संसार म्हणिजे सवेंच स्वार । नाहीं मरणास उधार । मापीं लागलें शरीर । घडीनें घडी ॥ १॥

संसार म्हणजे स्वार होऊन लगेच निघून जाणारा प्रवासी आहे; मृत्यूला उसने-उधार असे काही नसते, प्रत्येक घटकेगणिक शरीराचे आयुष्य मोजले जात असते.

संसार म्हणिजे सवेंच स्वार । नाहीं मरणास उधार । मापीं लागलें शरीर । घडीनें घडी ॥ १॥

Worldly life is like a rider who mounts and departs at once; death gives no credit or delay to anyone, and with every passing moment the body's span is being measured out.

नित्य काळाची संगती । न कळे होणाराची गती । कर्मासारिखे प्राणी पडती । नाना देसीं विदेसीं ॥ २॥

काळाची सोबत नित्य चालूच असते, पुढे काय होणार आहे ते कळत नाही; आपापल्या कर्मानुसार जीव स्वदेशी किंवा परदेशी कुठेही मृत्युमुखी पडतात.

नित्य काळाची संगती । न कळे होणाराची गती । कर्मासारिखे प्राणी पडती । नाना देसीं विदेसीं ॥ २॥

Time's companionship is constant and unceasing, and no one knows what fate has in store; according to their own deeds, beings meet their death in all kinds of places, at home or abroad.

सरतां संचिताचें शेष । नाहीं क्षणाचा अवकाश । भरतां न भरतां निमिष्य । जाणें लागे ॥ ३॥

संचित कर्माची शिल्लक संपली की मृत्यूला क्षणभरही विलंब लागत नाही; डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच जावे लागते.

सरतां संचिताचें शेष । नाहीं क्षणाचा अवकाश । भरतां न भरतां निमिष्य । जाणें लागे ॥ ३॥

The moment the remainder of one's accumulated karma runs out, death allows not a moment's delay; before an eyelid can even fully blink, one must depart.

अवचितें काळाचे म्हणियारे । मारित सुटती येकसरें । ने‍ऊन घालिती पुढारें । मृत्युपंथे ॥ ४॥

अचानक काळाचे दूत एकसमयावच्छेदे झडप घालून हल्ला करतात आणि त्या जिवाला मृत्यूच्या मार्गावर पुढे नेऊन टाकतात.

अवचितें काळाचे म्हणियारे । मारित सुटती येकसरें । ने‍ऊन घालिती पुढारें । मृत्युपंथे ॥ ४॥

Suddenly Time's messengers pounce all at once, striking without warning, and carry the soul away, thrusting it forward onto the path of death.

होतां मृत्याची आटाटी । कोणी घालूं न सकती पाठीं । सर्वत्रांस कुटाकुटी । मागेंपुढें होतसे ॥ ५॥

मृत्यू येण्याची खटपट सुरू झाली की कोणीही त्याच्या मागे राहून त्याला अडवू शकत नाही; कोणाला आधी, कोणाला नंतर, अशी सर्वांचीच वाताहत होत असते.

होतां मृत्याची आटाटी । कोणी घालूं न सकती पाठीं । सर्वत्रांस कुटाकुटी । मागेंपुढें होतसे ॥ ५॥

Once death sets its efforts in motion, no one can hold it back or delay it; sooner or later, in this order or that, everyone is ground down by it.

मृत्युकाळ काठी निकी । बैसे बळियाचे मस्तकीं । माहाराजे बळिये लोकीं । राहों न सकती ॥ ६॥

मृत्यूची काठी अगदी अचूक असते, ती बलाढ्य माणसाच्याही डोक्यावर बसतेच; मोठमोठे महाराजे-बलवान लोकही या जगात टिकून राहू शकत नाहीत.

मृत्युकाळ काठी निकी । बैसे बळियाचे मस्तकीं । माहाराजे बळिये लोकीं । राहों न सकती ॥ ६॥

Death's rod strikes unerringly, landing even on the mightiest man's head; great kings and powerful men alike cannot remain forever in this world.

मृत्य न म्हणे किं हा क्रूर । मृत्य न म्हणे हा जुंझार । मृत्य न म्हणे संग्रामशूर । समरांगणीं ॥ ७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा क्रूर आहे", "हा शूर योद्धा आहे" किंवा "हा रणांगणातील पराक्रमी वीर आहे" म्हणून त्याला सोडून द्यावे.

