मूळमाया नस्तां चंचळ । निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । चहुंकडे ॥ १ ॥

मूळमाया नसती तर चंचलता उरली नसती; निर्गुण ब्रह्म हे मात्र सदैव निश्चळच असते, जसे आकाश चहूकडे अंतराळरूपाने अचल असते.

मूळमाया नस्तां चंचळ । निर्गुण ब्रह्म तें निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ । चहुंकडे ॥ १ ॥

Were it not for the root-maya, there would be no movement at all; the attributeless Brahman itself is ever unmoving, just as the sky remains still and unbroken in every direction.

दृश्य आलें आणि गेलें । परी तें ब्रह्म संचलें । जैसें गगन कोंदाटलें । चहुंकडे ॥ २ ॥

दृश्य सृष्टी येते आणि जाते, पण ब्रह्म मात्र तसेच भरून राहिलेले असते, जसे आकाश चहूकडे दाटलेले असते.

दृश्य आलें आणि गेलें । परी तें ब्रह्म संचलें । जैसें गगन कोंदाटलें । चहुंकडे ॥ २ ॥

The visible world comes and goes, but Brahman remains ever filled and unchanged, just as the sky stays densely present in every direction.

जिकडे पाहावें तिकडे अपार । कोणेकडे नाहीं पार । येकजिनसी स्वतंत्र । दुसरें नाहीं ॥ ३ ॥

जिकडे पाहावे तिकडे ते अपार आहे, त्याला कोठेही अंत नाही. ते एकजिनसी, स्वतंत्र आहे; त्याच्यासारखे दुसरे काही नाही.

जिकडे पाहावें तिकडे अपार । कोणेकडे नाहीं पार । येकजिनसी स्वतंत्र । दुसरें नाहीं ॥ ३ ॥

Wherever one looks it is boundless, with an end nowhere to be found. It is of one single nature, independent; there is nothing else like it.

ब्रह्मांडावरतें बैसावें । अवकाश भकास अवलोकावें । तेथें चंचळ व्यापकाच्या नांवें । सुन्याकार ॥ ४ ॥

ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जाऊन बसावे आणि तेथील रिते अवकाश पाहावे; तेथे चंचल व्यापकतेच्या नावालाही शून्यरूपच आढळेल.

ब्रह्मांडावरतें बैसावें । अवकाश भकास अवलोकावें । तेथें चंचळ व्यापकाच्या नांवें । सुन्याकार ॥ ४ ॥

Go and sit beyond the very edge of the universe and look at that empty expanse; there, even the name of restless pervasiveness turns out to be nothing but void.

दृश्य विवेकें काढिलें । मग परब्रह्म कोंदाटलें । कोणासीच अनुमानलें । नाहीं कदा ॥ ५ ॥

विवेकाने दृश्य बाजूला काढले, की मग परब्रह्मच दाटून उरते. ते कोणालाही तर्काने कधीच गवसत नाही, प्रत्ययानेच कळते.

दृश्य विवेकें काढिलें । मग परब्रह्म कोंदाटलें । कोणासीच अनुमानलें । नाहीं कदा ॥ ५ ॥

When discernment sets the visible world aside, only the supreme Brahman remains, filling everything. It is never grasped by anyone through mere conjecture, only through direct experience.

अधोर्ध पाहातां चहुंकडे । निर्गुण ब्रह्म जिकडे तिकडे । मन धांवेल कोणेकडे । अंत पाहावया ॥ ६ ॥

वर-खाली, चहूकडे पाहिले तरी जिकडे तिकडे निर्गुण ब्रह्मच आहे. मग त्याचा अंत पाहायला मन तरी कोणीकडे धावणार?

अधोर्ध पाहातां चहुंकडे । निर्गुण ब्रह्म जिकडे तिकडे । मन धांवेल कोणेकडे । अंत पाहावया ॥ ६ ॥

Look up or down, in any direction, and everywhere there is only the attributeless Brahman. Which way, then, could the mind even run to find its limit?

दृश्य चळे ब्रह्म चळेना । दृश्य कळे ब्रह्म कळेना । दृश्य आकळे ब्रह्म आकळेना । कल्पनेसी ॥ ७ ॥

दृश्य हलते, ब्रह्म हलत नाही; दृश्य कळते, ब्रह्म कळत नाही; दृश्य कल्पनेत बसते, पण ब्रह्म मात्र कल्पनेत कधीच बसत नाही.

