळू देवाधिदेव, ज्याचे कौशल्य समजणेही अशक्य आहे, जो आपल्या कृपाळूपणाने सर्व जिवांचा सांभाळ करतो,

ऐसा कृपाळु देवाधिदेव । नेणवे जयाचें लाघव । जो सांभाळी सकळ जीव । कृपाळुपणें ॥ ५८॥

such is this merciful God of gods, whose skill and mystery no one can ever fully grasp, who in His compassion cares for every single living being,

ऐसा सर्वात्मा श्रीराम- । सांडून, धरिती विषयकाम । ते प्राणी दुरात्मे अद्धम । केलें पावती ॥ ५९॥

अशा सर्वव्यापी श्रीरामाला सोडून जे विषयवासनेला धरतात, ते दुरात्मे अधम जीव आपल्याच कृत्यांचे वाईट फळ भोगतात.

ऐसा सर्वात्मा श्रीराम- । सांडून, धरिती विषयकाम । ते प्राणी दुरात्मे अद्धम । केलें पावती ॥ ५९॥

whoever forsakes this all-pervading Lord Rama and clings instead to sensual desire, such base and wicked souls only reap the fruits of their own vile deeds.

रामेविण जे जे आस । तितुकी जाणावी नैराश । माझें माझें सावकाश । सीणचि उरे ॥ ६०॥

रामाशिवाय जी जी आशा धरली जाते, ती सर्व निराशाच ठरते हे जाणावे; "माझे माझे" करत राहिल्याने अखेर शीण-त्रासच उरतो.

रामेविण जे जे आस । तितुकी जाणावी नैराश । माझें माझें सावकाश । सीणचि उरे ॥ ६०॥

Whatever hope one places in anything other than God is bound, one should know, to end only in despair; clinging to "mine, mine" leaves nothing behind in the end but sheer exhaustion.

जयास वाटे सीण व्हावा । तेणें विषयो चिंतीत जावा । विषयो न मिळतां जीवा । तगबग सुटे ॥ ६१॥

ज्याला त्रास हवा असेल, त्याने विषयांचेच चिंतन करत राहावे; कारण विषय मिळाले नाहीत की जिवाला तगमग सुरू होते.

जयास वाटे सीण व्हावा । तेणें विषयो चिंतीत जावा । विषयो न मिळतां जीवा । तगबग सुटे ॥ ६१॥

Whoever wishes to invite suffering upon himself need only keep dwelling on sense-objects; for when they are not obtained, the soul is thrown into restless anguish.

सांडून राम आनंदघन । ज्याचे मनीं विषयचिंतन । त्यासी कैंचें समाधान । लोलंगतासी ॥ ६२॥

आनंदघन रामाला सोडून ज्याच्या मनात केवळ विषयांचेच चिंतन असते, अशा विषयलंपट माणसाला खरे समाधान कुठून मिळणार?

सांडून राम आनंदघन । ज्याचे मनीं विषयचिंतन । त्यासी कैंचें समाधान । लोलंगतासी ॥ ६२॥

Whoever forsakes Rama, the very embodiment of bliss, and dwells only on sense-objects in his mind, how can such a person, enslaved to his cravings, ever find true peace?

जयास वाटे सुखचि असावें । तेणें रघुनाथभजनीं लागावें । स्वजन सकळही त्यागावे । दुःखमूळ जे ॥ ६३॥

ज्याला खरे सुख हवे असेल, त्याने रघुनाथाच्या भजनालाच लागावे आणि दुःखाचे मूळ असलेल्या सर्व नातलगांच्या आसक्तीचा त्याग करावा.

जयास वाटे सुखचि असावें । तेणें रघुनाथभजनीं लागावें । स्वजन सकळही त्यागावे । दुःखमूळ जे ॥ ६३॥

Whoever truly desires happiness should devote himself to the worship of Rama, and give up attachment to all those relations that are, in truth, the very root of his sorrow.

जेथें वासना झोंबोन पडे । तेणेंचि अपायें दुःख जडे । म्हणौनि विषयवासना मोडे । तो येक सुखी ॥ ६४॥

जिथे जिथे वासना चिकटून राहते, त्याच अनिष्टामुळे दुःख जडते; म्हणून ज्याची विषयवासना मोडली आहे, तोच एक खरा सुखी होय.

जेथें वासना झोंबोन पडे । तेणेंचि अपायें दुःख जडे । म्हणौनि विषयवासना मोडे । तो येक सुखी ॥ ६४॥

Wherever desire clings and attaches itself, that very attachment brings suffering upon oneself; therefore only the one whose craving for sense-pleasure is broken is truly happy.

विषयजनित जें जें सुख । तेथेंचि होतें परम दुःख । पूर्वीं गोड अंतीं शोक । नेमस्त आहे ॥ ६५॥

विषयांपासून निर्माण होणारे जे जे सुख असते, त्यातच पुढे अत्यंत दुःखही दडलेले असते; सुरुवातीला गोड आणि शेवटी शोक हे नियमानेच घडते.

विषयजनित जें जें सुख । तेथेंचि होतें परम दुःख । पूर्वीं गोड अंतीं शोक । नेमस्त आहे ॥ ६५॥

Whatever pleasure arises from sense-objects carries within it the very seed of the greatest suffering; it is a fixed rule that it is sweet at first and ends in grief.

गळ गिळितां सुख वाटे । वोढून घेतां घसा फाटे । कां तें बापुडें मृग आपटे । चारा घे‍ऊन पळतां ॥ ६६॥

गळ गिळताना क्षणभर सुख वाटते, पण तो ओढला जाताच घसा फाटतो; किंवा चारा घेऊन पळणारे बिचारे हरीण सापळ्यात अडकून आपटते.