मृत्य न म्हणे किं हा क्रूर । मृत्य न म्हणे हा जुंझार । मृत्य न म्हणे संग्रामशूर । समरांगणीं ॥ ७॥

Death does not think, "This man is fierce," or "This man is a mighty warrior," or "This man is a hero on the battlefield," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे किं हा कोपी । मृत्य न म्हणे हा प्रतापी । मृत्य न म्हणे उग्ररूपी । माहांखळ ॥ ८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा रागीट आहे", "हा प्रतापी आहे" किंवा "हा उग्र रूपाचा महाखल आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे किं हा कोपी । मृत्य न म्हणे हा प्रतापी । मृत्य न म्हणे उग्ररूपी । माहांखळ ॥ ८॥

Death does not think, "This man is wrathful," or "This man is powerful," or "This man is a fierce and terrible villain," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे बलाढ्य । मृत्य न म्हणे धनाढ्य । मृत्य न म्हणे आढ्य । सर्व गुणें ॥ ९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा बलाढ्य आहे", "हा धनाढ्य आहे" किंवा "हा सर्वगुणसंपन्न आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे बलाढ्य । मृत्य न म्हणे धनाढ्य । मृत्य न म्हणे आढ्य । सर्व गुणें ॥ ९॥

Death does not think, "This man is mighty," or "This man is wealthy," or "This man is endowed with every virtue," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा विख्यात । मृत्य न म्हणे हा श्रीमंत । मृत्य न म्हणे हा अद्भुत । पराक्रमी ॥ १०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा विख्यात आहे", "हा श्रीमंत आहे" किंवा "हा अद्भुत पराक्रमी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा विख्यात । मृत्य न म्हणे हा श्रीमंत । मृत्य न म्हणे हा अद्भुत । पराक्रमी ॥ १०॥

Death does not think, "This man is famous," or "This man is rich," or "This man is a man of astonishing valor," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा भूपती । मृत्य न म्हणे हा चक्रवती । मृत्य न म्हणे हा करामती । कैवाड जाणे ॥ ११॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा राजा आहे", "हा चक्रवर्ती सम्राट आहे" किंवा "हा युक्ती-कारागिरी जाणणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा भूपती । मृत्य न म्हणे हा चक्रवती । मृत्य न म्हणे हा करामती । कैवाड जाणे ॥ ११॥

Death does not think, "This man is a king," or "This man is a sovereign emperor," or "This man is skilled in cunning arts," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा हयपती । मृत्य न म्हणे गजपती । मृत्य न म्हणे नरपती । विख्यात राजा ॥ १२॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा अश्वदलाचा स्वामी आहे", "हा हत्तीदलाचा स्वामी आहे" किंवा "हा विख्यात नृपती आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा हयपती । मृत्य न म्हणे गजपती । मृत्य न म्हणे नरपती । विख्यात राजा ॥ १२॥

Death does not think, "This man commands cavalry," or "This man commands elephants," or "This man is a famed sovereign king," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे वरिष्ठ जनीं । मृत्य न म्हणे राजकारणी । मृत्य न म्हणे वेतनी । वेतनधर्ता ॥ १३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा समाजात श्रेष्ठ आहे", "हा मुत्सद्दी आहे" किंवा "हा वेतन देणारा धनी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे वरिष्ठ जनीं । मृत्य न म्हणे राजकारणी । मृत्य न म्हणे वेतनी । वेतनधर्ता ॥ १३॥

Death does not think, "This man is eminent among people," or "This man is a shrewd statesman," or "This man is a paymaster who commands others," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे देसाई । मृत्य न म्हणे वेवसाई । मृत्य न म्हणे ठाई ठाई । पुंड राजे ॥ १४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा देशमुख आहे", "हा व्यापारी आहे" किंवा "हा ठिकठिकाणचा बंडखोर सरदार आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे देसाई । मृत्य न म्हणे वेवसाई । मृत्य न म्हणे ठाई ठाई । पुंड राजे ॥ १४॥

Death does not think, "This man is a district chief," or "This man is a merchant," or "This man is a rebel chieftain ruling here and there," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे मुद्राधारी । मृत्य न म्हणे व्यापारी । मृत्य न म्हणे परनारी । राजकन्या ॥ १५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा मुद्राधारी अधिकारी आहे", "हा व्यापारी आहे" किंवा "ही परस्त्री राजकन्या आहे" म्हणून त्यांना सोडावे.

मृत्य न म्हणे मुद्राधारी । मृत्य न म्हणे व्यापारी । मृत्य न म्हणे परनारी । राजकन्या ॥ १५॥

Death does not think, "This man holds high office," or "This man is a trader," or "This is a princess of royal blood," and spare them for it.