दृश्य चळे ब्रह्म चळेना । दृश्य कळे ब्रह्म कळेना । दृश्य आकळे ब्रह्म आकळेना । कल्पनेसी ॥ ७ ॥

The seen world moves, Brahman does not; the seen world can be known, Brahman cannot; the seen world can be grasped by the mind, but Brahman can never be grasped by imagination.

कल्पना म्हणिजे कांहींच नाहीं । ब्रह्म दाटले ठाईंचा ठाईं । वाक्यार्थ विवरत जाई । म्हणिजे बरें ॥ ८ ॥

कल्पना म्हणजे मुळात काहीच नाही; ब्रह्म मात्र प्रत्येक ठिकाणी दाटून भरलेले आहे. वाक्याचा अर्थ नीट विवरत गेले, तरच बरे होईल.

कल्पना म्हणिजे कांहींच नाहीं । ब्रह्म दाटले ठाईंचा ठाईं । वाक्यार्थ विवरत जाई । म्हणिजे बरें ॥ ८ ॥

Imagination, in truth, is nothing at all; Brahman alone is densely present in every single place. It is best to keep unfolding the meaning of these words with careful reflection.

परब्रह्मायेवढें थोर नाहीं । श्रवणापरतें साधन नाहीं । कळल्याविण कांहींच नाहीं । समाधान ॥ ९ ॥

परब्रह्माएवढे थोर दुसरे काही नाही, आणि श्रवणाहून श्रेष्ठ साधन दुसरे नाही. ते कळल्याखेरीज खरे समाधान कधीच लाभत नाही.

परब्रह्मायेवढें थोर नाहीं । श्रवणापरतें साधन नाहीं । कळल्याविण कांहींच नाहीं । समाधान ॥ ९ ॥

Nothing is as great as the supreme Brahman, and no means is greater than listening to it explained. Without understanding it, there can be no true contentment at all.

पिप्लीकामार्गें हळु हळु घडे । विहंगमें फळासी गांठी पडे । साधक मननीं पवाडे । म्हणिजे बरें ॥ १० ॥

मुंगीच्या मार्गाने हळूहळू जावे, किंवा पक्ष्याप्रमाणे थेट फळाशी गाठ घालावी; साधकाने मननाने पुढे जावे, हेच बरे.

पिप्लीकामार्गें हळु हळु घडे । विहंगमें फळासी गांठी पडे । साधक मननीं पवाडे । म्हणिजे बरें ॥ १० ॥

One may proceed slowly like an ant, step by step, or reach the fruit directly like a bird in flight; either way, it is good that the seeker advances through reflection.

परब्रह्मासारिखें दुसरें । कांहींच नाहीं खरें । निंदा आणि स्तुतिउत्तरें । परब्रह्मीं नाहीं ॥ ११ ॥

परब्रह्मासारखे दुसरे खरोखर काहीही नाही. निंदा आणि स्तुती यांसारख्या प्रतिक्रिया परब्रह्माच्या ठिकाणी मुळीच नाहीत.

परब्रह्मासारिखें दुसरें । कांहींच नाहीं खरें । निंदा आणि स्तुतिउत्तरें । परब्रह्मीं नाहीं ॥ ११ ॥

There is truly nothing else like the supreme Brahman. Reactions such as blame and praise have no place at all in that supreme Brahman.

ऐसे परब्रह्म येकजिनसी । कांहीं तुळेना तयासी । मानुभव पुण्यरासी । तेथें पवाडती ॥ १२ ॥

असे हे परब्रह्म एकजिनसी आहे, त्याच्याशी कशाचीच तुलना होत नाही. मोठ्या पुण्यराशीचे महानुभावच तेथवर पोहोचतात.

ऐसे परब्रह्म येकजिनसी । कांहीं तुळेना तयासी । मानुभव पुण्यरासी । तेथें पवाडती ॥ १२ ॥

Such is this supreme Brahman, of one uniform nature — nothing at all compares to it. Only those great souls of vast merit are able to reach that far.

