पुढें गेला विदेशासी । प्राणी लागला व्यासंगासी । आपल्या जिवेसीं सोसी । नाना श्रम ॥ १॥

तो पुन्हा परदेशी गेला, तिथे कामाच्या व्यासंगात गढून गेला आणि स्वतःच्या जिवावर नाना प्रकारचे कष्ट सोसत राहिला.

पुढें गेला विदेशासी । प्राणी लागला व्यासंगासी । आपल्या जिवेसीं सोसी । नाना श्रम ॥ १॥

He goes abroad again, throws himself into hard labour, and endures all manner of toil at the cost of his own body.

ऐसा दुस्तर संसार । करितां कष्टला थोर । पुढें दोनी च्यारी संवत्सर । द्रव्य मेळविलें ॥ २॥

असा हा अवघड संसार चालवताना त्याला खूप कष्ट सोसावे लागतात; पुढे दोन-चार वर्षांनी त्याने काही द्रव्य कमावले.

ऐसा दुस्तर संसार । करितां कष्टला थोर । पुढें दोनी च्यारी संवत्सर । द्रव्य मेळविलें ॥ २॥

Sustaining this difficult family life costs him great hardship; after another two or four years he manages to earn some wealth.

सवेंचि आला देशासी । तों आवर्षण पडिलें देसीं । तेणें गुणें मनुष्यांसी । बहुत कष्ट जाले ॥ ३॥

तो लगेच स्वदेशी परत आला, तोच त्याच्या प्रांतात दुष्काळ पडलेला असतो; त्यामुळे लोकांना खूप हाल सोसावे लागतात.

सवेंचि आला देशासी । तों आवर्षण पडिलें देसीं । तेणें गुणें मनुष्यांसी । बहुत कष्ट जाले ॥ ३॥

He returns home soon after, only to find that a famine has struck his own region, and because of it people are suffering terribly.

येकांच्या बैसल्या अमृतकळा । येकांस चंद्री लागली डोळां । येकें कांपती चळचळा । दैन्यवाणीं ॥ ४॥

दुष्काळामुळे कोणाचे डोळे खोल गेलेले दिसतात, कोणाला चक्कर येते, तर कोणी दीनवाणे होऊन थरथर कापत असतात.

येकांच्या बैसल्या अमृतकळा । येकांस चंद्री लागली डोळां । येकें कांपती चळचळा । दैन्यवाणीं ॥ ४॥

Because of the famine, some have sunken, deathly eyes, some feel dizzy and faint, and others tremble and shiver in utter misery.

येकें दीनरूप बैसलीं । येकें सुजलीं येकें मेलीं । ऐसीं कन्यापुत्रें देखिलीं । अकस्मात डोळां ॥ ५॥

कोणी दीनवाणे होऊन बसलेले, कोणाचे शरीर सुजलेले, तर कोणी मृत्युमुखी पडलेले, अशी आपली मुलेमुली त्याला अचानक डोळ्यांनी दिसतात.

येकें दीनरूप बैसलीं । येकें सुजलीं येकें मेलीं । ऐसीं कन्यापुत्रें देखिलीं । अकस्मात डोळां ॥ ५॥

Some sit there wretched and forlorn, some are swollen, some already dead; such is the sight of his own sons and daughters that suddenly meets his eyes.

तेणें बहुत दुःखी जाला । देखोनिया उभड आला । प्राणी आक्रंदों लागला । दैन्यवाणा ॥ ६॥

हे पाहून तो अतिशय दुःखी होतो, त्याच्या मनात उमाळा दाटून येतो आणि तो दीनवाणा होऊन आक्रोश करू लागतो.

तेणें बहुत दुःखी जाला । देखोनिया उभड आला । प्राणी आक्रंदों लागला । दैन्यवाणा ॥ ६॥

Seeing this he is overwhelmed with grief; a wave of anguish surges within him, and he cries out in utter misery.

तंव तीं अवघीं सावध जालीं । म्हणती बाबा बाबा जेऊं घाली । अन्नालागीं मिडकलीं । झडा घालिती ॥ ७॥

तेवढ्यात ती सगळी मुले सावध होतात, "बाबा, बाबा, आम्हांला खायला द्या" असे म्हणत अन्नासाठी त्याच्यावर झडप घालतात.

तंव तीं अवघीं सावध जालीं । म्हणती बाबा बाबा जेऊं घाली । अन्नालागीं मिडकलीं । झडा घालिती ॥ ७॥

At that, all the children stir to life, crying, "Father, father, feed us," and pounce desperately on him for food.