मृत्य न म्हणे कार्याकारण । मृत्य न म्हणे वर्णावर्ण । मृत्य न म्हणे हा ब्राह्मण । कर्मनिष्ठ ॥ १६॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "याचे काही महत्त्वाचे कार्य बाकी आहे", "हा उच्चवर्णीय आहे" किंवा "हा कर्मनिष्ठ ब्राह्मण आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे कार्याकारण । मृत्य न म्हणे वर्णावर्ण । मृत्य न म्हणे हा ब्राह्मण । कर्मनिष्ठ ॥ १६॥

Death does not think, "This man still has important work left," or "This man belongs to a high caste," or "This man is a Brahmin devoted to ritual duty," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे वित्पन्न । मृत्य न म्हणे संपन्न । मृत्य न म्हणे विद्वज्जन । समुदाई ॥ १७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा विद्वान आहे", "हा संपन्न आहे" किंवा "हा विद्वानांच्या समुदायातला आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे वित्पन्न । मृत्य न म्हणे संपन्न । मृत्य न म्हणे विद्वज्जन । समुदाई ॥ १७॥

Death does not think, "This man is learned," or "This man is prosperous," or "This man belongs to a company of scholars," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा धूर्त । मृत्य न म्हणे बहुश्रुत । मृत्य न म्हणे हा पंडित । माहाभला ॥ १८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा धूर्त आहे", "हा बहुश्रुत आहे" किंवा "हा फार भला पंडित आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा धूर्त । मृत्य न म्हणे बहुश्रुत । मृत्य न म्हणे हा पंडित । माहाभला ॥ १८॥

Death does not think, "This man is clever," or "This man is widely learned," or "This man is a truly excellent scholar," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे पुराणिक । मृत्य न म्हणे हा वैदिक । मृत्य न म्हणे हा याज्ञिक । अथवा जोसी ॥ १९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा पुराणिक आहे", "हा वैदिक आहे" किंवा "हा यज्ञ करणारा याज्ञिक अथवा ज्योतिषी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे पुराणिक । मृत्य न म्हणे हा वैदिक । मृत्य न म्हणे हा याज्ञिक । अथवा जोसी ॥ १९॥

Death does not think, "This man is a reciter of the Puranas," or "This man is versed in the Vedas," or "This man is a sacrificial priest or an astrologer," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे अग्निहोत्री । मृत्य न म्हणे हा श्रोत्री । मृत्य न म्हणे मंत्रयंत्री । पूर्णागमी ॥ २०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा अग्निहोत्री आहे", "हा श्रोत्रिय आहे" किंवा "हा संपूर्ण आगमशास्त्र जाणणारा मंत्रतंत्री आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे अग्निहोत्री । मृत्य न म्हणे हा श्रोत्री । मृत्य न म्हणे मंत्रयंत्री । पूर्णागमी ॥ २०॥

Death does not think, "This man tends the sacred fire," or "This man is versed in the Vedic texts," or "This man is a master of mantras and the scriptures," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे शास्त्रज्ञ । मृत्य न म्हणे वेदज्ञ । मृत्य न म्हणे सर्वज्ञ । सर्व जाणे ॥ २१॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा शास्त्रज्ञ आहे", "हा वेदज्ञ आहे" किंवा "हा सर्वज्ञ, सर्व काही जाणणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे शास्त्रज्ञ । मृत्य न म्हणे वेदज्ञ । मृत्य न म्हणे सर्वज्ञ । सर्व जाणे ॥ २१॥

Death does not think, "This man knows the scriptures," or "This man knows the Vedas," or "This man is omniscient, knowing everything," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मत्या । मृत्य न म्हणे गोहत्या । मृत्य न म्हणे नाना हत्या । स्त्रीबाळकादिक ॥ २२॥

मृत्यू असा भेदभाव करत नाही की "याने ब्रह्महत्या, गोहत्या किंवा स्त्री-बालकांच्या नाना हत्या केल्या आहेत" म्हणून त्याला वेगळी वागणूक द्यावी; तो सर्वांनाच सारखेच घेऊन जातो.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मत्या । मृत्य न म्हणे गोहत्या । मृत्य न म्हणे नाना हत्या । स्त्रीबाळकादिक ॥ २२॥

Death makes no distinction saying, "This man has committed the sin of killing a Brahmin, or a cow, or various murders of women and children," and treat him differently for it; it takes everyone alike.

