संसार हाचि दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । मागां बोलिली तळमळ । गर्भवासाची ॥ १॥

संसार हेच दुःखाचे मूळ आहे, त्यात दुःखाचे विस्तवासारखे चटके सतत लागत राहतात; मागील समासात गर्भवासातील तळमळ सांगितली होती.

संसार हाचि दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । मागां बोलिली तळमळ । गर्भवासाची ॥ १॥

Worldly existence is itself the root of sorrow, and its burning embers keep scorching one again and again; the previous samas described the anguish of the womb.

गर्भवासीं दुःख जालें । तें बाळक विसरलें । पुढें वाढों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ २॥

गर्भवासात जे दुःख भोगले, ते बाळक विसरून गेले आणि दिवसेंदिवस ते मोठे होऊ लागले.

गर्भवासीं दुःख जालें । तें बाळक विसरलें । पुढें वाढों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ २॥

The suffering endured in the womb, the child forgot, and day by day it began to grow.

बाळपणीं त्वचा कोंवळी । दुःख होतांचि तळमळी । वाचा नाहीं तये काळीं । सुखदुःख सांगावया ॥ ३॥

बाळपणी त्वचा अतिशय कोवळी असते, थोडेही दुःख झाले की ते तळमळते; पण त्या वेळी आपले सुखदुःख सांगायला त्याला वाचाच नसते.

बाळपणीं त्वचा कोंवळी । दुःख होतांचि तळमळी । वाचा नाहीं तये काळीं । सुखदुःख सांगावया ॥ ३॥

In infancy the skin is very tender, and the slightest hurt makes it writhe, yet at that age it has no speech to tell anyone of its pain or comfort.

देहास कांहीं दुःख जालें । अथवा क्षुधेनें पीडलें । तरी तें परम आक्रंदलें । परी अंतर नेणवे ॥ ४॥

शरीराला काही दुःख झाले किंवा भूक लागली, तर ते खूप रडते, पण त्याच्या मनातले नेमके काय दुखते आहे ते कोणाला कळत नाही.

देहास कांहीं दुःख जालें । अथवा क्षुधेनें पीडलें । तरी तें परम आक्रंदलें । परी अंतर नेणवे ॥ ४॥

When its body suffers some hurt, or hunger torments it, it wails intensely, yet no one can tell exactly what troubles it within.

माता कुरवाळी वरी । परी जे पीडा जाली अंतरीं । ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं । दुःख होये बाळकासीं ॥ ५॥

माता त्याला वरून कुरवाळते, पण आतून त्याला जी पीडा होत असते ती मातेला कळत नाही; अशा प्रकारे बाळाला आतल्या आत दुःख सोसावे लागते.

माता कुरवाळी वरी । परी जे पीडा जाली अंतरीं । ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं । दुःख होये बाळकासीं ॥ ५॥

The mother pets and soothes it outwardly, but the pain the child feels within remains unknown even to her; the child must bear its suffering inwardly, alone.

मागुतें मागुतें फुंजे रडे । माता बुझावी घे‍ऊन कडे । वेथा नेणती बापुडें । तळमळी जीवीं ॥ ६॥

ते वारंवार हुंदके देत रडते, माता त्याला कडेवर घेऊन समजावते, पण त्याची नेमकी वेदना कोणालाच कळत नाही आणि ते बिचारे आतल्या आत तळमळत राहते.

मागुतें मागुतें फुंजे रडे । माता बुझावी घे‍ऊन कडे । वेथा नेणती बापुडें । तळमळी जीवीं ॥ ६॥

It sobs and cries again and again; the mother picks it up and soothes it, yet no one knows its actual ailment, and the poor thing keeps writhing inwardly.

नानाव्याधीचे उमाळे । तेणें दुःखें आंदोळे । रडे पडे कां पोळे । अग्निसंगें ॥ ७॥

नाना व्याधींचे झटके येतात, त्या दुःखाने ते हेलकावते, कधी रडते, कधी पडते तर कधी विस्तवाच्या संगतीने भाजूनही घेते.

नानाव्याधीचे उमाळे । तेणें दुःखें आंदोळे । रडे पडे कां पोळे । अग्निसंगें ॥ ७॥

Bouts of various ailments strike it, and it is tossed about by such suffering, sometimes crying, sometimes falling, sometimes even getting burnt by fire.

शरीर रक्षितां नये । घडती नाना अपाये । खोडी अधांतरीं होये । आवेवहीन बाळक ॥ ८॥

बाळकाच्या शरीराचे नीट रक्षण करता येत नाही, त्यामुळे नाना अपघात घडतात आणि कधी काही अपाय होऊन ते व्यंग असलेले बाळकही होऊ शकते.

शरीर रक्षितां नये । घडती नाना अपाये । खोडी अधांतरीं होये । आवेवहीन बाळक ॥ ८॥

The child's body cannot always be safely guarded, so all sorts of accidents happen, and sometimes such harm occurs that the child is left with a permanent deformity.

अथवा अपाय चुकले । पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें । मातेस ओळखों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ ९॥

किंवा असे अपाय टळले आणि पूर्वपुण्याईमुळे ते वाचले, तर दिवसेंदिवस ते आपल्या मातेला ओळखू लागते.

