विधीप्रपंचतरु वाढला । वाढतां वाढतां विस्तीर्ण जाला । फळें येतां विश्रांती पावला । बहुत गुणी ॥ १ ॥

विधीने (ईश्वरी योजनेने) उभा केलेला हा प्रपंचरूपी वृक्ष वाढत वाढत विस्तीर्ण झाला. फळे येऊ लागताच अनेक गुणांनी युक्त होऊन तो जणू विसावा पावला.

विधीप्रपंचतरु वाढला । वाढतां वाढतां विस्तीर्ण जाला । फळें येतां विश्रांती पावला । बहुत गुणी ॥ १ ॥

This tree of worldly existence, raised up by divine ordinance, grew and grew until it became vast and spreading. Once it bore fruit, rich with many qualities, it came, as it were, to rest.

नाना फळें रसाळें लागलीं । नाना जिनसी गोडीस आलीं । गोडी पाहावया निर्माण केलीं । नाना शरीरें ॥ २ ॥

त्याला नाना प्रकारची रसाळ फळे लागली, नाना प्रकारांनी ती गोड झाली. ती गोडी चाखण्यासाठीच नाना प्रकारची शरीरे निर्माण करण्यात आली.

नाना फळें रसाळें लागलीं । नाना जिनसी गोडीस आलीं । गोडी पाहावया निर्माण केलीं । नाना शरीरें ॥ २ ॥

It bore fruits of every kind, luscious and full of flavor, sweet in countless different ways. And it is to taste that sweetness that bodies of every kind were brought into being.

निर्माण जाले उत्तम विषये । शरीरेंविण भोगितां नये । म्हणोनी निर्मिला उपाये । नाना शरीरें ॥ ३ ॥

उत्तम विषय-सुखे निर्माण झाली, पण शरीराशिवाय ती भोगता येत नाहीत. म्हणून त्यांचा उपाय म्हणून नाना प्रकारची शरीरे निर्माण करण्यात आली.

निर्माण जाले उत्तम विषये । शरीरेंविण भोगितां नये । म्हणोनी निर्मिला उपाये । नाना शरीरें ॥ ३ ॥

Excellent objects of enjoyment came into existence, but without a body they cannot be enjoyed at all. So, as the means to that end, bodies of every kind were created.

ज्ञानैंद्रियें निर्माण केलीं । भिन्न भिन्न गुणांचीं निर्मिलीं । येका शरीरासी लागलीं । परी वेगळालीं ॥ ४ ॥

ज्ञानेंद्रिये निर्माण करण्यात आली, ती भिन्न भिन्न गुणांची निर्माण केली. ती एकाच शरीराला जोडलेली आहेत, तरीही प्रत्येक वेगवेगळी आहेत.

ज्ञानैंद्रियें निर्माण केलीं । भिन्न भिन्न गुणांचीं निर्मिलीं । येका शरीरासी लागलीं । परी वेगळालीं ॥ ४ ॥

The organs of perception were created, each fashioned with its own distinct quality. Though all attached to a single body, each one remains altogether distinct from the others.

श्रोत्रैंद्रिंई शब्द पडिला । त्याचा भेद पाहिजे कळला । ऐसा उपाये निर्माण केला । इंद्रियांमधें ॥ ५ ॥

कानावर शब्द पडला, की त्याचा भेद (नेमका अर्थ) कळावा, असा उपाय इंद्रियांमध्ये योजून ठेवला आहे.

श्रोत्रैंद्रिंई शब्द पडिला । त्याचा भेद पाहिजे कळला । ऐसा उपाये निर्माण केला । इंद्रियांमधें ॥ ५ ॥

When a sound falls upon the ear, one must be able to distinguish its meaning — just such a provision has been built into the senses.

त्वचेइंद्रियें सीतोष्ण भासे । चक्षुइंद्रियें सकळ दिसे । इंद्रियांमधें गुण ऐसे । वेगळाले ॥ ६ ॥

त्वचेच्या इंद्रियाने थंड-उष्ण जाणवते, डोळ्यांच्या इंद्रियाने सगळे दिसते. अशा प्रकारे इंद्रियांचे गुण वेगवेगळे आहेत.