मृत्य न म्हणे रागज्ञानी । मृत्य न म्हणे ताळज्ञानी । मृत्य न म्हणे तत्वज्ञानी । तत्ववेत्ता ॥ २३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा संगीतातील रागज्ञानी आहे", "हा तालज्ञानी आहे" किंवा "हा तत्त्वज्ञानी, तत्त्ववेत्ता आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे रागज्ञानी । मृत्य न म्हणे ताळज्ञानी । मृत्य न म्हणे तत्वज्ञानी । तत्ववेत्ता ॥ २३॥

Death does not think, "This man is versed in musical ragas," or "This man knows rhythm," or "This man is a philosopher, a knower of truth," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे योग्याभ्यासी । मृत्य न म्हणे संन्यासी । मृत्य न म्हणे काळासी । वंचूं जाणे ॥ २४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा योगाभ्यासी आहे", "हा संन्यासी आहे" किंवा "हा काळालाही चकवण्याचे कसब जाणतो" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे योग्याभ्यासी । मृत्य न म्हणे संन्यासी । मृत्य न म्हणे काळासी । वंचूं जाणे ॥ २४॥

Death does not think, "This man practices yoga," or "This man is a renunciant," or "This man knows how to outwit even Time itself," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा सावध । मृत्य न म्हणे हा सिद्ध । मृत्य न म्हणे वैद्य प्रसिद्ध । पंचाक्षरी ॥ २५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा सावध आहे", "हा सिद्ध पुरुष आहे" किंवा "हा प्रसिद्ध वैद्य अथवा मांत्रिक आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा सावध । मृत्य न म्हणे हा सिद्ध । मृत्य न म्हणे वैद्य प्रसिद्ध । पंचाक्षरी ॥ २५॥

Death does not think, "This man is vigilant," or "This man is an accomplished adept," or "This man is a famous physician or exorcist," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा गोसावी । मृत्य न म्हणे हा तपस्वी । मृत्य न म्हणे हा मनस्वी । उदासीन ॥ २६॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा गोसावी आहे", "हा तपस्वी आहे" किंवा "हा मनोनिग्रही, विरक्त उदासीन आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा गोसावी । मृत्य न म्हणे हा तपस्वी । मृत्य न म्हणे हा मनस्वी । उदासीन ॥ २६॥

Death does not think, "This man is an ascetic," or "This man practices austerities," or "This man is self-controlled and detached from the world," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे ऋषेश्वर । मृत्य न म्हणे कवेश्वर । मृत्य न म्हणे दिगंबर । समाधिस्थ ॥ २७॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा ऋषिश्रेष्ठ आहे", "हा कवीश्रेष्ठ आहे" किंवा "हा दिगंबर, समाधिस्थ योगी आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे ऋषेश्वर । मृत्य न म्हणे कवेश्वर । मृत्य न म्हणे दिगंबर । समाधिस्थ ॥ २७॥

Death does not think, "This man is a great sage," or "This man is a great poet," or "This man is a naked ascetic absorbed in deep meditation," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हठयोगी । मृत्य न म्हणे राजयोगी । मृत्य न म्हणे वीतरागी । निरंतर ॥ २८॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा हठयोगी आहे", "हा राजयोगी आहे" किंवा "हा सदैव वीतराग, इच्छारहित आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हठयोगी । मृत्य न म्हणे राजयोगी । मृत्य न म्हणे वीतरागी । निरंतर ॥ २८॥

Death does not think, "This man is a practitioner of hatha yoga," or "This man is a practitioner of raja yoga," or "This man is forever free of desire," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मच्यारी । मृत्य न म्हणे जटाधारी । मृत्य न म्हणे निराहारी । योगेश्वर ॥ २९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा ब्रह्मचारी आहे", "हा जटाधारी तपस्वी आहे" किंवा "हा अन्नावाचून राहणारा योगेश्वर आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे ब्रह्मच्यारी । मृत्य न म्हणे जटाधारी । मृत्य न म्हणे निराहारी । योगेश्वर ॥ २९॥

Death does not think, "This man is celibate," or "This man wears matted locks," or "This man is a great yogi who lives without food," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा संत । मृत्य न म्हणे हा महंत । मृत्य न म्हणे हा गुप्त । होत असे ॥ ३०॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा संत आहे", "हा महंत आहे" किंवा "हा लोकांपासून गुप्त राहून साधना करत आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा संत । मृत्य न म्हणे हा महंत । मृत्य न म्हणे हा गुप्त । होत असे ॥ ३०॥

Death does not think, "This man is a saint," or "This man is the head of a monastery," or "This man practices his discipline in secret," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे हा स्वाधेन । मृत्य न म्हणे हा पराधेन । सकळ जीवांस प्राशन । मृत्युचि करी ॥ ३१॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा स्वाधीन आहे" किंवा "हा परावलंबी आहे"; मृत्यूच सर्व जीवांना गिळंकृत करत असतो.