अथवा अपाय चुकले । पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें । मातेस ओळखों लागलें । दिवसेंदिवस ॥ ९॥

Or, if such mishaps are avoided through the merit of past good deeds, then day by day the child begins to recognize its own mother.

क्षणभरी मातेस न देखे । तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें । ते समईं मातेसारिखें । आणीक कांहिंच नाहीं ॥ १०॥

क्षणभरही माता दिसेनाशी झाली की ते आक्रंदून रडू लागते; त्या वेळी त्याला मातेसारखे दुसरे काहीच जवळचे वाटत नाही.

क्षणभरी मातेस न देखे । तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें । ते समईं मातेसारिखें । आणीक कांहिंच नाहीं ॥ १०॥

If it loses sight of its mother even for a moment, it wails and cries in distress; at that time nothing in the world feels as dear to it as its mother.

आस करून वास पाहे । मातेविण कदा न राहे । वियोग पळमात्र न साहे । स्मरण जालियां नंतरें ॥ ११॥

ते आशेने तिची वाट पाहत राहते, मातेशिवाय ते क्षणभरही राहू शकत नाही; एकदा तिची आठवण झाली की क्षणभराचाही विरह त्याला सहन होत नाही.

आस करून वास पाहे । मातेविण कदा न राहे । वियोग पळमात्र न साहे । स्मरण जालियां नंतरें ॥ ११॥

It waits longingly, watching for her, never able to be without its mother; once it remembers her, it cannot bear even a moment's separation.

जरी ब्रह्मादिक देव आले । अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें । तरी न वचे बुझाविलें । आपले मातेवांचुनी ॥ १२॥

ब्रह्मादी देव जरी आले किंवा प्रत्यक्ष लक्ष्मीनेच पाहिले, तरी आपल्या मातेशिवाय ते कोणाकडूनही समजूत घातलेले समाधानी होत नाही.

जरी ब्रह्मादिक देव आले । अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें । तरी न वचे बुझाविलें । आपले मातेवांचुनी ॥ १२॥

Even if Brahma and the other gods came, or if the goddess Lakshmi herself looked upon it, nothing could console the child except its own mother.

कुरूप अथवा कुलक्षण । सकळांहूनि करंटेपण । तरी नाहीं तीसमान । भूमंडळीं कोणी ॥ १३॥

माता कितीही कुरूप, अवगुणी किंवा सर्वात दुर्दैवी असली, तरीही बाळाला त्या मातेसमान संपूर्ण पृथ्वीतलावर दुसरे कोणीच वाटत नाही.

कुरूप अथवा कुलक्षण । सकळांहूनि करंटेपण । तरी नाहीं तीसमान । भूमंडळीं कोणी ॥ १३॥

However plain, ill-natured, or luckless the mother may be, still to the child there is no one on this whole earth equal to her.

ऐसें तें केविलवाणें । मातेविण दिसे उणें । रागें परतें केलें तिनें । तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ॥ १४॥

असे ते बिचारे बाळ मातेशिवाय अपुरे भासते; रागाने तिने त्याला दूर लोटले तरी ते आक्रंदून तिलाच जाऊन मिठी मारते.

ऐसें तें केविलवाणें । मातेविण दिसे उणें । रागें परतें केलें तिनें । तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ॥ १४॥

The poor child feels incomplete without its mother; even if she angrily pushes it away, it wails and clings to her all the more.

सुख पावे मातेजवळी । दुरी करितांचि तळमळी । अतिप्रीति तयेकाळीं । मातेवरी लागली ॥ १५॥

मातेजवळ असले की त्याला सुख वाटते, दूर केले की ते तळमळू लागते; त्या वयात मातेवरच त्याची सर्वस्व प्रीती जडलेली असते.

सुख पावे मातेजवळी । दुरी करितांचि तळमळी । अतिप्रीति तयेकाळीं । मातेवरी लागली ॥ १५॥

Near its mother it feels at peace; pushed away, it grows restless at once. At that age all its love is fixed on its mother alone.

तंव ते मातेस मरण आलें । प्राणी पोरटें जालें । दुःखें झुर्णीं लागलें । आई आई म्हणोनी ॥ १६॥

तोच त्याच्या मातेला मरण येते, ते पोरके होते आणि "आई आई" म्हणत दुःखाने झुरू लागते.

तंव ते मातेस मरण आलें । प्राणी पोरटें जालें । दुःखें झुर्णीं लागलें । आई आई म्हणोनी ॥ १६॥

Then, suddenly, the mother dies; the child is left orphaned, and it pines away in grief, crying out "Mother, mother."

आई पाहातां दिसेना । दीनरूप पाहे जना । आस लागलिसे मना । आई ये‍ईल म्हणोनी ॥ १७॥

आई कुठेही दिसत नाही, ते दीनवाणे होऊन इतर लोकांकडे पाहते; तरीही मनाला आस असते की आई परत येईल.

आई पाहातां दिसेना । दीनरूप पाहे जना । आस लागलिसे मना । आई ये‍ईल म्हणोनी ॥ १७॥

Its mother is nowhere to be seen; pitifully it looks at the people around, yet its heart still clings to the hope that mother will return.

माता म्हणौन मुख पाहे । तंव ते आपुली माता नव्हे । मग हिंवासलें राहे । दैन्यवाणें ॥ १८॥

कोणाला माता समजून ते तिच्याकडे पाहते, पण ती आपली आई नसते; मग ते गारठून, दीनवाणे होऊन तसेच राहते.

