सकळ जनास प्रार्थना । उगेंच उदास करावेंना । निरूपण आणावें मना । प्रत्ययाचें ॥ १ ॥

सर्व श्रोत्यांना ही प्रार्थना आहे की उगीच उदासीन होऊ नये. जे सांगितले जाईल ते प्रत्ययाने मनात आणून घ्यावे.

सकळ जनास प्रार्थना । उगेंच उदास करावेंना । निरूपण आणावें मना । प्रत्ययाचें ॥ १ ॥

This is a request to all listeners: do not grow indifferent without reason. Bring what is being explained into the mind and verify it through direct experience.

प्रत्यये राहिला येकेकडे । आपण धांवतो भलतेकडे । तरी सारासाराचे निवाडे । कैसे होती ॥ २ ॥

प्रत्यय एकीकडे राहतो आणि आपण भलतीकडेच धावत सुटतो; मग सार-असार यांचा निवाडा कसा होणार?

प्रत्यये राहिला येकेकडे । आपण धांवतो भलतेकडे । तरी सारासाराचे निवाडे । कैसे होती ॥ २ ॥

Direct experience stays in one place while we go running off elsewhere; how, then, can the discernment of what is essential from what is not ever take place?

उगिच पाहातां सृष्टी । गल्बला दिसतो दृष्टीं । परी ते राजसत्तेची गोष्टी । वेगळीच ॥ ३ ॥

उगीचच सृष्टीकडे पाहिले तर नुसताच गोंधळ दिसतो. पण त्यामागे जी सत्ताधारी शक्ती काम करते, ती गोष्ट मात्र वेगळीच आहे.

उगिच पाहातां सृष्टी । गल्बला दिसतो दृष्टीं । परी ते राजसत्तेची गोष्टी । वेगळीच ॥ ३ ॥

Looked at carelessly, creation appears as nothing but a chaotic jumble. But the sovereign power working behind it all is quite another matter altogether.

पृथ्वीमधें जितुकीं शरीरें । तितुकीं भगवंताचीं घरें । नाना सुखें येणें द्वारें । प्राप्त होती ॥ ४ ॥

पृथ्वीवर जितकी शरीरे आहेत, तितकी भगवंताची घरेच आहेत. या द्वारांतूनच नाना प्रकारची सुखे प्राप्त होतात.

पृथ्वीमधें जितुकीं शरीरें । तितुकीं भगवंताचीं घरें । नाना सुखें येणें द्वारें । प्राप्त होती ॥ ४ ॥

As many bodies as there are on earth, that many are the dwellings of God. It is through these very doorways that beings come to receive countless kinds of happiness.

त्याचा महिमा कळेल कोणाला । माता वांटून कृपाळु जाला । प्रत्यक्ष जगदीश जगाला । रक्षितसे ॥ ५ ॥

त्याचा महिमा कोणाला कळणार? आईप्रमाणे वाटून तो कृपाळू झाला आहे. प्रत्यक्ष जगदीशच सर्व जगाचे रक्षण करत आहे.

त्याचा महिमा कळेल कोणाला । माता वांटून कृपाळु जाला । प्रत्यक्ष जगदीश जगाला । रक्षितसे ॥ ५ ॥

Who can ever fathom his greatness? Dividing himself like a mother among all, he has become compassionate to every being. The Lord of the world himself is, in truth, protecting the whole world.

सत्त पृथ्वीमधें वांटली । जेथें तेथें विभागली । कळेनें सृष्टि चालिली । भगवंताचे ॥ ६ ॥

त्याची सत्ता पृथ्वीभर वाटली गेली, जिथे तिथे ती विभागली गेली. भगवंताच्याच कळेने (शक्तीने) ही सृष्टी चालत आहे.

सत्त पृथ्वीमधें वांटली । जेथें तेथें विभागली । कळेनें सृष्टि चालिली । भगवंताचे ॥ ६ ॥

His power has been distributed throughout the earth, divided out into every single place. It is by God's own subtle skill that this whole creation moves along.