गांठोडें सोडून पाहाती । हातां पडिलें तेंचि खाती । कांहीं तोंडीं कांहीं हातीं । प्राण जाती निघोनी ॥ ८॥

ते गाठोडे सोडून पाहतात, हाताला जे लागेल ते खातात; काही तोंडात तर काही हातातच असताना त्यांचे प्राण निघून जातात.

गांठोडें सोडून पाहाती । हातां पडिलें तेंचि खाती । कांहीं तोंडीं कांहीं हातीं । प्राण जाती निघोनी ॥ ८॥

They untie the bundle and look inside, eating whatever comes to hand; some die with food still in their mouths, some with it still in their hands.

तांतडी तांतडी जे‍ऊं घाली । तों तें जेवितां जेवितां कांहीं मेलीं । कांहीं होतीं धादावलीं । तेंहि मेलीं अजीर्णें ॥ ९॥

तो घाईघाईने त्यांना खायला घालतो, पण खाता खाताच काही मरतात; जी अति भुकेली होती तीही अजीर्णाने मरतात.

तांतडी तांतडी जे‍ऊं घाली । तों तें जेवितां जेवितां कांहीं मेलीं । कांहीं होतीं धादावलीं । तेंहि मेलीं अजीर्णें ॥ ९॥

He hurriedly feeds them, but even as they eat, some die; and those who were most famished die too, from eating too much too fast.

ऐसीं बहुतेकें मेलीं । येक दोनीं मुलें उरलीं । तेंहि दैन्यवाणीं जालीं । आपलें मातेवांचुनी ॥ १०॥

अशा प्रकारे बहुतेक मुले मरतात, फक्त एक-दोनच जिवंत उरतात; तीही आपल्या मातेविना दीनवाणी झालेली असतात.

ऐसीं बहुतेकें मेलीं । येक दोनीं मुलें उरलीं । तेंहि दैन्यवाणीं जालीं । आपलें मातेवांचुनी ॥ १०॥

In this way most of the children die, only one or two survive, and even they are left utterly wretched, without their mother.

ऐसे आवर्षण आलें । तेणें घरचि बुडालें । पुढें देसीं सुभिक्ष जालें । आतिशयेंसी ॥ ११॥

असा हा दुष्काळ येऊन त्याचे घरच उद्ध्वस्त झाले; पण पुढे त्या प्रांतात मात्र भरपूर सुबत्ता, सुकाळ आला.

ऐसे आवर्षण आलें । तेणें घरचि बुडालें । पुढें देसीं सुभिक्ष जालें । आतिशयेंसी ॥ ११॥

Such a famine strikes, and it ruins his home entirely; yet afterward the region enjoys an abundance of prosperity and good harvest.

लेकुरां नाहीं वाढवितें । अन्न करावें लागे आपुलेन हातें । बहु त्रास घेतला चित्तें । स्वयंपाकाचा ॥ १२॥

आता मुलांना वाढणारे कोणी उरलेले नाही, स्वतःच्याच हाताने त्याला अन्न शिजवावे लागते; स्वयंपाकाचाही त्याला मनस्वी त्रास होतो.

लेकुरां नाहीं वाढवितें । अन्न करावें लागे आपुलेन हातें । बहु त्रास घेतला चित्तें । स्वयंपाकाचा ॥ १२॥

There is no one left now to serve his family food; he must cook with his own hands, and even the burden of cooking wears heavily on his mind.

लोकीं भरीस घातलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । द्रव्य होतें तें वेचलें । लग्नाकारणें ॥ १३॥

लोकांनी त्याला पुन्हा लग्न करण्यासाठी उद्युक्त केले, त्याने पुन्हा लग्न केले आणि जे थोडेफार द्रव्य साठवलेले होते ते त्या लग्नासाठी खर्च झाले.

लोकीं भरीस घातलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें । द्रव्य होतें तें वेचलें । लग्नाकारणें ॥ १३॥

People pressed him to marry again, so he remarries, and whatever little wealth he had saved is spent on this new wedding.

पुन्हां विदेशासी गेला । द्रव्य मेळऊन आला । तव घरीं कळहो लागला । सावत्र पुत्रांसी ॥ १४॥

तो पुन्हा परदेशी गेला, द्रव्य कमावून परत आला; तोवर घरी सावत्र मुलांमध्ये भांडणे सुरू झालेली असतात.