मृत्य न म्हणे हा स्वाधेन । मृत्य न म्हणे हा पराधेन । सकळ जीवांस प्राशन । मृत्युचि करी ॥ ३१॥

Death does not think, "This man is independent," or "This man is dependent on others"; it is death alone that swallows up every living being without exception.

येक मृत्युमार्गी लागले । येकीं आर्धपंथ क्रमिले । येक ते सेवटास गेले । वृद्धपणीं ॥ ३२॥

कोणी मृत्यूच्या वाटेला नुकतेच लागतात, कोणी अर्धा प्रवास केलेले असतात, तर कोणी वृद्धपणी शेवटास पोहोचतात.

येक मृत्युमार्गी लागले । येकीं आर्धपंथ क्रमिले । येक ते सेवटास गेले । वृद्धपणीं ॥ ३२॥

Some have only just set out on death's road, some have travelled halfway, while others reach the very end of the journey in old age.

मृत्य न म्हणे बाळ तारुण्य । मृत्य न म्हणे सुलक्षण । मृत्य न म्हणे विचक्षण । बहु बोलिका ॥ ३३॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हे लहान बाळ आहे" किंवा "हा तरुण आहे", "हा सुलक्षणी आहे" किंवा "हा अतिशय हुशार, वाक्पटू आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे बाळ तारुण्य । मृत्य न म्हणे सुलक्षण । मृत्य न म्हणे विचक्षण । बहु बोलिका ॥ ३३॥

Death does not think, "This is a child," or "This is a young man," or "This person has fine qualities," or "This person is clever and eloquent," and spare them for it.

मृत्य न म्हणे हा आधारु । मृत्य न म्हणे उदार । मृत्य न म्हणे हा सुंदर । चतुरांग जाणे ॥ ३४॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा इतरांचा आधार आहे", "हा उदार आहे" किंवा "हा सुंदर, सर्वांगसुंदर आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा आधारु । मृत्य न म्हणे उदार । मृत्य न म्हणे हा सुंदर । चतुरांग जाणे ॥ ३४॥

Death does not think, "This man is a support to others," or "This man is generous," or "This man is handsome, perfectly formed," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे पुण्यपुरुष । मृत्य न म्हणे हरिदास । मृत्य न म्हणे विशेष । सुकृती नर ॥ ३५॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा पुण्यवान पुरुष आहे", "हा हरिभक्त आहे" किंवा "हा विशेष सत्कर्मी मनुष्य आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे पुण्यपुरुष । मृत्य न म्हणे हरिदास । मृत्य न म्हणे विशेष । सुकृती नर ॥ ३५॥

Death does not think, "This man is a meritorious soul," or "This man is a devotee of God," or "This man is one of exceptional good deeds," and spare him for it.

आतां असो हें बोलणें । मृत्यापासून सुटिजे कोणें । मागेंपुढें विश्वास जाणें । मृत्युपंथें ॥ ३६॥

आता हे बोलणे पुरे; मृत्यूपासून कोणीच सुटू शकत नाही; लवकर किंवा उशिरा प्रत्येकाला या मृत्यूच्या मार्गानेच जायचे आहे, हा विश्वास ठेवावा.

आतां असो हें बोलणें । मृत्यापासून सुटिजे कोणें । मागेंपुढें विश्वास जाणें । मृत्युपंथें ॥ ३६॥

Enough said on this now; no one at all can escape death; sooner or later, one must accept with certainty that everyone must go by this same path of death.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । जन्मा आले तितुके प्राणी । मृत्य पावती ॥ ३७॥

चार खाणी, चार प्रकारची वाणी आणि चौऱ्याऐंशी लाख योनींमधील जितके जीव जन्माला येतात, तितके सगळेच मृत्यू पावतात.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । जन्मा आले तितुके प्राणी । मृत्य पावती ॥ ३७॥

Whatever is born through the four wombs of creation, however speech may manifest in four forms, whatever souls take birth among the eighty-four lakh species, all of them, without exception, meet death.