मूळ जाणत्या पुरुषाची सत्ता । शरीरीं विभागली तत्वता । सकळ कळा चातुर्यता । तेथें वसे ॥ ७ ॥

मूळच्या जाणत्या पुरुषाची सत्ता खरोखर प्रत्येक शरीरात विभागली गेली आहे. सगळी कळा, सगळे चातुर्य तेथेच वसते.

मूळ जाणत्या पुरुषाची सत्ता । शरीरीं विभागली तत्वता । सकळ कळा चातुर्यता । तेथें वसे ॥ ७ ॥

The power of the original, all-knowing Being has, in truth, been distributed into every single body. All skill and all cleverness dwell right there within it.

सकळ पुराचा ईश । जगामध्यें तो जगदीश । नाना शरीरीं सावकास । करूं लागे ॥ ८ ॥

जो सगळ्या पुरांचा (देहनगरांचा) ईश्वर आहे, तोच जगात जगदीश म्हणून ओळखला जातो. तोच नाना शरीरांतून सावकाश, निवांतपणे कार्य करू लागतो.

सकळ पुराचा ईश । जगामध्यें तो जगदीश । नाना शरीरीं सावकास । करूं लागे ॥ ८ ॥

He who is the lord of every bodily city is the same one known in the world as the Lord of all. He proceeds to act, at leisure and unhurried, through countless different bodies.

पाहातां सृष्टिची रचना । ते येकाचेन चालेना । येकचि चालवी नाना । देह धरुनी ॥ ९ ॥

सृष्टीची रचना पाहिली, तर ती एका देहाने चालत नाही. पण तोच एक ईश्वर नाना देह धारण करून हे सगळे चालवत असतो.

पाहातां सृष्टिची रचना । ते येकाचेन चालेना । येकचि चालवी नाना । देह धरुनी ॥ ९ ॥

Looking at the structure of creation, it clearly cannot be run through a single body alone. Yet it is that very same One who runs it all, taking on countless different bodies.

नाहीं उंच नीच विचारिलें । नाहीं बरें वाईट पाहिलें । कार्ये चालों ऐसें जालें । भगवंतासी ॥ १० ॥

उच्च-नीच असा भेदभाव न करता, बरे-वाईट असा विचार न करता, भगवंताने सगळी कामे चालवत ठेवली आहेत.

नाहीं उंच नीच विचारिलें । नाहीं बरें वाईट पाहिलें । कार्ये चालों ऐसें जालें । भगवंतासी ॥ १० ॥

Without regard for high or low, without weighing good or bad, the Lord has simply let all his works go on and on.

किंवा नेणणें आडवें केलें । किंवा अभ्यासीं घातलें । हें कैसें कैसें केलें । त्याचा तोचि जाणे ॥ ११ ॥

कोणाला त्याने नेणीव (अज्ञान) आडवे घातले, तर कोणाला अभ्यासात-साधनेत लावले; हे नेमके कसे कसे घडवले, हे त्याचे त्यालाच माहीत.

किंवा नेणणें आडवें केलें । किंवा अभ्यासीं घातलें । हें कैसें कैसें केलें । त्याचा तोचि जाणे ॥ ११ ॥

Some he holds back with ignorance, others he sets upon the path of practice and study; exactly how he arranges all this, only he himself truly knows.

जगदांतरीं अनुसंधान । बरें पाहाणें हेंचि ध्यान । ध्यान आणी तें ज्ञान । येकरूप ॥ १२ ॥

जगाच्या अंतरंगात सतत अनुसंधान ठेवून नीट पाहणे, हेच खरे ध्यान होय. आणि हे ध्यान आणि ज्ञान अखेर एकरूपच असतात.

जगदांतरीं अनुसंधान । बरें पाहाणें हेंचि ध्यान । ध्यान आणी तें ज्ञान । येकरूप ॥ १२ ॥

To keep steady inner awareness within the heart of the world and to observe it well — that itself is true meditation. And this meditation and knowledge are, in the end, one and the same.