त्वचेइंद्रियें सीतोष्ण भासे । चक्षुइंद्रियें सकळ दिसे । इंद्रियांमधें गुण ऐसे । वेगळाले ॥ ६ ॥

Through the sense of touch, cold and heat are felt; through the sense of sight, everything is seen. In this way the qualities of the senses are each distinct from the others.

जिव्हेमधें रस चाखणें । घ्राणामधें परिमळ घेणें । इंद्रियांमधें वेगळाल्या गुणें । भेद केले ॥ ७ ॥

जिभेने रस चाखला जातो, नाकाने सुवास घेतला जातो. अशा प्रकारे इंद्रियांमध्ये वेगवेगळ्या गुणांनी भेद केलेले आहेत.

जिव्हेमधें रस चाखणें । घ्राणामधें परिमळ घेणें । इंद्रियांमधें वेगळाल्या गुणें । भेद केले ॥ ७ ॥

With the tongue one tastes flavors; with the nose one takes in fragrance. In this way the senses have each been differentiated by their own distinct quality.

वायोपंचकीं अंतःकर्णपंचक । मिसळोनि फिरे निशंक । ज्ञानैंद्रियें कर्मैंद्रियें सकळिक । सावकास पाहे ॥ ८ ॥

पंचप्राण आणि अंतःकरणपंचक हे एकत्र मिसळून निर्धास्तपणे फिरत असतात. ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये ही सगळी शांतपणे आपापले कार्य पाहतात.

वायोपंचकीं अंतःकर्णपंचक । मिसळोनि फिरे निशंक । ज्ञानैंद्रियें कर्मैंद्रियें सकळिक । सावकास पाहे ॥ ८ ॥

The five vital airs and the fivefold inner faculty move about together, blended, without any hesitation. The organs of perception and the organs of action all quietly carry out their own work.

कर्मैंद्रियें लागवेगीं । जीव भोगीं विषयांलागीं । ऐसा हा उपाये जगीं । ईश्वरें केला ॥ ९ ॥

कर्मेंद्रिये चपळाईने कामाला लागतात, आणि जीव विषयांचा उपभोग घेत राहतो. असा हा सगळा उपाय ईश्वराने जगात योजून ठेवला आहे.

कर्मैंद्रियें लागवेगीं । जीव भोगीं विषयांलागीं । ऐसा हा उपाये जगीं । ईश्वरें केला ॥ ९ ॥

The organs of action set to work with quick eagerness, and the soul goes on enjoying its objects of desire. Such is the whole arrangement that God has established in this world.

निषय निर्माण जाले बरवे । शरीरेंविण कैसें भोगावे । नाना शरीराचे गोवे । याकारणें ॥ १० ॥

विषयसुखे उत्तम प्रकारे निर्माण झाली, पण शरीराशिवाय ती कशी भोगणार? म्हणूनच नाना शरीरांचे हे सगळे जंजाळ निर्माण झाले.

निषय निर्माण जाले बरवे । शरीरेंविण कैसें भोगावे । नाना शरीराचे गोवे । याकारणें ॥ १० ॥

Objects of enjoyment came into being in fine abundance, but without a body how could they ever be enjoyed? For this very reason, this whole entanglement of countless different bodies came about.

अस्तीमांशाचे शरीर । त्यामधें गुणप्रकार । शरीरासारिखें यंत्र । आणीक नाहीं ॥ ११ ॥

हाडा-मांसाचे हे शरीर आहे, त्यातही किती प्रकारचे गुण-वैशिष्ट्ये आहेत. शरीरासारखे यंत्र दुसरे कोठेही नाही.

अस्तीमांशाचे शरीर । त्यामधें गुणप्रकार । शरीरासारिखें यंत्र । आणीक नाहीं ॥ ११ ॥

This body is made of bone and flesh, and within it lie so many kinds of qualities and features. There is no other mechanism anywhere quite like the body.

ऐसीं शरीरें निर्माण केलीं । विषयभोगें वाढविलीं । लाहानथोर निर्माण जालीं । येणें प्रकारें ॥ १२ ॥

अशी शरीरे निर्माण करण्यात आली, आणि विषयभोगांनीच ती वाढवली गेली. लहान-मोठी शरीरे अशाच प्रकारे निर्माण झाली.