चंचळें होते दुःखप्राप्ती । निश्चळायेवडी नाहीं विश्रांती । निश्चळ प्रत्ययें पाहाती । माहानुभाव ॥ १३ ॥

चंचलतेमुळेच दुःखाची प्राप्ती होते; निश्चलतेएवढी विश्रांती दुसरी कोठेच नाही. मोठे महानुभावच ती निश्चलता प्रत्ययाने पाहतात.

चंचळें होते दुःखप्राप्ती । निश्चळायेवडी नाहीं विश्रांती । निश्चळ प्रत्ययें पाहाती । माहानुभाव ॥ १३ ॥

It is restlessness that brings suffering; no rest equals that found in stillness. Only great souls come to see that stillness through their own direct experience.

मुळापासून शेवटवरी । विचारणा केलीच करी । प्रत्ययाचा निश्चयो अंतरीं । तयासीच फावे ॥ १४ ॥

जो मुळापासून शेवटपर्यंत सतत विचार करत राहतो, त्यालाच अंतरी प्रत्ययाचा निश्चय प्राप्त होतो.

मुळापासून शेवटवरी । विचारणा केलीच करी । प्रत्ययाचा निश्चयो अंतरीं । तयासीच फावे ॥ १४ ॥

Only one who keeps inquiring, from the very beginning to the very end, attains within the heart the firm certainty born of direct experience.

कल्पनेचि सृष्टी जाली । त्रिविध प्रकारें भासली । तिक्षण बुद्धीनें आणिली । पाहिजे मना ॥ १५ ॥

कल्पनेतूनच ही सृष्टी निर्माण झाली, आणि ती तीन प्रकारांनी भासते. ती तीक्ष्ण बुद्धीने मनात आणून नीट समजून घेतली पाहिजे.

कल्पनेचि सृष्टी जाली । त्रिविध प्रकारें भासली । तिक्षण बुद्धीनें आणिली । पाहिजे मना ॥ १५ ॥

This creation has arisen out of thought itself, and it appears in three distinct kinds. One must bring it before a sharp intellect and grasp it clearly in the mind.

मूळमायेपासून त्रिगुण । अवघें येकदेसी लक्षण । पांचा भूतांचा ढोबळा गुण । दिसत आहे ॥ १६ ॥

मूळमायेपासून त्रिगुण उत्पन्न होतात, पण हे सगळे लक्षण मर्यादितच आहे. पाच भूतांचा स्थूल गुण मात्र स्पष्ट दिसत आहे.

मूळमायेपासून त्रिगुण । अवघें येकदेसी लक्षण । पांचा भूतांचा ढोबळा गुण । दिसत आहे ॥ १६ ॥

The three gunas arise from the root-maya, but this whole characteristic is still only partial. The gross quality of the five elements, however, is plainly visible.

पृथ्वीपासून च्यारी खाणी । चत्वार वेगळाली करणी । सकळ सृष्टीचि चाली येथुनी । पुढें नाहीं ॥ १७ ॥

पृथ्वीपासून चार खाणी (उत्पत्तीचे चार प्रकार) निर्माण होतात, त्यांची कृतीही वेगवेगळी असते. सगळ्या सृष्टीची वाटचाल येथूनच सुरू होते, याच्या पुढे काही नाही.

पृथ्वीपासून च्यारी खाणी । चत्वार वेगळाली करणी । सकळ सृष्टीचि चाली येथुनी । पुढें नाहीं ॥ १७ ॥

From earth arise the four wombs of birth, each working in its own distinct way. The whole march of creation proceeds from just this; there is nothing further beyond it.

सृष्टीचें विविध लक्षण । विशद करूं निरूपण । श्रोतीं सुचित अंतःकर्ण । केलें पाहिजे ॥ १८ ॥

सृष्टीचे विविध लक्षण आता स्पष्ट करून सांगतो. श्रोत्यांनी आपले अंतःकरण सावध आणि एकाग्र केले पाहिजे.

सृष्टीचें विविध लक्षण । विशद करूं निरूपण । श्रोतीं सुचित अंतःकर्ण । केलें पाहिजे ॥ १८ ॥

The various characteristics of creation will now be explained clearly. Listeners should keep their inner faculty attentive and focused.