पुन्हां विदेशासी गेला । द्रव्य मेळऊन आला । तव घरीं कळहो लागला । सावत्र पुत्रांसी ॥ १४॥

He goes abroad once more, earns some wealth, and returns, only to find that quarrels have broken out at home among the stepchildren.

स्त्री जाली न्हातीधुती । पुत्र देखों न सकती । भ्रताराची गेली शक्ती । वृद्ध जाला ॥ १५॥

दुसरी पत्नी आता प्रौढ झालेली असते, मुलांना ती नकोशी वाटते, नवऱ्याचीही शक्ती संपून तो वृद्ध झालेला असतो.

स्त्री जाली न्हातीधुती । पुत्र देखों न सकती । भ्रताराची गेली शक्ती । वृद्ध जाला ॥ १५॥

His second wife has now grown mature in years; the children cannot bear the sight of her, and the husband himself has lost his strength and grown old.

सदा भांडण पुत्रांचें । कोणी नायकती कोणाचें । वनिता अति प्रीतीचें । प्रीतिपात्र ॥ १६॥

मुलांची सतत भांडणे चालतात, कोणी कोणाचे ऐकत नाही; बायको मात्र त्याची अत्यंत लाडकी, प्रेमपात्र असते.

सदा भांडण पुत्रांचें । कोणी नायकती कोणाचें । वनिता अति प्रीतीचें । प्रीतिपात्र ॥ १६॥

The children quarrel constantly, none listening to another, while his wife remains, as ever, the one dearest object of his affection.

किंत बैसला मनां । येके ठाई पडेना । म्हणोनियां पांचा जणा । मेळविलें ॥ १७॥

मनात संशय-भीती बसते, घरात एकोपा राहत नाही; म्हणून त्याने पंचायत बोलावून पाच जाणकार लोक जमवले.

किंत बैसला मनां । येके ठाई पडेना । म्हणोनियां पांचा जणा । मेळविलें ॥ १७॥

Doubt and unease settle in his mind, harmony cannot be maintained in the house; so he calls together a panchayat of five respected elders.

पांच जण वांटे करिती । तों ते पुत्र नायेकती । निवाडा नव्हेचि अंतीं- । भांडण लागलें ॥ १८॥

ते पाच जण मालमत्तेचे वाटे करून देतात, पण मुले तेही ऐकत नाहीत; शेवटी निवाडा होतच नाही आणि भांडण तसेच चालू राहते.

पांच जण वांटे करिती । तों ते पुत्र नायेकती । निवाडा नव्हेचि अंतीं- । भांडण लागलें ॥ १८॥

The five elders divide the property into shares, but the sons refuse to accept it; in the end no settlement is reached, and the quarrel only continues.

बापलेकां भांडण जालें । लेंकीं बापास मारिलें । तंव ते मातेनें घेतलें । शंखतीर्थ ॥ १९॥

बाप-मुलांचे भांडण विकोपाला जाते, मुलगाच बापाला मारहाण करतो; तेव्हा त्याच्या सावत्र मातेने मध्यस्थी करून समेट घडवला.

बापलेकां भांडण जालें । लेंकीं बापास मारिलें । तंव ते मातेनें घेतलें । शंखतीर्थ ॥ १९॥

The quarrel between father and son turns violent, and the son actually strikes his father; at that the mother steps in to broker a truce between them.

ऐकोनि मेळले लोक । उभे पाहाती कौतुक । म्हणती बापास लेक । कामा आले ॥ २०॥

हे ऐकून जमलेले लोक उभे राहून हा तमाशा पाहतात आणि उपरोधाने म्हणतात, "बापाच्या उपयोगी पडला हा मुलगा!"

ऐकोनि मेळले लोक । उभे पाहाती कौतुक । म्हणती बापास लेक । कामा आले ॥ २०॥

Hearing of this, people gather round to watch the spectacle, saying sarcastically, "What a fine use this son has been to his father!"

ज्या कारणें केले नवस । ज्या कारणें केले सायास । ते पुत्र पितीयास । मारिती पहा ॥ २१॥

ज्या पुत्रासाठी इतके नवस केले, इतके कष्ट सोसले, तोच पुत्र आज बापाला मारतो आहे, हे तर पहा!

ज्या कारणें केले नवस । ज्या कारणें केले सायास । ते पुत्र पितीयास । मारिती पहा ॥ २१॥

The very son for whose sake so many vows were made, so much hardship endured, that same son now beats his own father, just look at this!