ऐसीं शरीरें निर्माण केलीं । विषयभोगें वाढविलीं । लाहानथोर निर्माण जालीं । येणें प्रकारें ॥ १२ ॥

Such bodies were brought into being, and they were nourished and grown through the enjoyment of their objects. Small and great bodies alike came into existence in just this way.

अस्तीमांशांचीं शरीरें । निर्माण केली जगदेश्वरें । विवेकें गुणविचारें । करूनियां ॥ १३ ॥

हाडा-मांसाची ही शरीरे जगदीश्वराने निर्माण केली, ती विवेकाने आणि गुणांच्या विचारपूर्वक योजनेने केली आहेत.

अस्तीमांशांचीं शरीरें । निर्माण केली जगदेश्वरें । विवेकें गुणविचारें । करूनियां ॥ १३ ॥

These bodies of bone and flesh were created by the Lord of the world, fashioned with discernment and with careful regard to their qualities.

अस्तिमौंशाचा पुतळा । जेणें ज्ञानें सकळ कळा । शरीरभेद वेगळा । ठाईं ठाईं ॥ १४ ॥

हा हाडा-मांसाचा पुतळा असा घडवला आहे, की ज्याच्या ज्ञानाने सगळ्या कळा साध्य होतात. आणि प्रत्येक ठिकाणी शरीराचा भेदही वेगवेगळा आहे.

अस्तिमौंशाचा पुतळा । जेणें ज्ञानें सकळ कळा । शरीरभेद वेगळा । ठाईं ठाईं ॥ १४ ॥

This figure of bone and flesh has been shaped such that, through its knowledge, every skill can be accomplished. And the distinctions between bodies differ from place to place.

तो भेद कार्याकारण । त्याचा उदंड आहे गुण । सकळ तीक्ष्ण बुद्धीविण । काये कळे ॥ १५ ॥

हा भेद कार्य-कारणाचा आहे, त्याचे गुणही असंख्य आहेत. तीक्ष्ण बुद्धीशिवाय हे सगळे तरी कसे कळणार?

तो भेद कार्याकारण । त्याचा उदंड आहे गुण । सकळ तीक्ष्ण बुद्धीविण । काये कळे ॥ १५ ॥

This distinction is one of cause and effect, and its qualities are countless. Without a sharp intellect, how could any of this ever be understood?

सकळ करणें ईश्वराला । म्हणोनी भेद निर्माण जाला । ऊर्धमुख होतां भेदाला । ठाव कैंचा ॥ १६ ॥

हे सगळे करणे ईश्वरालाच आहे, म्हणून भेद निर्माण झाला. पण वर, ब्रह्माकडे मुख वळवले, की भेदाला जागाच उरत नाही.

सकळ करणें ईश्वराला । म्हणोनी भेद निर्माण जाला । ऊर्धमुख होतां भेदाला । ठाव कैंचा ॥ १६ ॥

All this doing belongs to God alone, and so distinction has come into being. But once the mind turns upward toward Brahman, no room remains for distinction at all.

सृष्टिकर्णीं आगत्य भेद । संव्हारें सहजचि अभेद । भेद अभेद हा संवाद । मायागुणें ॥ १७ ॥

सृष्टी निर्माण करताना भेद निर्माण होणे आवश्यकच असते, तर संहारकाळी सहजच अभेद उरतो. भेद आणि अभेद हा सगळा संवाद मायेच्या गुणांमुळेच घडतो.

सृष्टिकर्णीं आगत्य भेद । संव्हारें सहजचि अभेद । भेद अभेद हा संवाद । मायागुणें ॥ १७ ॥

In the work of creation, distinction necessarily arises; in dissolution, undifferentiated unity naturally remains. This whole interplay of distinction and non-distinction happens only through the workings of maya.

मायेमधें अंतरात्मा । नकळे तयाचा महिमा । जाला चतुर्मुख ब्रह्मा । तोहि संदेहीं पडे ॥ १८ ॥

मायेमध्ये असलेल्या अंतरात्म्याचा महिमा कोणालाच कळत नाही. साक्षात चतुर्मुख ब्रह्मदेवही त्याबाबत संदेहात पडतो.