मूळमाया जाणीवेची । मुळीं सूक्ष्म कल्पनेची । जैसी स्थिती परे वाचेची । तद्रूपचि ते ॥ १९ ॥

मूळमाया ही मूलतः जाणिवेची, अतिसूक्ष्म कल्पनेची अवस्था आहे. जशी परावाणीची स्थिती असते, तशीच ती आहे.

मूळमाया जाणीवेची । मुळीं सूक्ष्म कल्पनेची । जैसी स्थिती परे वाचेची । तद्रूपचि ते ॥ १९ ॥

The root-maya is, at its core, a state of pure awareness, an exceedingly subtle stirring of thought. It is of the same nature as the state of the primal (para) speech.

अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । सूक्ष्मरूप बीज सकळ । मुळींच आहे ॥ २० ॥

अष्टधा प्रकृतीचे मूळ म्हणजे हीच मूळमाया होय. सर्व गोष्टींचे सूक्ष्म रूपातील बीज मुळातच तिच्यात सामावलेले आहे.

अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । ते हे मूळमायाच केवळ । सूक्ष्मरूप बीज सकळ । मुळींच आहे ॥ २० ॥

The root of the eightfold nature (prakriti) is this root-maya alone. The subtle seed of all things lies already contained within it from the very start.

जड पदार्थ चेतवितें तें । म्हणौन चैतन्य बोलिजेतें । सूक्ष्म रूपें संकेतें । समजोन घ्यावीं ॥ २१ ॥

जे जड पदार्थाला चेतना देते, त्यालाच चैतन्य म्हणतात. अशी सूक्ष्म रूपे केवळ संकेतांनीच समजून घ्यावी लागतात.

जड पदार्थ चेतवितें तें । म्हणौन चैतन्य बोलिजेतें । सूक्ष्म रूपें संकेतें । समजोन घ्यावीं ॥ २१ ॥

That which animates inert matter is called consciousness (chaitanya). Such subtle realities can only be understood through indications and pointers.

प्रकृती पुरुषाचा विचार । अर्धनारीनटेश्वर । अष्टधा प्रकृतीचा विचार । सकळ कांहीं ॥ २२ ॥

प्रकृती आणि पुरुष यांचा विचार म्हणजेच अर्धनारीनटेश्वराचे रूप होय. अष्टधा प्रकृतीचा हा सर्व विचार यातच सामावलेला आहे.

प्रकृती पुरुषाचा विचार । अर्धनारीनटेश्वर । अष्टधा प्रकृतीचा विचार । सकळ कांहीं ॥ २२ ॥

The union of Prakriti and Purusha is what is figured as the half-woman, half-man form of the Lord (Ardhanarinateshwar). The whole consideration of the eightfold nature is contained in this.

गुप्त त्रिगुणाचें गूढत्व । म्हणौन संकेत महत्तत्त्व । गुप्तरूपें शुद्धसत्व । तेथेंचि वसे ॥ २३ ॥

त्रिगुणांचे गुप्त, गूढ स्वरूप असते, त्यालाच संकेताने महत्तत्त्व म्हणतात. शुद्ध सत्त्वगुणही त्यातच गुप्तरूपाने वसलेला असतो.

गुप्त त्रिगुणाचें गूढत्व । म्हणौन संकेत महत्तत्त्व । गुप्तरूपें शुद्धसत्व । तेथेंचि वसे ॥ २३ ॥

The hidden, unmanifest form of the three gunas is indicated by the term Mahattattva (the great principle). Pure sattva too dwells there, still in a latent, unmanifest form.

जेथून गुण प्रगटती । तीस गुणक्षोभिणी म्हणती । त्रिगुणाचीं रूपें समजती । धन्य ते साधु ॥ २४ ॥

जेथून गुण प्रकट होऊ लागतात, त्या अवस्थेला गुणक्षोभिणी म्हणतात. त्रिगुणांची ही रूपे जे समजून घेतात, ते साधू खरोखर धन्य होत.

जेथून गुण प्रगटती । तीस गुणक्षोभिणी म्हणती । त्रिगुणाचीं रूपें समजती । धन्य ते साधु ॥ २४ ॥

The stage from which the gunas begin to manifest is called Gunakshobhini, the agitator of the gunas. Blessed indeed are those seekers who come to understand these forms of the three gunas.