ऐसी आली पापकळी । आश्चिर्य मानिलें सकळीं । उभे तोडिती कळी । नगरलोक ॥ २२॥

असा हा पापाचा काळच येऊन ठेपला, सर्वांना याचे आश्चर्य वाटले; गावातील लोक उभे राहून यावर चर्चा-टिंगल करत राहिले.

ऐसी आली पापकळी । आश्चिर्य मानिलें सकळीं । उभे तोडिती कळी । नगरलोक ॥ २२॥

Such an evil age has truly arrived, everyone marvels at this; the townspeople stand about gossiping over the whole affair.

पुढें बैसोन पांच जण । वांटे केले तत्समान । बापलेंकांचें भांडण । तोडिलें तेहीं ॥ २३॥

पुढे ते पाच जण पुन्हा बसून समसमान वाटे करून देतात आणि अशा प्रकारे बाप-मुलांचे भांडण मिटवतात.

पुढें बैसोन पांच जण । वांटे केले तत्समान । बापलेंकांचें भांडण । तोडिलें तेहीं ॥ २३॥

Later the five elders sit together again, dividing the property equally, and in this way they settle the quarrel between father and sons.

बापास वेगळें घातलें । कोंपट बांधोन दिधलें । मन कांतेचें लागलें । स्वार्थबुद्धी ॥ २४॥

बापाला वेगळे काढून त्याला एक झोपडी बांधून दिली जाते; त्याच्या पत्नीचे मन मात्र स्वार्थबुद्धीने दुसरीकडेच गुंतते.

बापास वेगळें घातलें । कोंपट बांधोन दिधलें । मन कांतेचें लागलें । स्वार्थबुद्धी ॥ २४॥

The father is set apart and given only a small hut to live in; meanwhile his wife's mind, driven by self-interest, becomes attached elsewhere.

कांता तरुण पुरुष वृद्ध । दोघांस पडिला संमंध । खेद सांडून आनंद । मानिला तेहीं ॥ २५॥

पत्नी तरुण असते आणि पती वृद्ध झालेला असतो; दोघांमध्ये असा असमतोल संबंध जुळतो, तरीही दुःख विसरून दोघेही आनंदच मानतात.

कांता तरुण पुरुष वृद्ध । दोघांस पडिला संमंध । खेद सांडून आनंद । मानिला तेहीं ॥ २५॥

The wife is young, the husband old; such a mismatched relationship binds them, yet, putting aside their troubles, both choose to feel content with it.

स्त्री सांपडली सुंदर । गुणवंत आणी चतुर । म्हणे माझें भाग्य थोर । वृद्धपणीं ॥ २६॥

त्याला सुंदर, गुणी आणि चतुर पत्नी मिळाली असे वाटते; तो म्हणतो, "वृद्धपणीही माझे भाग्य किती मोठे."

स्त्री सांपडली सुंदर । गुणवंत आणी चतुर । म्हणे माझें भाग्य थोर । वृद्धपणीं ॥ २६॥

He feels he has found a beautiful, virtuous, and clever wife, and thinks, "How great is my fortune, even in old age."

ऐसा आनंद मानिला । दुःख सर्वही विसरला । तंव तो गल्बला जाला । परचक्र आलें ॥ २७॥

असा आनंद मानून तो आपली सगळी दुःखे विसरतो, पण तेवढ्यात एकच गोंधळ उडतो, शत्रूचे सैन्य चालून आलेले असते.

ऐसा आनंद मानिला । दुःख सर्वही विसरला । तंव तो गल्बला जाला । परचक्र आलें ॥ २७॥

Feeling such joy he forgets all his sorrows, but then a great commotion breaks out, an invading army has descended upon the land.

अकस्मात धाडी आली । कांता बंदीं धरून नेली । वस्तभावही गेली । प्राणीयाची ॥ २८॥

अचानक धाड पडते, त्याच्या पत्नीला कैद करून नेले जाते आणि त्याची घरातील वस्तूही लुटली जाते.

अकस्मात धाडी आली । कांता बंदीं धरून नेली । वस्तभावही गेली । प्राणीयाची ॥ २८॥

Suddenly a raid strikes; his wife is seized and carried off as a captive, and his household goods too are plundered away.

तेणें दुःख जालें भारीं । दीर्घ स्वरें रुदन करी । मनीं आठवे सुंदरी । गुणवंत ॥ २९॥

त्यामुळे त्याला अपार दुःख होते, तो मोठ्याने रडतो आणि त्याला त्याची ती सुंदर, गुणवान पत्नी सतत आठवत राहते.