मायेमधें अंतरात्मा । नकळे तयाचा महिमा । जाला चतुर्मुख ब्रह्मा । तोहि संदेहीं पडे ॥ १८ ॥

The greatness of the inner self present within maya is known to no one. Even four-faced Brahma himself falls into doubt when trying to fathom it.

पीळ पेंच कडोविकडीं । तर्क तीक्षण घडीनें घडी । मनासी होये तांतडी । विवरण करितां ॥ १९ ॥

अशा पीळ आणि पेच सर्व बाजूंनी वाढतात, तर्क क्षणोक्षणी अधिकाधिक तीक्ष्ण होत जातो. हे विवरण करताना मनाची घालमेल, घाई होते.

पीळ पेंच कडोविकडीं । तर्क तीक्षण घडीनें घडी । मनासी होये तांतडी । विवरण करितां ॥ १९ ॥

Knots and complications multiply on every side, and reasoning grows sharper with every passing moment. In trying to unravel this, the mind falls into restless haste.

आत्मत्वें लागतें सकळ कांहीं । निरंजनीं हे कांहींच नाहीं । येकांतकाळीं समजोन पाहीं । म्हणिजे बरें ॥ २० ॥

आत्मभावामुळेच हे सगळे चिकटलेले असते; निरंजन ब्रह्मात मात्र यातले काहीच नसते. एकांतात राहून हे नीट समजून घ्यावे, तेच बरे.

आत्मत्वें लागतें सकळ कांहीं । निरंजनीं हे कांहींच नाहीं । येकांतकाळीं समजोन पाहीं । म्हणिजे बरें ॥ २० ॥

All of this clings only because of the sense of individual selfhood; in the stainless Absolute none of it exists at all. It is best to understand this quietly, in solitude.

देहे सामर्थ्यानुसार । सकळ करी जगदेश्वर । थोर सामर्थ्यें अवतार । बोलिजेती ॥ २१ ॥

प्रत्येक देहाच्या सामर्थ्यानुसार जगदीश्वर सगळे कार्य करत असतो. मोठ्या सामर्थ्याने युक्त देहांना अवतार म्हटले जाते.

देहे सामर्थ्यानुसार । सकळ करी जगदेश्वर । थोर सामर्थ्यें अवतार । बोलिजेती ॥ २१ ॥

According to the capacity of each body, the Lord of the world carries out all his works. Bodies endowed with exceptional power are spoken of as divine incarnations.

शेष कूर्म वर्ह्हाव जाले । येवढे देहे विशाळ धरिले । तेणें करितां रचना चाले । सकळ सृष्टीची ॥ २२ ॥

शेष, कूर्म, वराह असे अवतार झाले, त्यांनी एवढे विशाल देह धारण केले. त्यांच्या द्वारे सगळ्या सृष्टीची रचना चालत राहते.

शेष कूर्म वर्ह्हाव जाले । येवढे देहे विशाळ धरिले । तेणें करितां रचना चाले । सकळ सृष्टीची ॥ २२ ॥

Shesha, the Tortoise, the Boar — such forms came into being, taking on bodies of vast, immense size. Through them, the whole fabric of creation continues to be sustained.

ईश्वरें केवढें सूत्र केलें । सूर्यबिंब धावाया लाविलें । धुकटाकरवीं धरविलें । अगाध पाणी ॥ २३ ॥

ईश्वराने केवढे मोठे सूत्र रचले आहे — सूर्यबिंबाला सतत धावायला लावले, आणि धुक्याकरवी अगाध असे पाणी धरवून ठेवले.

ईश्वरें केवढें सूत्र केलें । सूर्यबिंब धावाया लाविलें । धुकटाकरवीं धरविलें । अगाध पाणी ॥ २३ ॥

What a vast design God has woven — he has set the orb of the sun ever running on its course, and through mist and vapor he holds vast quantities of water in check.

पर्वताऐसे ढग उचलिती । सूर्यबिंबासी अछ्यादिति । तेथें सवेंचि वायोची गती । प्रगट होये ॥ २४ ॥

पर्वतासारखे मोठे ढग उठतात आणि सूर्यबिंबाला झाकून टाकतात. लगेचच तेथे वाऱ्याची गती प्रकट होते.