मृत्याभेणें पळों जातां । तरी मृत्य सोडिना सर्वथा । मृत्यास न ये चुकवितां । कांहीं केल्या ॥ ३८॥

मृत्यूच्या भीतीने पळून जाऊ पाहिले, तरी मृत्यू काही केल्या सोडत नाही; कितीही उपाय केले तरी मृत्यू टाळताच येत नाही.

मृत्याभेणें पळों जातां । तरी मृत्य सोडिना सर्वथा । मृत्यास न ये चुकवितां । कांहीं केल्या ॥ ३८॥

Even if one tries to flee out of fear of death, death will never let go; whatever one may attempt, death simply cannot be evaded.

मृत्य न म्हणे हा स्वदेसी । मृत्य न म्हणे हा विदेसी । मृत्य न म्हणे हा उपवासी । निरंतर ॥ ३९॥

मृत्यू असा विचार करत नाही की "हा स्वदेशी आहे", "हा परदेशी आहे" किंवा "हा सतत उपवास करणारा आहे" म्हणून त्याला सोडावे.

मृत्य न म्हणे हा स्वदेसी । मृत्य न म्हणे हा विदेसी । मृत्य न म्हणे हा उपवासी । निरंतर ॥ ३९॥

Death does not think, "This man belongs to this land," or "This man is a foreigner," or "This man observes perpetual fasting," and spare him for it.

मृत्य न म्हणे थोर थोर । मृत्य न म्हणे हरिहर । मृत्य न म्हणे अवतार । भगवंताचे ॥ ४०॥

मृत्यू असे म्हणत नाही की हे "थोर थोर लोक आहेत" म्हणून सोडावेत; हरिहरादी देवही मृत्यूला थोपवत नाहीत, आणि भगवंताच्या मानवरूप अवतारांनाही मृत्यूला सामोरे जावे लागतेच.

मृत्य न म्हणे थोर थोर । मृत्य न म्हणे हरिहर । मृत्य न म्हणे अवतार । भगवंताचे ॥ ४०॥

Death does not spare even those it might call "great, great men"; even Hari and Hara do not hold death back, and even God's own incarnations, in human form, must still face death.

श्रोतीं कोप न करावा । हा मृत्यलोक सकळांस ठावा । उपजला प्राणी जाईल बरवा । मृत्यपंथें ॥ ४१॥

श्रोत्यांनी यावर राग मानू नये; हे जग मृत्युलोक आहे हे सर्वांना ठाऊकच आहे; जो जन्माला आला, तो अखेर मृत्यूच्या मार्गानेच जाणार.

श्रोतीं कोप न करावा । हा मृत्यलोक सकळांस ठावा । उपजला प्राणी जाईल बरवा । मृत्यपंथें ॥ ४१॥

Let the listeners not take offense at this; everyone already knows this world is the realm of mortality; whoever is born must, in the end, surely go by the path of death.

येथें न मनावा किंत । हा मृत्यलोक विख्यात । प्रगट जाणती समस्त । लहान थोर ॥ ४२॥

यावर मनात कोणताही किंतु धरू नये; हे जग मृत्युलोक आहे हे सर्वांना सुप्रसिद्ध आहे, लहानथोर सर्वांनाच हे उघड ठाऊक आहे.

येथें न मनावा किंत । हा मृत्यलोक विख्यात । प्रगट जाणती समस्त । लहान थोर ॥ ४२॥

One should hold no doubt about this at all; this world is famously known to be the realm of death, and everyone, young and old alike, openly knows this to be true.

तथापी किंत मानिजेल । तरी हा मृत्यलोक नव्हेल । याकारणें नासेल । उपजला प्राणी ॥ ४३॥

तरीही जर कोणाला यावर किंतु वाटत असेल, तरी हे जग मृत्युलोक आहे हे सत्य बदलणार नाही; म्हणून जो जन्माला आला आहे, तो नाशच पावणार.

तथापी किंत मानिजेल । तरी हा मृत्यलोक नव्हेल । याकारणें नासेल । उपजला प्राणी ॥ ४३॥

Yet even if someone still doubts this, it will not change the fact that this world is the realm of death; therefore whoever has been born must inevitably perish.

ऐसें जाणोनियां जीवें । याचें सार्थकचि करावें । जनीं मरोन उरवावें । कीर्तिरूपें ॥ ४४॥

हे जाणून प्रत्येक जिवाने आपल्या आयुष्याचे सार्थक करून घ्यावे, आणि मरणानंतरही जगात आपली कीर्तिरूपाने आठवण उरवावी.