तेणें दुःख जालें भारीं । दीर्घ स्वरें रुदन करी । मनीं आठवे सुंदरी । गुणवंत ॥ २९॥

This brings him immense grief; he weeps aloud, and his mind keeps returning to thoughts of his beautiful, virtuous wife.

तंव तिची वार्ता आली । तुमची कांता भ्रष्टली । ऐकोनियां आंग घाली । पृथ्वीवरी ॥ ३०॥

तेवढ्यात त्याच्याबद्दल बातमी येते की "तुमची पत्नी भ्रष्ट झाली"; हे ऐकताच तो जमिनीवर अंग टाकून कोसळतो.

तंव तिची वार्ता आली । तुमची कांता भ्रष्टली । ऐकोनियां आंग घाली । पृथ्वीवरी ॥ ३०॥

Then word reaches him, "Your wife has been violated"; hearing this, he collapses, throwing himself down upon the ground.

सव्य अपसव्य लोळे । जळें पाझरती डोळे । आठवितां चित्त पोळे । दुःखानळें ॥ ३१॥

तो इकडे-तिकडे लोळू लागतो, डोळ्यांतून अश्रू वाहतात; तिची आठवण येताच त्याचे मन दुःखाच्या आगीने पोळून निघते.

सव्य अपसव्य लोळे । जळें पाझरती डोळे । आठवितां चित्त पोळे । दुःखानळें ॥ ३१॥

He rolls about on the ground, tears streaming from his eyes; whenever the memory returns, his heart is scorched by the fire of grief.

द्रव्य होतें मेळविलें । तेंही लग्नास वेचलें । कांतेसिही धरून नेलें । दुराचारी ॥ ३२॥

जे थोडेफार द्रव्य त्याने कमावले होते तेही लग्नासाठी खर्च झाले होते, आणि आता दुराचारी लोकांनी त्याची पत्नीही पळवून नेली.

द्रव्य होतें मेळविलें । तेंही लग्नास वेचलें । कांतेसिही धरून नेलें । दुराचारी ॥ ३२॥

Whatever little wealth he had earned had already been spent on the wedding, and now wicked men have carried off his wife as well.

मजही वृद्धाप्य आलें । लेंकीं वेगळें घातलें । अहा देवा वोढवलें । अदृष्ट माझें ॥ ३३॥

तो म्हणतो, "मलाही आता वृद्धत्व आले, मुलांनीही मला वेगळे काढले; अरे देवा, माझ्या नशिबी हे असे भोग आले."

मजही वृद्धाप्य आलें । लेंकीं वेगळें घातलें । अहा देवा वोढवलें । अदृष्ट माझें ॥ ३३॥

He cries, "Old age has come upon me too, and my own sons have cast me out; alas, O God, what a fate has befallen me."

द्रव्य नाहीं कांता नाहीं । ठाव नाहीं शक्ति नाहीं । देवा मज कोणीच नाहीं । तुजवेगळें ॥ ३४॥

तो म्हणतो, "माझ्यापाशी द्रव्य नाही, पत्नी नाही, राहायला जागा नाही, अंगात शक्तीही नाही; देवा, तुझ्याशिवाय मला या जगात कोणीच नाही."

द्रव्य नाहीं कांता नाहीं । ठाव नाहीं शक्ति नाहीं । देवा मज कोणीच नाहीं । तुजवेगळें ॥ ३४॥

He cries, "I have no wealth, no wife, no home, no strength left; O God, I have no one at all in this world except You."

पूर्वीं देव नाहीं पुजिला । वैभव देखोन भुलला । सेखीं प्राणी प्रस्तावला । वृद्धपणीं ॥ ३५॥

त्याने आधी कधी देवाची पूजा केलीच नव्हती, वैभव पाहून तो त्यातच भुलून गेला होता; शेवटी वृद्धपणी जीवाला याची जाणीव, हुरहूर लागते.

पूर्वीं देव नाहीं पुजिला । वैभव देखोन भुलला । सेखीं प्राणी प्रस्तावला । वृद्धपणीं ॥ ३५॥

He had never worshipped God before, having been utterly infatuated by worldly prosperity; only now, in old age, does his soul begin to reflect on this.