गळ गिळितां सुख वाटे । वोढून घेतां घसा फाटे । कां तें बापुडें मृग आपटे । चारा घे‍ऊन पळतां ॥ ६६॥

A fish feels a moment's pleasure swallowing the baited hook, but as it is reeled in, its throat is torn apart; or the poor deer, seizing the bait and trying to flee, is caught and dashed against the trap.

तैसी विषयसुखाची गोडी । गोड वाटे परी ते कुडी । म्हणौनियां आवडी । रघुनाथीं धरावी ॥ ६७॥

त्याचप्रमाणे विषयसुखाची गोडी सुरुवातीला गोड वाटते, पण ती खोटी असते; म्हणून खरी आवड रघुनाथाच्या ठिकाणीच धरावी.

तैसी विषयसुखाची गोडी । गोड वाटे परी ते कुडी । म्हणौनियां आवडी । रघुनाथीं धरावी ॥ ६७॥

In just the same way, the sweetness of sense-pleasure seems sweet at first, but it is false and deceptive; therefore one should fix one's true love and longing on Rama alone.

ऐकोनि बोले भाविक । कैसेनि घडे जी सार्थक । सांगा स्वामी येमलोक । चुके जेणें ॥ ६८॥

हे ऐकून भाविक शिष्य विचारतो, "स्वामी, माझ्या जन्माचे सार्थक कसे होईल, आणि यमलोकाची भीती ज्यायोगे टळेल असा उपाय मला सांगा."

ऐकोनि बोले भाविक । कैसेनि घडे जी सार्थक । सांगा स्वामी येमलोक । चुके जेणें ॥ ६८॥

Hearing this, the devout disciple asks, "Master, how may my life truly be fulfilled? Please tell me the means by which I may escape the realm of Yama."

देवासी वास्तव्य कोठें । तो मज कैसेंनि भेटे । दुःखमूळ संसार तुटे । कोणेपरी स्वामी ॥ ६९॥

देव नेमका कुठे वास करतो, तो मला कसा भेटेल आणि दुःखाचे मूळ असलेला हा संसार कशाप्रकारे तुटेल, हे स्वामींनी सांगावे.

देवासी वास्तव्य कोठें । तो मज कैसेंनि भेटे । दुःखमूळ संसार तुटे । कोणेपरी स्वामी ॥ ६९॥

Where exactly does God dwell, and how may I meet Him? And by what means, master, can this worldly life, the very root of sorrow, be broken?

धडपुडी भगवत्प्राप्ती- । हो‍ऊन, चुके अधिगती । ऐसा उपाये कृपामूर्ती । मज दीनास करावा ॥ ७०॥

सहजपणे भगवंताची प्राप्ती व्हावी आणि अधोगती चुकावी, असा उपाय हे कृपामूर्ती, मला दीनाला सांगावा.

धडपुडी भगवत्प्राप्ती- । हो‍ऊन, चुके अधिगती । ऐसा उपाये कृपामूर्ती । मज दीनास करावा ॥ ७०॥

Please show me, O compassionate one, some sure way by which I, a lowly soul, may easily attain God and thereby escape a lower, downward fate.

वक्ता म्हणे हो येकभावें । भगवद्भजन करावें । तेणें हो‍ईल स्वभावें । समाधान ॥ ७१॥

वक्ता म्हणाले, "एकनिष्ठ भावाने भगवंताचे भजन करावे, त्यानेच स्वाभाविकपणे खरे समाधान प्राप्त होईल."

वक्ता म्हणे हो येकभावें । भगवद्भजन करावें । तेणें हो‍ईल स्वभावें । समाधान ॥ ७१॥

The speaker replies, "Worship God with single-minded devotion; through this alone true peace will naturally come."

कैसें करावें भगवद्भजन । कोठें ठेवावें हें मन । भगवद्भजनाचें लक्षण । मज निरोपावें ॥ ७२॥

शिष्य पुन्हा विचारतो, "भगवंताचे भजन कसे करावे, हे मन कुठे स्थिर ठेवावे? भगवद्भजनाचे नेमके लक्षण मला सांगावे."

कैसें करावें भगवद्भजन । कोठें ठेवावें हें मन । भगवद्भजनाचें लक्षण । मज निरोपावें ॥ ७२॥

The disciple asks further, "How should I worship God? Where should I fix this mind? Please explain to me the true nature of devotion to God."

ऐसा म्लानवदनें बोले । धरिले सदृढ पाऊलें । कंठ सद्गनदित, गळाले । अश्रुपात दुःखें ॥ ७३॥

असे तो उदास चेहऱ्याने बोलतो, गुरूंचे पाय घट्ट धरतो, त्याचा कंठ दाटून येतो आणि दुःखाने अश्रू गळू लागतात.

ऐसा म्लानवदनें बोले । धरिले सदृढ पाऊलें । कंठ सद्गनदित, गळाले । अश्रुपात दुःखें ॥ ७३॥

Speaking thus with a sorrowful face, he clasps his guru's feet firmly, his throat chokes with emotion, and tears of grief begin to fall.

देखोन शिष्याची अनन्यता । भावें वोळला सद्गु्रु दाता । स्वानंद तुंबळेल आतां । पुढिले समासीं ॥ ७४॥

शिष्याची ही अनन्य भक्ती पाहून सद्गुरू भावाने त्याच्यावर प्रसन्न झाले; पुढील समासात आत्मानंदाचा पूर उचंबळून येईल.

देखोन शिष्याची अनन्यता । भावें वोळला सद्गु्रु दाता । स्वानंद तुंबळेल आतां । पुढिले समासीं ॥ ७४॥

Seeing the disciple's utter, undivided devotion, the compassionate true guru is moved with tenderness toward him; in the next samas, the flood of the bliss of the Self shall now come surging forth.