माता म्हणौन मुख पाहे । तंव ते आपुली माता नव्हे । मग हिंवासलें राहे । दैन्यवाणें ॥ १८॥

It looks at some woman thinking her to be its mother, but she turns out not to be; then it stands there shivering, forlorn and wretched.

मातावियोगें कष्टलें । तेणें मानसीं दुःख जालें । देहहि क्षीणत्व पावलें । आतिशयेंसीं ॥ १९॥

मातेच्या वियोगाने ते फार कष्टी होते, मनाला अपार दुःख होते आणि त्यामुळे त्याचे शरीरही अत्यंत क्षीण होते.

मातावियोगें कष्टलें । तेणें मानसीं दुःख जालें । देहहि क्षीणत्व पावलें । आतिशयेंसीं ॥ १९॥

Grieving for its lost mother, it suffers deep sorrow of mind, and because of this its very body grows extremely weak.

अथवा माताहि वांचली । मायलेंकुरा भेटी जाली । बाळदशा ते राहिली । देवसेंदिवस ॥ २०॥

किंवा असेही होते की माता वाचली आणि आई-मुलाची भेट झाली; मग दिवसेंदिवस त्याची बाळदशा सरत जाते.

अथवा माताहि वांचली । मायलेंकुरा भेटी जाली । बाळदशा ते राहिली । देवसेंदिवस ॥ २०॥

Or else the mother survives, and mother and child are reunited; then, day by day, its state of infancy gradually passes.

बाळपण जालें उणें । दिवसेंदिवस होये शाहाणें । मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें । होतें, तें राहिलें ॥ २१॥

बाळपण कमी होत जाते, दिवसेंदिवस ते समजूतदार होते; आणि मग मातेचे जे अत्यंत जिवापाड पांघरून होते, तेही सरळ ओसरत जाते.

बाळपण जालें उणें । दिवसेंदिवस होये शाहाणें । मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें । होतें, तें राहिलें ॥ २१॥

Its infancy wanes, and day by day it grows more sensible; and then that intense, all-encompassing dependence on the mother also gradually falls away.

पुढें लो लागला खेळाचा । कळप मेळविला पोरांचा । आल्यगेल्या डायाचा । आनंद शोक वाहे ॥ २२॥

पुढे त्याला खेळाचा नाद लागतो, मुलांचा एक घोळका जमवला जातो आणि खेळातल्या डावाच्या हारजितीने त्याला आनंद-शोक दोन्ही वाटू लागतात.

पुढें लो लागला खेळाचा । कळप मेळविला पोरांचा । आल्यगेल्या डायाचा । आनंद शोक वाहे ॥ २२॥

Next it grows fond of play, gathers a troop of other children, and over the turns of winning and losing in their games it feels alternating joy and grief.

मायेबापें सिकविती पोटें । तयाचें परम दुःख वाटे । चट लागली न सुटे । संगती लेंकुरांची ॥ २३॥

आईवडील प्रेमापोटी त्याला काही शिकवू पाहतात, पण त्याला त्याचे फार दुःख वाटते; कारण त्याला मुलांच्या संगतीची अशी चटक लागलेली असते की ती काही सुटत नाही.

मायेबापें सिकविती पोटें । तयाचें परम दुःख वाटे । चट लागली न सुटे । संगती लेंकुरांची ॥ २३॥

Its parents try lovingly to teach it something, but it feels this as a great burden, for it has grown so addicted to the company of other children that it cannot let go of it.

लेंकुराअंमध्यें खेळतां । नाठवे माता पिता । तंव तेंथेहि अवचिताअ । दुःख पावला ॥ २४॥

मुलांबरोबर खेळण्यात दंग असताना आईवडिलांचीही आठवण राहत नाही; पण त्या खेळण्यातही अचानक त्याला काही दुःख भोगावे लागते.

लेंकुराअंमध्यें खेळतां । नाठवे माता पिता । तंव तेंथेहि अवचिताअ । दुःख पावला ॥ २४॥

So absorbed is it in playing with other children that it forgets even its own parents; yet even there, in the midst of play, some sudden mishap brings it suffering.

पडिले दांत फुटला डोळा । मोडले पाय जाला खुळा । गेला माज अवकळा- । ठाकून आली ॥ २५॥

कधी दात पडतात, कधी डोळा फुटतो, कधी पाय मोडतो तर कधी तो अपंगच होतो; अशा प्रकारे त्याची शोभा जाऊन कुरूपताच त्याच्या वाट्याला येते.

पडिले दांत फुटला डोळा । मोडले पाय जाला खुळा । गेला माज अवकळा- । ठाकून आली ॥ २५॥

Sometimes its teeth fall out, sometimes an eye is injured, sometimes a leg breaks or it becomes crippled; its beauty is spoiled and misfortune settles upon it.

निघाल्या देवी आणी गोवर । उठलें कपाळ लागला ज्वर । पोटसुळीं निरंतर । वायगोळा ॥ २६॥

त्याला देवी, गोवर असे रोग होतात, कपाळावर सूज येते, ताप भरतो आणि सतत पोटदुखीने वायुगोळा त्रास देत राहतो.