देह अत्यंत खंगलें । सर्वांग वाळोन गेलें । वातपीत उसळलें । कंठ दाटला कफें ॥ ३६॥

त्याचा देह अतिशय खंगतो, सर्वांग वाळून जाते, वातपित्ताचे विकार उसळतात आणि घसा कफाने दाटून जातो.

देह अत्यंत खंगलें । सर्वांग वाळोन गेलें । वातपीत उसळलें । कंठ दाटला कफें ॥ ३६॥

His body wastes away completely, his whole frame withers, disorders of wind and bile flare up, and his throat becomes clogged with phlegm.

वळे जिव्हेची बोबडी । कफें कंठ घडघडी । दुर्गंधी सुटली तोंडीं । नाकीं स्लेष्मा वाहे ॥ ३७॥

त्याची जीभ बोबडी वळते, कफाने घसा घरघरू लागतो, तोंडातून दुर्गंधी सुटते आणि नाकातून शेंबूड वाहत राहतो.

वळे जिव्हेची बोबडी । कफें कंठ घडघडी । दुर्गंधी सुटली तोंडीं । नाकीं स्लेष्मा वाहे ॥ ३७॥

His tongue falters and slurs, his throat rattles with phlegm, a foul smell rises from his mouth, and mucus keeps running from his nose.

मान कांपे चळचळां । डोळे गळती भळभळां । वृद्धपणीं अवकळा । ठाकून आली ॥ ३८॥

त्याची मान थरथर कापते, डोळ्यांतून सतत पाणी गळत राहते; वृद्धपणी अशी विद्रूप अवस्था त्याच्या वाट्याला येते.

मान कांपे चळचळां । डोळे गळती भळभळां । वृद्धपणीं अवकळा । ठाकून आली ॥ ३८॥

His head trembles and shakes, his eyes water and run continuously; such is the wretched, disfigured state old age brings upon him.

दंतपाटी उखळली । तेणें बोचरखिंडी पडिली । मुखीं लाळ गळों लागली । दुर्गंधीची ॥ ३९॥

दातांची कवळी उखडते, त्यामुळे तोंडाला बोळकी पडते आणि तोंडातून दुर्गंधीयुक्त लाळ गळू लागते.

दंतपाटी उखळली । तेणें बोचरखिंडी पडिली । मुखीं लाळ गळों लागली । दुर्गंधीची ॥ ३९॥

His teeth loosen and fall out, leaving his mouth toothless and sunken, and foul-smelling drool begins to trickle from his lips.

डोळां पाहातां दिसेना । कानीं शब्द ऐकेना । दीर्घ स्वरें बोलवेना । दमा दाटे ॥ ४०॥

डोळ्यांनी नीट दिसेनासे होते, कानांनी शब्द ऐकू येईनासे होतात, मोठ्याने बोलताही येत नाही आणि दम्याने श्वास दाटतो.

डोळां पाहातां दिसेना । कानीं शब्द ऐकेना । दीर्घ स्वरें बोलवेना । दमा दाटे ॥ ४०॥

His eyes can no longer see clearly, his ears can no longer hear words, he cannot even speak aloud, and his breath is choked by asthma.

शक्ती पायांची राहिली । बैसवेना मुरुकुंडी घाली । बृहती वाजों लागली । तोंडाच ऐसी ॥ ४१॥

पायातली शक्तीच जाते, नीट बसताही येत नाही, गुडघे टेकून बसावे लागते आणि तोंडातून घरघर वाजू लागते.

शक्ती पायांची राहिली । बैसवेना मुरुकुंडी घाली । बृहती वाजों लागली । तोंडाच ऐसी ॥ ४१॥

The strength drains from his legs, he can no longer even sit properly and must crouch on his knees, and a rattling sound issues from his mouth.

क्षुधा लागतां आवरेना । अन्न समईं मिळेना । मिळालें तरी चावेना । दांत गेले ॥ ४२॥

भूक लागली की ती आवरता येत नाही, वेळेवर अन्नही मिळत नाही आणि मिळाले तरी दात गेल्यामुळे ते चावताही येत नाही.

क्षुधा लागतां आवरेना । अन्न समईं मिळेना । मिळालें तरी चावेना । दांत गेले ॥ ४२॥

When hunger strikes he cannot bear it, food is not available when he needs it, and even when it is, he cannot chew it, for his teeth are gone.

पित्तें जिरेना अन्न । भक्षीतांच होये वमन । तैशेंचि जाये निघोन । अपानद्वारें ॥ ४३॥

पित्तामुळे अन्न पचतच नाही, खाल्ल्याबरोबर वांती होते, आणि जे उरते तेही तसेच्या तसे शौचावाटे निघून जाते.