गुप्तरूपें गुणसौम्य । म्हणौनि बोलिजे गुणसाम्य । सूक्ष्म संकेत अगम्य । बहुतांस कैंचा ॥ २५ ॥

गुप्तरूपाने गुण अजून सौम्य, समतोल असतात, म्हणून त्याला गुणसाम्य म्हणतात. हा सूक्ष्म संकेत दुर्गम असल्याने बहुतेकांना समजतच नाही.

गुप्तरूपें गुणसौम्य । म्हणौनि बोलिजे गुणसाम्य । सूक्ष्म संकेत अगम्य । बहुतांस कैंचा ॥ २५ ॥

In their latent form the gunas are still mild and balanced, hence this stage is called Gunasamya, the equilibrium of the gunas. This subtle indication is so difficult that most people cannot grasp it at all.

मूळमायेपासून त्रिगुण । चंचळ येकदेसी लक्षण । प्रत्ययें पाहातां खूण । अंतरीं येते ॥ २६ ॥

मूळमायेपासून त्रिगुण उत्पन्न होतात, हे चंचल आणि मर्यादित असे लक्षण आहे. स्वानुभवाने पाहिले, की याची खूण अंतरात स्पष्ट होते.

मूळमायेपासून त्रिगुण । चंचळ येकदेसी लक्षण । प्रत्ययें पाहातां खूण । अंतरीं येते ॥ २६ ॥

From the root-maya arise the three gunas, a characteristic that is restless and only partial. Examined through direct experience, its mark becomes clear within the heart.

पुढें पंचभूतांचीं बंडें । वाढलीं विशाळें उदंडें । सप्तद्वीपें नवखंडें । वसुंधरा हे ॥ २७ ॥

पुढे पाच भूतांचे विस्तीर्ण, अफाट पसारे वाढत गेले. सात द्वीपे आणि नऊ खंड मिळून ही पृथ्वी साकार झाली.

पुढें पंचभूतांचीं बंडें । वाढलीं विशाळें उदंडें । सप्तद्वीपें नवखंडें । वसुंधरा हे ॥ २७ ॥

Further on, the mass of the five elements grew ever vaster and more abundant. This earth took shape as seven continents and nine divisions.

त्रिगुणापासून पृथ्वीवरी । दुसया जिनसान्याची परी । दोनी जिनस याउपरी । तिसरा ऐका ॥ २८ ॥

त्रिगुणांपासून तो पृथ्वीपर्यंत, हा दुसऱ्या प्रकारचा जिनस झाला. या दोन प्रकारांनंतर आता तिसरा प्रकार ऐका.

त्रिगुणापासून पृथ्वीवरी । दुसया जिनसान्याची परी । दोनी जिनस याउपरी । तिसरा ऐका ॥ २८ ॥

From the three gunas down to the earth — this constitutes the second kind of category. Beyond these two kinds, now listen to the third.

पृथ्वी नाना जिनसाचें बीज । अंडज जारज श्वेतज उद्भिज । च्यारी खाणी च्यारी वाणी सहज । निर्माण जाल्या ॥ २९ ॥

पृथ्वी हीच नाना प्रकारच्या जीवांचे बीज आहे; अंडज, जारज, स्वेदज आणि उद्भिज अशा चार खाणींनी सहजच चार प्रकारचे प्राणी निर्माण झाले.

पृथ्वी नाना जिनसाचें बीज । अंडज जारज श्वेतज उद्भिज । च्यारी खाणी च्यारी वाणी सहज । निर्माण जाल्या ॥ २९ ॥

The earth is the seed-ground of countless kinds of beings; from the four wombs — the egg-born, the womb-born, the sweat-born, and the sprout-born — four kinds of creatures naturally came into existence.

खाणी वाणी होती जाती । परंतु तैसीच आहे जगती । ऐसे होती आणी जाती । उदंड प्राणी ॥ ३० ॥

या खाणी आणि जाती येत-जात राहतात, तरी पृथ्वी मात्र तशीच कायम राहते. अशा प्रकारे असंख्य प्राणी येत-जात असतात.

खाणी वाणी होती जाती । परंतु तैसीच आहे जगती । ऐसे होती आणी जाती । उदंड प्राणी ॥ ३० ॥

These wombs and kinds keep coming and going, yet the earth itself remains just as it always was. In this way countless beings continue to come into being and pass away.