प्राणी संसारास आला । कांहीं येक शाहाणा जाला । मग तो विवरों लागला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

प्राणी संसारात जन्माला येतो, आणि त्यांतील एखादा शहाणा होतो. मग तो या भूमंडळाचा विचार-विवरण करू लागतो.

प्राणी संसारास आला । कांहीं येक शाहाणा जाला । मग तो विवरों लागला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

A being is born into worldly life, and among such beings, once in a while, one grows wise. He then begins to inquire deeply into this whole earthly realm.

प्रगट रामाचें निशाण । आत्माराम ज्ञानघन । विश्वंभर विद्यमान । भाग्यें कळे ॥ १४ ॥

रामाचे निशाण (अस्तित्वाची खूण) सर्वत्र प्रकट आहे — आत्माराम, ज्ञानघन, विश्वंभर तो सर्वत्र विद्यमान आहे. पण हे भाग्यानेच कळते.

प्रगट रामाचें निशाण । आत्माराम ज्ञानघन । विश्वंभर विद्यमान । भाग्यें कळे ॥ १४ ॥

The banner of Rama's presence is unfurled everywhere — the Self itself, dense with knowledge, sustaining the whole universe, is present in all things. Yet this is realized only by good fortune.

उपासना धुंडुन वासना धरिली । तरी ते लांबतचि गेली । महिमा न कळे बोलिली । येथार्थ आहे ॥ १५ ॥

उपासनेचा शोध घेऊन जरी वासना धरली, तरी ती प्राप्ती दूरच लांबत जाते. त्याचा खरा महिमा नुसत्या बोलण्याने कळत नाही, हे खरे आहे.

उपासना धुंडुन वासना धरिली । तरी ते लांबतचि गेली । महिमा न कळे बोलिली । येथार्थ आहे ॥ १५ ॥

Even if one searches out worship and clings to that longing, its fulfillment only keeps receding further away. Its true greatness, it is fair to say, cannot be grasped by mere words.

द्रष्टा म्हणिजे पाहाता । साक्षी म्हणिजे जाणता । अनंतरूपी अनंता । वोळखावें ॥ १६ ॥

द्रष्टा म्हणजे पाहणारा, साक्षी म्हणजे जाणणारा. अशा अनंत रूपांतून प्रकट होणाऱ्या त्या अनंताला ओळखावे.

द्रष्टा म्हणिजे पाहाता । साक्षी म्हणिजे जाणता । अनंतरूपी अनंता । वोळखावें ॥ १६ ॥

The seer is the one who watches; the witness is the one who knows. That infinite reality, manifest in infinite forms, should be recognized.

संगती असावी भल्यांची । धाटी कथा निरूपणाची । कांहीं येक मनाची । विश्रांती आहे ॥ १७ ॥

संगत असावी ती सज्जनांची, आणि गोडी असावी ती कथा-निरूपणाची. यांतच मनाला काहीएक विश्रांती लाभते.

संगती असावी भल्यांची । धाटी कथा निरूपणाची । कांहीं येक मनाची । विश्रांती आहे ॥ १७ ॥

One's company should be that of good people, and one's taste should be for stories and discourses of truth. In these alone does the mind find some measure of rest.

त्याहिमधें प्रत्ययेज्ञान । जाळून टाकिला अनुमान । प्रचितीविण समाधान । पाविजेल कैंचें ॥ १८ ॥

त्यातही प्रत्ययज्ञानानेच तर्क-अनुमान जाळून टाकले जाते. प्रचितीशिवाय समाधान कोठून मिळणार?

त्याहिमधें प्रत्ययेज्ञान । जाळून टाकिला अनुमान । प्रचितीविण समाधान । पाविजेल कैंचें ॥ १८ ॥

And even there, it is knowledge born of direct experience that burns away mere conjecture. Without such direct realization, from where could contentment ever come?