पर्वताऐसे ढग उचलिती । सूर्यबिंबासी अछ्यादिति । तेथें सवेंचि वायोची गती । प्रगट होये ॥ २४ ॥

Clouds rise up like mountains and cover over the orb of the sun. At once, right there, the movement of the wind makes itself known.

झिडकझिडकुं धांवे वारा । जैसा काळाचा म्हणियारा । ढग मारुनी दिनकरा । मोकळे करी ॥ २५ ॥

जणू काळाचा दूतच असल्यासारखा वारा झोत मारत धावतो. तो ढगांना मारून सूर्याला मोकळे करतो.

झिडकझिडकुं धांवे वारा । जैसा काळाचा म्हणियारा । ढग मारुनी दिनकरा । मोकळे करी ॥ २५ ॥

The wind rushes forth in gusts, as though it were the very messenger of time itself. Driving the clouds away, it sets the sun free again.

बैसती विजांचे तडाखे । प्राणीमात्र अवचिता धाके । गगन कडकडून तडके । स्थळांवरी ॥ २६ ॥

विजांचे कडाडते तडाखे बसतात, त्याने सगळे प्राणी अचानक दचकतात. आकाश कडकडून जणू जमिनीवर तडकते.

बैसती विजांचे तडाखे । प्राणीमात्र अवचिता धाके । गगन कडकडून तडके । स्थळांवरी ॥ २६ ॥

The crashing strikes of lightning fall, and every creature startles at their sudden force. The sky thunders and crackles as though splitting down upon the earth.

येहलोकासी येक वर्म केलें । महद्‍भूतें महद्‍भूत आळिलें । सकळां समभागें चालिलें । सृष्टिरचनेसी ॥ २७ ॥

या लोकासाठी एक वर्मच योजून ठेवले आहे — एका महाभूताने दुसऱ्या महाभूताला आवळून धरले आहे. अशा प्रकारे सगळ्यांना समभागाने सृष्टीरचना पुढे चालत आहे.

येहलोकासी येक वर्म केलें । महद्‍भूतें महद्‍भूत आळिलें । सकळां समभागें चालिलें । सृष्टिरचनेसी ॥ २७ ॥

For this world, one essential secret has been woven in — one great element holds another great element in its grip. In this way, with equal share for all, the fabric of creation moves forward.

ऐसे अनंत भेद आत्मयाचे । सकळ जाणती ऐसे कैंचें । विवरतां विवरतां मनाचे । फडके होती ॥ २८ ॥

असे आत्म्याचे अनंत भेद आहेत; ते सगळे कोणाला तरी पूर्णपणे कळणे शक्य आहे का? विवरण करता करता तर मनाचेच तुकडे तुकडे होऊन जातात.

ऐसे अनंत भेद आत्मयाचे । सकळ जाणती ऐसे कैंचें । विवरतां विवरतां मनाचे । फडके होती ॥ २८ ॥

Such are the countless distinctions of the self; how could anyone ever fully grasp them all? In the very effort of unraveling them, the mind itself is worn to pieces.

ऐसी माझी उपासना । उपासकीं आणावी मना । अगाध महिमा चतुरानना । काये कळे ॥ २९ ॥

अशी ही माझी (रामाची) उपासना आहे, ती उपासकांनी मनात नीट धरावी. या अगाध महिम्याचा थांग स्वतः चतुरानन ब्रह्मदेवालाही तरी कसा लागणार?

ऐसी माझी उपासना । उपासकीं आणावी मना । अगाध महिमा चतुरानना । काये कळे ॥ २९ ॥

Such, then, is worship of me (Rama); let worshippers hold this well in mind. Even four-faced Brahma himself could hardly fathom the full extent of this boundless greatness.

आवाहन विसर्जन । हें चि भजनाचें लक्षण । सकळ जाणती सज्जन । मी काय सांगों ॥ ३० ॥

आवाहन आणि विसर्जन हेच खरे भजनाचे लक्षण आहे. हे सज्जनांना सगळे आधीच माहीत आहे, मी वेगळे काय सांगणार?

आवाहन विसर्जन । हें चि भजनाचें लक्षण । सकळ जाणती सज्जन । मी काय सांगों ॥ ३० ॥

Invocation and dismissal — this itself is the true mark of devoted worship. Good people already know all this well; what more is there for me to tell?