पित्तें जिरेना अन्न । भक्षीतांच होये वमन । तैशेंचि जाये निघोन । अपानद्वारें ॥ ४३॥

Bile prevents his food from digesting; the moment he eats he vomits, and whatever remains passes straight through, undigested, from the other end.

विष्टा मूत्र आणि बळस । भोवता वमनें केला नास । दुरून जातां कोंडे स्वास । विश्वजनाचा ॥ ४४॥

विष्ठा, मूत्र, चिकट कफ आणि वांती यांनी त्याचा आजूबाजूचा परिसर घाणीने भरून जातो; दुरून जाणाऱ्यांचाही श्वास कोंडतो, इतकी दुर्गंधी असते.

विष्टा मूत्र आणि बळस । भोवता वमनें केला नास । दुरून जातां कोंडे स्वास । विश्वजनाचा ॥ ४४॥

Excrement, urine, phlegm, and vomit foul the space around him so badly that anyone passing even at a distance feels their breath choke on the stench.

नाना दुःखें नाना व्याधी । वृद्धपणीं चळे बुद्धी । तर्ह्हीं पुरेना आवधी । आयुष्याची ॥ ४५॥

नाना दुःखे, नाना व्याधी त्याला जडतात, वृद्धपणी बुद्धीही भ्रष्ट होते; तरीही त्याच्या आयुष्याची मुदत काही संपत नाही.

नाना दुःखें नाना व्याधी । वृद्धपणीं चळे बुद्धी । तर्ह्हीं पुरेना आवधी । आयुष्याची ॥ ४५॥

Countless sufferings and ailments afflict him, in old age even his mind grows deranged, yet still the span of his life refuses to run out.

पापण्या भवयाचे केंश । पिकोन झडले निःशेष । सर्वांगीं लोंबलें मांस । चिरकुटासारिखें ॥ ४६॥

पापण्यांचे व भुवयांचे केस पिकून पूर्णपणे गळून जातात, अंगावरचे मांस चिंधीसारखे लोंबकळत राहते.

पापण्या भवयाचे केंश । पिकोन झडले निःशेष । सर्वांगीं लोंबलें मांस । चिरकुटासारिखें ॥ ४६॥

The hairs of his eyelashes and eyebrows turn grey and fall out completely, and the flesh on his body hangs loose like a torn rag.

देह सर्व पाअरिखें जालें । सवंगडे निःशेष राहिले । सकळ प्राणीमात्र बोले । मरेना कां ॥ ४७॥

त्याचा देह पूर्णपणे परका, ओळखू न येण्यासारखा झाला आहे, त्याचे सोबतीही सर्व निघून गेलेले आहेत; सगळे लोक म्हणू लागतात, "हा मरत का नाही?"

देह सर्व पाअरिखें जालें । सवंगडे निःशेष राहिले । सकळ प्राणीमात्र बोले । मरेना कां ॥ ४७॥

His body has become utterly alien, unrecognizable, and all his old companions are gone; everyone around begins to say, "Why won't he just die already?"

जें जन्मून पोसलीं । तेंचि फिरोन पडिलीं । अंतीं विषम वेळ आली । प्राणीयासी ॥ ४८॥

ज्यांना त्याने जन्म देऊन पोसले, तीच मुले आता त्याच्यावर उलटलेली असतात; शेवटी त्याच्यावर अशी बिकट वेळ येते.

जें जन्मून पोसलीं । तेंचि फिरोन पडिलीं । अंतीं विषम वेळ आली । प्राणीयासी ॥ ४८॥

The very children he brought into the world and raised have now turned against him; in the end, such a harsh time befalls him.

गेलें तारुण्य गेलें बळ । गेलें संसारीचें सळ । वाताहात जालें सकळ । शरीर आणी संपत्ती ॥ ४९॥

त्याचे तारुण्य गेले, बळ गेले, संसारातला जोरही गेला; शरीर आणि संपत्ती दोन्हीही पार उद्ध्वस्त झाली.

गेलें तारुण्य गेलें बळ । गेलें संसारीचें सळ । वाताहात जालें सकळ । शरीर आणी संपत्ती ॥ ४९॥

His youth is gone, his strength is gone, his vigour for worldly life is gone; both his body and his wealth lie utterly in ruins.