मूळसंकल्प तो हरिसंकल्प । मूळमायेमधील साक्षेप । जगदांतरीं तेंचि रूप । देखिजेतें ॥ १९ ॥

मूळचा संकल्प हाच हरीचा संकल्प होय, मूळमायेतील तो साक्षेपच आहे. जगाच्या अंतरंगात तेच रूप पाहायला मिळते.

मूळसंकल्प तो हरिसंकल्प । मूळमायेमधील साक्षेप । जगदांतरीं तेंचि रूप । देखिजेतें ॥ १९ ॥

The original will is itself the will of Hari, the deliberate intent within the root-maya. That same form is what one comes to see within the heart of the world.

उपासना ज्ञानस्वरूप । ज्ञानीं चौथा देह आरोप । याकारणें सर्व संकल्प । सोडून द्यावा ॥ २० ॥

उपासना ही मुळात ज्ञानस्वरूपच आहे; ज्ञानातच चौथ्या देहाचा (कारणातीत देहाचा) आरोप केला जातो. यासाठी सगळे संकल्प सोडून द्यावेत.

उपासना ज्ञानस्वरूप । ज्ञानीं चौथा देह आरोप । याकारणें सर्व संकल्प । सोडून द्यावा ॥ २० ॥

Worship, in essence, is nothing but knowledge itself; it is upon knowledge that the notion of a fourth, subtlest body is superimposed. For this reason one should let go of every willful desire.

पुढें परब्रह्म विशाळ । गगनासारिखें पोकळ । घन पातळ कोमळ । काये म्हणावें ॥ २१ ॥

यापुढे परब्रह्म हे विशाल, आकाशासारखे पोकळ आहे. त्याला घन म्हणावे, पातळ म्हणावे, की कोमळ म्हणावे, हेच कळत नाही.

पुढें परब्रह्म विशाळ । गगनासारिखें पोकळ । घन पातळ कोमळ । काये म्हणावें ॥ २१ ॥

Beyond this, the supreme Brahman is vast, hollow like the sky. Whether to call it dense, or fluid, or soft — no such word truly fits it.

उपासना म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें पाविजे निरंजन । योगियांचें समाधान । येणें रितीं ॥ २२ ॥

उपासना म्हणजेच ज्ञान होय; आणि ज्ञानानेच निरंजन ब्रह्म प्राप्त होते. योग्यांचे समाधान अशाच रीतीने साधते.

उपासना म्हणिजे ज्ञान । ज्ञानें पाविजे निरंजन । योगियांचें समाधान । येणें रितीं ॥ २२ ॥

Worship, in truth, is knowledge; and it is through knowledge that the stainless Absolute is attained. It is in just this way that the contentment of yogis comes about.

विचार नेहटूनसा पाहे । तरी उपासना आपणचि आहे । येक जाये एक आहे । देह धरुनी ॥ २३ ॥

जर नेटाने, चिकाटीने विचार केला, तर उपासना ही आपणच आहोत, असे कळते. एक देह जातो, दुसरा येतो, असे देह धारण करण्याचे चक्र चालते.

विचार नेहटूनसा पाहे । तरी उपासना आपणचि आहे । येक जाये एक आहे । देह धरुनी ॥ २३ ॥

If one inquires persistently and steadily, it becomes clear that one's own self is itself the object of worship. One body departs, another arrives — so the cycle of taking on bodies continues.

अखंड ऐसी घालमेली । पूर्वापार होत गेली । आतां हि तैसीच चालिली । उत्पत्ति स्थिती ॥ २४ ॥

अशी अखंड घालमेल पूर्वापार चालत आली आहे. आताही उत्पत्ति आणि स्थिती याच रीतीने चालूच आहे.

अखंड ऐसी घालमेली । पूर्वापार होत गेली । आतां हि तैसीच चालिली । उत्पत्ति स्थिती ॥ २४ ॥

This ceaseless churning has gone on since time immemorial. Even now, creation and sustenance continue on in just the same way.