निघाल्या देवी आणी गोवर । उठलें कपाळ लागला ज्वर । पोटसुळीं निरंतर । वायगोळा ॥ २६॥

It suffers smallpox and measles, its forehead swells with fever, and it is constantly tormented by colic and gas in the stomach.

लागलीं भूतें जाली झडपणी । जळीच्या मेसको मायेराणी । मुंज्या झोटिंग करणी । म्हैसोबाची ॥ २७॥

त्याला भूतबाधा होते, झटके येतात; लोक म्हणतात की पाण्यातील मेसको, मायेराणी, मुंज्या, झोटिंग किंवा म्हैसोबा यांची ही करणी आहे.

लागलीं भूतें जाली झडपणी । जळीच्या मेसको मायेराणी । मुंज्या झोटिंग करणी । म्हैसोबाची ॥ २७॥

It seems possessed by spirits and seized with fits; people say it is the doing of water-spirits, folk-goddesses, mischievous ghosts, or local deities.

वेताळ खंकाळ लागला । ब्रह्मगिर्ह्हो संचरला । नेणों चेडा वोलांडिला । कांहीं कळेना ॥ २८॥

कोणी म्हणतात वेताळ-खवीस लागला, कोणी म्हणतात ब्रह्मसमंध शिरला, कोणी म्हणतात एखाद्या करणीवरून तो गेला; काहीच नक्की कळत नाही.

वेताळ खंकाळ लागला । ब्रह्मगिर्ह्हो संचरला । नेणों चेडा वोलांडिला । कांहीं कळेना ॥ २८॥

Some say a ghost or demon has possessed it, some say a Brahma-spirit has entered it, some say it has crossed some black magic left in its path; nothing can really be known for certain.

येक म्हणती बीरे देव । येक म्हणती खंडेराव । येक म्हणती सकळ वाव । हा ब्राह्मणसमंध ॥ २९॥

कोणी म्हणतात हा वीर देवाचा प्रकोप आहे, कोणी म्हणतात हा खंडेरायाचा प्रकोप आहे, तर कोणी म्हणतात हे सगळे खोटे आहे, हा फक्त ब्राह्मणसमंध आहे.

येक म्हणती बीरे देव । येक म्हणती खंडेराव । येक म्हणती सकळ वाव । हा ब्राह्मणसमंध ॥ २९॥

Some say it is the wrath of Vir Deo, some say it is Khanderao's doing, while others say all this is nonsense, it is merely a Brahmin ghost.

येक म्हणती कोणें केलें । आंगीं देवत घातले । येक म्हणती चुकलें । सटवाईचें ॥ ३०॥

कोणी म्हणतात कोणीतरी करणी करून त्याच्या अंगात देवत घातले आहे, तर कोणी म्हणतात हे सटवाईकडून काहीतरी चुकले आहे.

येक म्हणती कोणें केलें । आंगीं देवत घातले । येक म्हणती चुकलें । सटवाईचें ॥ ३०॥

Some say someone has cast a spell and made a spirit enter its body, others say Satwai, the goddess of fate, has somehow erred.

येक म्हणती कर्मभोग । आंगीं जडले नाना रोग । वैद्य पंचाक्षरी चांग । बोलाऊन आणिले ॥ ३१॥

कोणी म्हणतात हा त्याच्या कर्माचा भोग आहे, त्याला नाना रोग जडले आहेत; मग चांगले वैद्य आणि मंत्रतंत्र जाणणारे पंचाक्षरी बोलावले जातात.

येक म्हणती कर्मभोग । आंगीं जडले नाना रोग । वैद्य पंचाक्षरी चांग । बोलाऊन आणिले ॥ ३१॥

Some say it is simply the fruit of its own past karma, that it has caught many ailments; so good physicians and spell-chanting exorcists are sent for.

येक म्हणती हा वांचेना । येक म्हणती हा मरेना । भोग भोगितो यातना । पापास्तव ॥ ३२॥

कोणी म्हणतात हा वाचणार नाही, कोणी म्हणतात हा मरतही नाही; तो आपल्या पूर्वपापांमुळे नुसत्या यातनाच भोगत आहे.

येक म्हणती हा वांचेना । येक म्हणती हा मरेना । भोग भोगितो यातना । पापास्तव ॥ ३२॥

Some say it will not survive, others say it will not die either; it simply suffers agony on account of its past sins.

गर्भदुःख विसरला । तो त्रिविधतापें पोळला । प्राणी बहुत कष्टी जाला । संसारदुःखें ॥ ३३॥

गर्भवासातील दुःख जरी तो विसरला असला, तरी आता त्रिविध तापांनी (तीन प्रकारच्या दुःखांनी) तो पोळला जातो आणि संसारदुःखाने अतिशय कष्टी होतो.

गर्भदुःख विसरला । तो त्रिविधतापें पोळला । प्राणी बहुत कष्टी जाला । संसारदुःखें ॥ ३३॥

Though it forgot the suffering of the womb, now it is scorched by the three kinds of worldly torment, and the soul suffers greatly amid the sorrows of worldly life.

इतुकेंहि चुकोन वांचला । तरी मारमारूं शाहाणा केला । लोकिकीं नेटका जाला । नांव राखे ऐसा ॥ ३४॥

एवढे सगळे टळून तो वाचला, तरी त्याला मारझोड करूनच शहाणे केले जाते; आणि अशा प्रकारे तो लोकांत नावाजण्याजोगा, घराण्याचे नाव राखणारा बनतो.