जन्मवरी स्वार्थ केला । तितुकाहि वेर्थ गेला । कैसा विषम काळ आला । अंतकाळीं ॥ ५०॥

आयुष्यभर त्याने जो स्वार्थ साधला, तोही अखेर व्यर्थ ठरला; अंतकाळी त्याच्यावर असा विपरीत काळ ओढवला.

जन्मवरी स्वार्थ केला । तितुकाहि वेर्थ गेला । कैसा विषम काळ आला । अंतकाळीं ॥ ५०॥

Whatever self-interest he pursued his whole life through has, in the end, come to nothing; such a harsh time has come upon him at his life's very end.

सुखाकारणें झुरला । सेखीं दुःखें कष्टी जाला । पुढें मागुता धोका आला । येमयातनेचा ॥ ५१॥

सुखासाठी तो आयुष्यभर झुरत राहिला, पण शेवटी दुःखानेच कष्टी झाला; आणि पुढे त्याच्यावर पुन्हा यमयातनेचाही धोका येऊन ठेपतो.

सुखाकारणें झुरला । सेखीं दुःखें कष्टी जाला । पुढें मागुता धोका आला । येमयातनेचा ॥ ५१॥

He spent his life pining for happiness, only to end up wracked with suffering; and ahead of him still looms the further danger of the torments of Yama.

जन्म अवघा दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । म्हणोनियां तत्काळ । स्वहित करावें ॥ ५२॥

संपूर्ण जन्म हा दुःखाचेच मूळ आहे, त्यात दुःखाचे विस्तवासारखे चटके सतत लागतात; म्हणून प्रत्येकाने ताबडतोब स्वतःचे हित साधून घ्यावे.

जन्म अवघा दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ । म्हणोनियां तत्काळ । स्वहित करावें ॥ ५२॥

This entire life is, at its root, nothing but sorrow, its burning embers scorching one at every turn; therefore one should waste no time and attend at once to one's own true good.

असो ऐसें वृद्धपण । सकळांस आहे दारुण । म्हणोनियां शरण । भगवंतास जावें ॥ ५३॥

असो, अशा प्रकारे वृद्धपण हे सर्वांनाच भयंकर दुःखदायक आहे; म्हणून प्रत्येकाने भगवंताला शरण जावे.

असो ऐसें वृद्धपण । सकळांस आहे दारुण । म्हणोनियां शरण । भगवंतास जावें ॥ ५३॥

In any case, such old age is terrible and inescapable for everyone; therefore one should take refuge in God.

पुढें वृद्धीस तत्वतां । गर्भीं प्रस्तावा होता । तोचि आला मागुता । अंतकाळीं ॥ ५४॥

खरे तर गर्भात असतानाच वृद्धत्वाची पूर्वसूचना झाली होती, तीच आठवण आता अंतकाळी पुन्हा त्याला येते.

पुढें वृद्धीस तत्वतां । गर्भीं प्रस्तावा होता । तोचि आला मागुता । अंतकाळीं ॥ ५४॥

In truth, the very awareness that had arisen back in the womb comes back to him again now, at the hour of his death.

म्हणौनि मागुतें जन्मांतर । प्राप्त मातेचें उदर । संसार हा अति दुस्तर । तोचि ठाकून आला ॥ ५५॥

म्हणून पुन्हा एकदा दुसरा जन्म, पुन्हा मातेचे उदर त्याला प्राप्त होते; हा अत्यंत दुस्तर असा संसार पुन्हा त्याच्यासमोर येऊन उभा ठाकतो.

म्हणौनि मागुतें जन्मांतर । प्राप्त मातेचें उदर । संसार हा अति दुस्तर । तोचि ठाकून आला ॥ ५५॥

And so once again another birth awaits him, once again a mother's womb; this same well-nigh unconquerable cycle of worldly existence comes round to confront him once more.

भगवद्भहजनावांचुनी । चुकेना हे जन्मयोनि । तापत्रयांची जाचणी । सांगिजेल पुढे ॥ ५६॥

भगवंताच्या भजनाशिवाय हा जन्ममृत्यूचा फेरा कधीच चुकत नाही; पुढील समासात त्रिविध तापांची जाचणी सविस्तर सांगितली जाईल.

भगवद्भहजनावांचुनी । चुकेना हे जन्मयोनि । तापत्रयांची जाचणी । सांगिजेल पुढे ॥ ५६॥

Without devotion to God, this cycle of birth can never be escaped; the torment of the three kinds of suffering will be described in detail in what follows.