बनावरी बनचरांची सत्ता । जळावरी जळचरांची सत्ता । भूमंडळीं भूपाळां समस्तां । येणेंचि न्यायें ॥ २५ ॥

वनांवर वनचरांची सत्ता चालते, जलावर जलचरांची सत्ता चालते; याच न्यायाने भूमंडळावर सर्व राजांची सत्ता चालते.

बनावरी बनचरांची सत्ता । जळावरी जळचरांची सत्ता । भूमंडळीं भूपाळां समस्तां । येणेंचि न्यायें ॥ २५ ॥

Forest creatures hold sway over the forest, water creatures hold sway over the water; by this very same law, all kings hold sway over the earth.

सामर्थ्य आहे चळवळेचें । जो जो करील तयाचें । परंतु येथें भगवंताचें । अधिष्ठान पाहिजे ॥ २६ ॥

जो जो कृती करतो, त्याचे सामर्थ्य त्या कृतीतूनच दिसते. पण या सगळ्यामागे मात्र भगवंताचेच अधिष्ठान असावे लागते.

सामर्थ्य आहे चळवळेचें । जो जो करील तयाचें । परंतु येथें भगवंताचें । अधिष्ठान पाहिजे ॥ २६ ॥

Whoever acts shows his power through that very action. But behind all of it, the foundation must always be God himself.

कर्ता जगदीश हें तों खरें । परी विभाग आला पृथकाकारें । तेथें अहंतेचें काविरें । बाधिजेना ॥ २७ ॥

कर्ता जगदीशच आहे हे खरे, पण त्याची सत्ता निरनिराळ्या रूपांतून विभागलेली दिसते. तेथे मात्र अहंकाराचे काविळेपण (गैरसमज) बाधू नये.

कर्ता जगदीश हें तों खरें । परी विभाग आला पृथकाकारें । तेथें अहंतेचें काविरें । बाधिजेना ॥ २७ ॥

It is true that the Lord of the world alone is the real doer; yet his power appears divided into separate forms. Even so, the jaundice-like delusion of ego should not be allowed to take hold there.

हरिर्दाता हरिर्भोक्ता । ऐसें चालतें तत्वता । ये गोष्टीचा आतां । विचार पाहावा ॥ २८ ॥

'हरीच देणारा आणि हरीच भोगणारा' हे तत्त्वतः खरे असेच चालत आले आहे. या गोष्टीचा आता नीट विचार करून पाहावा.

हरिर्दाता हरिर्भोक्ता । ऐसें चालतें तत्वता । ये गोष्टीचा आतां । विचार पाहावा ॥ २८ ॥

'Hari alone is the giver, and Hari alone is the enjoyer' — this is, in truth, how things really proceed. One should now reflect carefully on this very point.

सकळ कर्ता परमेश्वरु । आपला माइक विचारु । जैसें कळेल तैसें करूं । जगदांतरें ॥ २९ ॥

सर्वांचा खरा कर्ता परमेश्वरच आहे; आपला विचार मात्र मायिक, मर्यादित असतो. जगाच्या अंतरंगात जसे कळेल, तसे आपण करत राहू.

सकळ कर्ता परमेश्वरु । आपला माइक विचारु । जैसें कळेल तैसें करूं । जगदांतरें ॥ २९ ॥

The true doer of everything is God alone; our own reasoning is merely illusory and limited. Within the heart of the world, we shall act only as far as we come to understand.

देवायेवढें चपळ नाहीं । ब्रह्मायेवढें निश्चळ नाहीं । पाइरी चढोन पाहीं । मूळपरियंत ॥ ३० ॥

देवाइतके चपळ दुसरे काही नाही, आणि ब्रह्माइतके निश्चळ दुसरे काही नाही. पायरीपायरीने चढत जाऊन मुळापर्यंत हे पाहावे.

देवायेवढें चपळ नाहीं । ब्रह्मायेवढें निश्चळ नाहीं । पाइरी चढोन पाहीं । मूळपरियंत ॥ ३० ॥

Nothing is as swift as God, and nothing is as unmoving as Brahman. One should climb step by step, all the way to the very source, and see this for oneself.