इतुकेंहि चुकोन वांचला । तरी मारमारूं शाहाणा केला । लोकिकीं नेटका जाला । नांव राखे ऐसा ॥ ३४॥

Even after surviving all this, it is disciplined into sense only through beating and scolding, until it becomes presentable in society and worthy of upholding the family name.

पुढें मायबापीं लोभास्तव । संभ्रमें मांडिला विव्हाव । दाऊनियां सकळ वैभव । नोवरी पाहिली ॥ ३५॥

पुढे आईवडील प्रेमापोटी उत्साहाने त्याचे लग्न ठरवतात, सर्व वैभव दाखवून त्याच्यासाठी वधू पाहिली जाते.

पुढें मायबापीं लोभास्तव । संभ्रमें मांडिला विव्हाव । दाऊनियां सकळ वैभव । नोवरी पाहिली ॥ ३५॥

Later, out of sheer love, his parents eagerly arrange his marriage; displaying all their wealth and standing, a bride is chosen for him.

वर्ह्हाडीवैभव दाटलें । देखोन परमसुख वाटले । मन हें रंगोन गेलें । सासुरवाडीकडे ॥ ३६॥

लग्नाच्या वऱ्हाडाचे सर्व वैभव पाहून त्याला अतिशय आनंद वाटतो आणि त्याचे मन सासुरवाडीकडे पूर्णपणे रंगून जाते.

वर्ह्हाडीवैभव दाटलें । देखोन परमसुख वाटले । मन हें रंगोन गेलें । सासुरवाडीकडे ॥ ३६॥

Seeing all the splendour of the wedding party, he feels immense delight, and his mind becomes utterly absorbed in his in-laws' home.

मायबापीं भलतैसें असावें । परी सासुरवाडीस नेटकें जावें । द्रव्य नसेल तरी घ्यावें । रुण कळांतरें ॥ ३७॥

आईवडिलांची परिस्थिती कशीही असो, पण सासुरवाडीत मात्र थाटामाटाने जावे असे त्याला वाटते; पैसे नसतील तर कालांतराने फेडायचे या विचाराने कर्ज काढून तजवीज केली जाते.

मायबापीं भलतैसें असावें । परी सासुरवाडीस नेटकें जावें । द्रव्य नसेल तरी घ्यावें । रुण कळांतरें ॥ ३७॥

Whatever the state of his own parents' means, he feels he must go to his in-laws' place looking impressive; if there is no money, debt is taken on the thought of repaying it later.

आंतर्भाव ते सासुरवाडीं । मायेबापें राहिलीं बापुडीं । होताती सर्वस्वें कुडकुडीं । तितुकेंच कार्य त्यांचें ॥ ३८॥

त्याचे खरे मन आता सासुरवाडीतच गुंतलेले असते, बिचारे आईवडील मागे उपेक्षित राहतात; त्यांना जे काही उरतेसुरते मिळेल तेवढेच त्यांचे काम.

आंतर्भाव ते सासुरवाडीं । मायेबापें राहिलीं बापुडीं । होताती सर्वस्वें कुडकुडीं । तितुकेंच कार्य त्यांचें ॥ ३८॥

His true heart now belongs to his in-laws' house; his poor parents are left behind, neglected, given only whatever scraps of attention remain for them.

नोवरी आलियां घरा । अती हव्यास वाटे वरा । म्हणे मजसारिखा दुसरा । कोणीच नाहीं ॥ ३९॥

नववधू घरी आल्यावर त्याला तिच्याविषयी अतिशय ओढ वाटू लागते; तो मनात म्हणतो, "माझ्यासारखा भाग्यवान दुसरा कोणीच नाही."

नोवरी आलियां घरा । अती हव्यास वाटे वरा । म्हणे मजसारिखा दुसरा । कोणीच नाहीं ॥ ३९॥

Once the bride comes home, the groom feels an overwhelming infatuation for her, thinking to himself, "There is no one as fortunate as I am."

मायबाप बंधु बहिणी । नोवरी न दिसतां वाटे काणी । अत्यंत लोधला पापिणीं । अविद्येनें भुलविला ॥ ४०॥

आईवडील, भाऊ, बहिणी सर्व त्याला परके भासतात, फक्त वधू क्षणभर न दिसली तरी त्याला चुकल्यासारखे वाटते; अशा प्रकारे तो त्या स्त्रीच्या मोहात पूर्ण गुंतून अविद्येने भुलवला जातो.

मायबाप बंधु बहिणी । नोवरी न दिसतां वाटे काणी । अत्यंत लोधला पापिणीं । अविद्येनें भुलविला ॥ ४०॥

Parents, brothers, sisters, all begin to feel like strangers to him; if he does not see his wife even for a moment he feels something is missing. Utterly infatuated with her, he is completely deluded by ignorance.

संभोग नस्तां इतुका प्रेमा । योग्य जालिया उलंघी सीमा । प्रीती वाढविती कामा- । करितां प्राणी गुंतला ॥ ४१॥

संभोग सुरू होण्याआधीच इतके प्रेम असते, आणि प्रत्यक्ष योग्य वय झाल्यावर तर ते सर्व मर्यादा ओलांडते; कामवासनेपायी प्रीती वाढवत जाऊन जीव पूर्णपणे गुंतून पडतो.