ऐसें जाणोनियां जीवें । याचें सार्थकचि करावें । जनीं मरोन उरवावें । कीर्तिरूपें ॥ ४४॥

Knowing this, every soul should make the most of this life, so that even after death one's memory endures in the world in the form of good name and fame.

येरवीं प्राणी लहान थोर । मृत्य पावती हा निर्धार । बोलिलें हें अन्यथा उत्तर । मानूंची नये ॥ ४५॥

अन्यथा, लहानथोर सर्वच जीव मृत्यू पावतात हे निश्चित आहे; हे जे सांगितले आहे ते खोटे आहे असे मुळीच मानू नये.

येरवीं प्राणी लहान थोर । मृत्य पावती हा निर्धार । बोलिलें हें अन्यथा उत्तर । मानूंची नये ॥ ४५॥

Otherwise, it is certain that all beings, young and old alike, must meet death; what has been said here should never be taken as anything but the truth.

गेले वहुत वैभवाचे । गेले बहुत आयुष्याचे । गेले अगाध महिमेचे । मृत्यपंथें ॥ ४६॥

अनेक वैभवशाली, अनेक दीर्घायुषी आणि अनेक अगाध महिमा असलेले लोकही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले वहुत वैभवाचे । गेले बहुत आयुष्याचे । गेले अगाध महिमेचे । मृत्यपंथें ॥ ४६॥

Many men of great splendor, many of long lifespans, many of unfathomable glory, all have gone by the path of death.

गेले बहुत पराक्रमी । गेले बहुत कपटकर्मी । गेले बहुत संग्रामी । संग्रामसौरे ॥ ४७॥

अनेक पराक्रमी वीर, अनेक कपटकर्मी लोक आणि युद्धांत शौर्य गाजवणारे अनेक योद्धेही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले बहुत पराक्रमी । गेले बहुत कपटकर्मी । गेले बहुत संग्रामी । संग्रामसौरे ॥ ४७॥

Many valiant heroes, many practitioners of deceit, and many warriors bold in battle, all have likewise passed away.

गेले बहुतां बळांचे । गेले बहुतां काळांचे । गेले बहुतां कुळांचे । कुळवंत राजे ॥ ४८॥

अनेक बलाढ्य लोक, अनेक युगांतले लोक आणि अनेक उच्च कुळांतले कुलीन राजेही निघून गेले.

गेले बहुतां बळांचे । गेले बहुतां काळांचे । गेले बहुतां कुळांचे । कुळवंत राजे ॥ ४८॥

Men of great strength, men from many different ages, and kings of many noble lineages, all have gone the same way.

गेले बहुतांचे पाळक । गेले बुद्धीचे चाळक । गेले युक्तीचे तार्किक । तर्कवादी ॥ ४९॥

अनेकांचे पालनकर्ते, बुद्धीने सर्वांना चालवणारे नेते आणि युक्तिवादात प्रवीण तार्किक-वादीही निघून गेले.

गेले बहुतांचे पाळक । गेले बुद्धीचे चाळक । गेले युक्तीचे तार्किक । तर्कवादी ॥ ४९॥

Protectors of many, leaders who guided others with their wisdom, and clever logicians skilled in argument, all have likewise passed away.

गेले विद्येचे सागर । गेले बळाचे डोंघर । गेले धनाचे कुबेर । मृत्यपंथे ॥ ५०॥

विद्येचे सागर असणारे, बळाचे डोंगरच असणारे आणि धनसंपत्तीत कुबेरासमान असणारेही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले विद्येचे सागर । गेले बळाचे डोंघर । गेले धनाचे कुबेर । मृत्यपंथे ॥ ५०॥

Those who were oceans of learning, those who were mountains of strength, and those as wealthy as Kubera, all have gone by the path of death.

गेले बहुत पुरुषार्थाचे । गेले बहुत विक्रमाचे । गेले बहुत आटोपाचे । कार्यकर्ते ॥ ५१॥

अनेक पुरुषार्थी, अनेक पराक्रमी आणि मोठमोठी कामे यशस्वीपणे पार पाडणारे कार्यकर्तेही निघून गेले.

गेले बहुत पुरुषार्थाचे । गेले बहुत विक्रमाचे । गेले बहुत आटोपाचे । कार्यकर्ते ॥ ५१॥

Many men of great effort and enterprise, many of heroic exploits, and many capable men who accomplished great undertakings, all have passed away.

गेले बहुत शस्त्रधारी । गेले बहुत परोपकारी । गेले बहुत नाअनापरी । धर्मरक्षक ॥ ५२॥

अनेक शस्त्रधारी, अनेक परोपकारी लोक आणि नाना प्रकारे धर्माचे रक्षण करणारेही निघून गेले.