संभोग नस्तां इतुका प्रेमा । योग्य जालिया उलंघी सीमा । प्रीती वाढविती कामा- । करितां प्राणी गुंतला ॥ ४१॥

Even before physical union, his love is this intense, and once the time comes, it crosses every limit; fostering passion through lust, the soul becomes utterly entangled.

जरी न देखे क्षण येक डोळां । तरी जीव होय उताविळा । प्रीतीपात्र अंतर्कळा । घे‍ऊन गेली ॥ ४२॥

तिला क्षणभरही डोळ्यांना न पाहिले तरी त्याचा जीव व्याकूळ होतो; प्रिय पात्राने त्याचे अंतःकरणच जणू आपल्याजवळ घेऊन टाकले आहे.

जरी न देखे क्षण येक डोळां । तरी जीव होय उताविळा । प्रीतीपात्र अंतर्कळा । घे‍ऊन गेली ॥ ४२॥

If he does not see her for even a moment, his soul grows restless; his beloved has, as it were, taken his very inner self away with her.

कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ । मर्यादा लज्या मुखकमळ । वक्त्रलोकनें केवळ । ग्रामज्याचे मैंदावें ॥ ४३॥

तिचे कोमल मधुर शब्द, तिच्या मुखावरील लज्जा-मर्यादा आणि तिचे मुखदर्शन यांतच जणू सगळ्या जगाची मोहिनी सामावलेली भासते.

कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ । मर्यादा लज्या मुखकमळ । वक्त्रलोकनें केवळ । ग्रामज्याचे मैंदावें ॥ ४३॥

Her soft, sweet words, the modesty and shyness on her lotus face, the mere sight of her countenance, all this seems to hold the enchantment of the whole world within it.

कळवळा येतां सांवरेना । शरीर विकळ आवरेना । अनेत्र वेवसाईं क्रमेना । हुरहुर वाटे ॥ ४४॥

तिच्याविषयीचा कळवळा दाटून आला की तो आवरता येत नाही, शरीर विकल होते, ते सावरता येत नाही; इतर कोणत्याही कामात मन रमत नाही आणि सतत हुरहुर लागून राहते.

कळवळा येतां सांवरेना । शरीर विकळ आवरेना । अनेत्र वेवसाईं क्रमेना । हुरहुर वाटे ॥ ४४॥

When longing for her wells up, it cannot be checked; his body grows weak and cannot steady itself; he cannot settle into any other occupation, and a constant restlessness grips him.

वेवसाय करितां बाहेरी । मन लागलेंसे घरीं । क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं । स्मरण होये कामिनीचें ॥ ४५॥

बाहेर काम करत असतानाही त्याचे मन घरातच अडकलेले असते; क्षणाक्षणाला त्याच्या अंतर्मनात त्या स्त्रीचीच आठवण येत राहते.

वेवसाय करितां बाहेरी । मन लागलेंसे घरीं । क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं । स्मरण होये कामिनीचें ॥ ४५॥

Even while working outside, his mind stays fixed on home; moment after moment, deep within, thoughts of his beloved keep returning to him.

तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव । म्हणौनी अत्यंत लाघव । दाऊनियां चित्त सर्व । हिरोन घेतलें ॥ ४६॥

"तूच माझ्या जिवाचा जीव आहेस" असे म्हणत ती त्याच्याशी अत्यंत गोड-लाघवी वागते आणि त्याचे संपूर्ण मनच हिरावून घेते.

तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव । म्हणौनी अत्यंत लाघव । दाऊनियां चित्त सर्व । हिरोन घेतलें ॥ ४६॥

Saying, "You are the very life of my life," she behaves toward him with such sweet, winning charm that she has stolen his entire mind away.

मैद सो‍इरीक काढिती । फांसे घालून प्राण घेती । तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं । प्राणीयांस होये ॥ ४७॥

ठक लोक फसवून नाते जोडतात आणि सापळे लावून जीव घेतात; त्याचप्रमाणे इथेही आयुष्य असे संपत आले की शेवटी माणसाची हीच अवस्था होते.

मैद सो‍इरीक काढिती । फांसे घालून प्राण घेती । तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं । प्राणीयांस होये ॥ ४७॥

Just as cheats forge false kinship and then trap a man to take his life, so too, when this life finally comes to its end, this is the state a person is left in.

प्रीति कामिनीसीं लागली । जरी तयेसी कोणी रागेजली । तरी परम क्षिती वाटली । मानसीं गुप्तरूपें ॥ ४८॥

पत्नीवर इतके प्रेम जडलेले असते की तिला कोणी रागावले, तरी त्याला मनातल्या मनात अतिशय वाईट वाटते.

प्रीति कामिनीसीं लागली । जरी तयेसी कोणी रागेजली । तरी परम क्षिती वाटली । मानसीं गुप्तरूपें ॥ ४८॥

His love for his wife runs so deep that if anyone even scolds her, he secretly feels deeply hurt within his heart.

तये भार्येचेनि कैवारें । मायेबापासीं नीच उत्तरें । बोलोनियां तिरस्कारें । वेगळा निघे ॥ ४९॥

आपल्या बायकोची बाजू घेऊन तो आईवडिलांशी उद्धटपणे, तुच्छतेने बोलतो आणि त्यांचा अपमान करून त्यांच्यापासून वेगळा राहायला निघतो.

तये भार्येचेनि कैवारें । मायेबापासीं नीच उत्तरें । बोलोनियां तिरस्कारें । वेगळा निघे ॥ ४९॥

Taking his wife's side, he speaks rudely and contemptuously to his own parents, insults them, and moves away to live separately.

स्त्रीकारणें लाज सांडिली । स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं । स्त्रीकारणें विघडिलीं । सकळहि जिवलगें ॥ ५०॥

बायकोसाठी त्याने लाज सोडली, बायकोसाठी मित्रांना सोडले आणि बायकोसाठी सगळे जिवलग नातेवाईकही दुरावले.

स्त्रीकारणें लाज सांडिली । स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं । स्त्रीकारणें विघडिलीं । सकळहि जिवलगें ॥ ५०॥

For his wife's sake he abandoned shame, for her sake he gave up friends, and for her sake all his dear ones became estranged from him.

स्त्रीकारणें देह विकिला । स्त्रीकारणें सेवक जाला । स्त्रीकारणें सांडविला । विवेकासी ॥ ५१॥

बायकोसाठी त्याने आपला देह विकला, बायकोसाठी तो दुसऱ्याचा नोकर बनला आणि बायकोसाठी त्याने विवेकालाही सोडून दिले.

स्त्रीकारणें देह विकिला । स्त्रीकारणें सेवक जाला । स्त्रीकारणें सांडविला । विवेकासी ॥ ५१॥

For his wife's sake he sold his own body into labour, for her sake he became someone's servant, and for her sake he abandoned discernment itself.

स्त्रीकारणें लोलंगता । स्त्रीकारणें अतिनम्रता । स्त्रीकारणें पराधेनता । अंगिकारिली ॥ ५२॥

बायकोसाठी त्याने लाचारी पत्करली, बायकोसाठी अतिशय नम्रता स्वीकारली आणि बायकोसाठी परावलंबित्वही अंगीकारले.

स्त्रीकारणें लोलंगता । स्त्रीकारणें अतिनम्रता । स्त्रीकारणें पराधेनता । अंगिकारिली ॥ ५२॥

For his wife's sake he took up servility, for her sake he adopted excessive humility, and for her sake he even accepted total dependence on others.

स्त्रीकारणें लोभी जाला । स्त्रीकारणें धर्म सांडिला । स्त्रीकारणें अंतरला । तीर्थयात्रा स्वधर्म ॥ ५३॥

बायकोसाठी तो लोभी बनला, बायकोसाठी त्याने धर्माचरण सोडले आणि बायकोसाठी तीर्थयात्रा व स्वधर्मापासूनही तो दुरावला.

स्त्रीकारणें लोभी जाला । स्त्रीकारणें धर्म सांडिला । स्त्रीकारणें अंतरला । तीर्थयात्रा स्वधर्म ॥ ५३॥

For his wife's sake he became greedy, for her sake he gave up righteous conduct, and for her sake he drifted away from pilgrimage and his own religious duties.

स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं । शुभाशुभ विचारिलें नाहीं । तनु मनु धनु सर्वही । अनन्यभावें अर्पिलें ॥ ५४॥

बायकोसाठी त्याने चांगले-वाईट काहीच नीट विचारात घेतले नाही; त्याने आपले तन, मन, धन हे सर्वस्व तिलाच अनन्यभावाने अर्पण केले.

स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं । शुभाशुभ विचारिलें नाहीं । तनु मनु धनु सर्वही । अनन्यभावें अर्पिलें ॥ ५४॥

For his wife's sake he no longer considered at all what was right or wrong; he surrendered his body, mind, and wealth, all of it, to her alone, wholeheartedly.

स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला । प्राणी स्वहितास नाडला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । स्त्रीकारणें कामबुद्धी ॥ ५५॥

बायकोसाठी त्याने परमार्थ बुडवला, स्वतःच्याच खऱ्या हिताला तो मुकला; कामवासनेपायी तो ईश्वराच्या बाबतीत उदासीन, लाजिरवाणा बनला.

स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला । प्राणी स्वहितास नाडला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला । स्त्रीकारणें कामबुद्धी ॥ ५५॥

For his wife's sake he ruined his spiritual pursuit, and lost sight of his own true good; driven by lust for her, he grew indifferent and ashamed even before God.

स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती । स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती । स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती । तेहि तुछ्य मानिली ॥ ५६॥

बायकोसाठी त्याने भक्ती सोडली, बायकोसाठी वैराग्य सोडले आणि बायकोसाठी त्याने सायुज्यमुक्तीलाही तुच्छ मानले.

स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती । स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती । स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती । तेहि तुछ्य मानिली ॥ ५६॥

For his wife's sake he gave up devotion, for her sake he gave up renunciation, and for her sake he even regarded liberation itself, union with God, as worthless.

येके स्त्रियेचेनि गुणें । ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें । जिवलगें तीं पिसुणें । ऐसीं वाटलीं ॥ ५७॥

एका स्त्रीच्या मोहापायी त्याला संपूर्ण ब्रह्मांडही ठेंगणे वाटू लागले, आणि आपले खरे जिवलगही त्याला शत्रूसारखे वाटू लागले.