गेले बहुत शस्त्रधारी । गेले बहुत परोपकारी । गेले बहुत नाअनापरी । धर्मरक्षक ॥ ५२॥

Many wielders of weapons, many benefactors of others, and many, in various ways, protectors of righteousness, all have gone likewise.

गेले बहुत प्रतापाचे । गेले बहुत सत्कीर्तीचे । गेले बहुत नीतीचे । नीतिवंत राजे ॥ ५३॥

अनेक प्रतापी, अनेक सत्कीर्तीचे लोक आणि नीतिमान राजेही निघून गेले.

गेले बहुत प्रतापाचे । गेले बहुत सत्कीर्तीचे । गेले बहुत नीतीचे । नीतिवंत राजे ॥ ५३॥

Many men of great might, many of true good fame, and many righteous, moral kings, all have passed away.

गेले बहुत मतवादी । गेले बहुत कार्यवादी । गेले बहुत वेवादी । बहुतांपरीचे ॥ ५४॥

अनेक मतवादी, अनेक कार्यसिद्धीचा आग्रह धरणारे आणि नाना प्रकारचे वादविवाद करणारेही निघून गेले.

गेले बहुत मतवादी । गेले बहुत कार्यवादी । गेले बहुत वेवादी । बहुतांपरीचे ॥ ५४॥

Many advocates of their own doctrines, many insistent on their own causes, and many disputants of every kind, all have passed away.

गेलीं पंडितांची थाटें । गेलीं शब्दांचीं कचाटें । गेलीं वादकें अचाटें । नाना मतें ॥ ५५॥

पंडितांचे मोठमोठे जमघटही निघून गेले, शब्दांच्या कोलांटउड्या मारणारेही गेले, नाना मतांचे प्रचंड वादविवादकही निघून गेले.

गेलीं पंडितांची थाटें । गेलीं शब्दांचीं कचाटें । गेलीं वादकें अचाटें । नाना मतें ॥ ५५॥

Whole gatherings of scholars have passed away, masters of wordplay and clever argument have passed away, and formidable debaters of countless philosophies too have all passed away.

गेले तापषांचे भार । गेले संन्यासी अपार । गेले विचारकर्ते सार । मृत्यपंथे ॥ ५६॥

तपस्व्यांचे मोठमोठे समुदाय, असंख्य संन्यासी आणि श्रेष्ठ विचारवंतही मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.

गेले तापषांचे भार । गेले संन्यासी अपार । गेले विचारकर्ते सार । मृत्यपंथे ॥ ५६॥

Great multitudes of ascetics, countless renunciants, and the finest of thinkers, all have gone by the path of death.

गेले बहुत संसारी । गेले बहुत वेषधारी । गेले बहुत नानापरी । नाना छंद करूनी ॥ ५७॥

अनेक संसारी लोक, अनेक वेषधारी साधू आणि नाना प्रकारच्या छंदांत रमलेलेही निघून गेले.

गेले बहुत संसारी । गेले बहुत वेषधारी । गेले बहुत नानापरी । नाना छंद करूनी ॥ ५७॥

Many ordinary householders, many who wore religious garb, and many who indulged in all manner of pursuits and pastimes, all have passed away.

गेले ब्राह्मणसमुदाये । गेले बहुत आच्यार्य । गेले बहुत सांगों काये । किती म्हणौनि ॥ ५८॥

ब्राह्मणांचे मोठमोठे समुदाय आणि अनेक आचार्यही निघून गेले; आणखी किती सांगावे, याला अंतच नाही.

गेले ब्राह्मणसमुदाये । गेले बहुत आच्यार्य । गेले बहुत सांगों काये । किती म्हणौनि ॥ ५८॥

Whole communities of Brahmins, and many great teachers, have all passed away; what more can be said, there is no end to naming them all.

असो ऐसे सकळहि गेले । परंतु येकचि राहिले । जे स्वरुपाकार जाले । आत्मज्ञानी ॥ ५९॥

असो, असे सगळेच निघून गेले; परंतु एकच वर्ग असा उरला, जो आत्मज्ञानी होऊन आपल्या स्वस्वरूपाशी एकरूप झाला.

असो ऐसे सकळहि गेले । परंतु येकचि राहिले । जे स्वरुपाकार जाले । आत्मज्ञानी ॥ ५९॥

In any case, all such people have passed away; yet only one kind remains untouched by this, those who, through true self-knowledge, became one with their own real nature.