येके स्त्रियेचेनि गुणें । ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें । जिवलगें तीं पिसुणें । ऐसीं वाटलीं ॥ ५७॥

Because of one woman's charm, the whole universe seemed small to him, and even his own true loved ones came to feel like enemies to him.

ऐसी अंतरप्रीति जडली । सार्वस्वाची सांडी केली । तंव ते मरोन गेली । अकस्मात ॥ ५८॥

अशी अंतःकरणापासूनची प्रीती जडली आणि त्यासाठी त्याने सर्वस्वाचा त्याग केला, इतक्यात ती स्त्री अचानक मरण पावली.

ऐसी अंतरप्रीति जडली । सार्वस्वाची सांडी केली । तंव ते मरोन गेली । अकस्मात ॥ ५८॥

With such deep attachment formed in his heart, for which he had given up everything, suddenly, all at once, she died.

तेणें मनीं शोक वाढला । म्हणे थोर घात जाला । आतां कैंचा बुडाला । संसार माझा ॥ ५९॥

त्यामुळे त्याच्या मनात शोक दाटून आला; तो म्हणतो, "फार मोठा घात झाला, आता माझा संसारच बुडाला."

तेणें मनीं शोक वाढला । म्हणे थोर घात जाला । आतां कैंचा बुडाला । संसार माझा ॥ ५९॥

This fills his heart with grief; he cries, "A terrible calamity has struck; now my whole household life is ruined."

जिवलगांचा सोडिला संग । अवचिता जाला घरभंग । आतां करूं मायात्याग । म्हणे दुःखें ॥ ६०॥

ज्यांची संगत त्याने सोडली होती त्या जिवलगांचाच त्याला आता आधार उरत नाही, अचानक घर उद्ध्वस्त होते; तो दुःखाने म्हणतो, "आता मी सर्व त्याग करून जाईन."

जिवलगांचा सोडिला संग । अवचिता जाला घरभंग । आतां करूं मायात्याग । म्हणे दुःखें ॥ ६०॥

Having cut off ties with his own loved ones, his home is now suddenly shattered; in his grief he says, "Now I shall renounce everything."

स्त्री घे‍ऊन आडवी । ऊर बडवी पोट बडवी । लाज सांडून गौरवी । लोकां देखतां ॥ ६१॥

मृत पत्नीचे शव आडवे घेऊन तो ऊर बडवतो, पोट बडवतो आणि लाज सोडून सगळ्यांदेखत तिचे गुणगान गातो.

स्त्री घे‍ऊन आडवी । ऊर बडवी पोट बडवी । लाज सांडून गौरवी । लोकां देखतां ॥ ६१॥

With his dead wife's body laid before him, he beats his chest and belly, and, casting aside all shame, sings her praises in front of everyone.

म्हणे माझें बुडालें घर । आतां न करी हा संसार । दुःखें आक्रंदला थोर । घोर घोषें ॥ ६२॥

तो म्हणतो, "माझे घरच बुडाले, आता मी हा संसार करणार नाही"; असे म्हणत तो मोठ्याने आक्रोश करून रडतो.

म्हणे माझें बुडालें घर । आतां न करी हा संसार । दुःखें आक्रंदला थोर । घोर घोषें ॥ ६२॥

He cries, "My home is destroyed; I shall have nothing more to do with this worldly life," and wails aloud in terrible anguish.

तेणें जीव वारयावेघला । सर्वस्वाचा उबग आला । तेणें दुःखें जाला । जोगी कां महात्मा ॥ ६३॥

त्यामुळे त्याचे मन उदास होते, सर्वस्वाचा उबग येतो आणि त्या दुःखाच्या भरात तो एखादा जोगी किंवा महात्मा बनून जातो.

तेणें जीव वारयावेघला । सर्वस्वाचा उबग आला । तेणें दुःखें जाला । जोगी कां महात्मा ॥ ६३॥

His heart turns despondent, he feels disgust for everything, and in that grief he becomes, perhaps, an ascetic or a renunciant.

कां तें निघोन जाणें चुकलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । तेणें अत्यंतचि मग्न जालें । मन द्वितीय संमंधीं ॥ ६४॥

किंवा असेही होते की घर सोडून जाणे टळते आणि तो पुन्हा दुसरे लग्न करतो; मग त्याचे मन पूर्णपणे या दुसऱ्या नात्यातच गुंतून जाते.

कां तें निघोन जाणें चुकलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । तेणें अत्यंतचि मग्न जालें । मन द्वितीय संमंधीं ॥ ६४॥

Or else he never actually leaves, and instead marries again; and then his mind becomes utterly absorbed in this second relationship.

जाला द्वितीय संमंध । सवेंचि मांडिला आनंद । श्रोतीं व्हावें सावध । पुढिले समासीं ॥ ६५॥

अशा प्रकारे दुसरे लग्न होते आणि लगेच पुन्हा नव्याने संसारसुखाचा आनंद सुरू होतो; श्रोत्यांनी पुढील समासात याकडे सावध लक्ष द्यावे.

जाला द्वितीय संमंध । सवेंचि मांडिला आनंद । श्रोतीं व्हावें सावध । पुढिले समासीं ॥ ६५॥

Thus a second marriage takes place, and at once a new round of domestic joy begins; let the listeners stay attentive for what follows in the next samas.