मृतिकापूजन करावें । आणी सवेंचि विसर्जावें । हें मानेना स्वभावें । अंतःकर्णासी ॥ १ ॥

मातीची मूर्ती पूजावी आणि लगेचच तिचे विसर्जनही करावे, हे मनाला स्वभावतःच पटत नाही.

मृतिकापूजन करावें । आणी सवेंचि विसर्जावें । हें मानेना स्वभावें । अंतःकर्णासी ॥ १ ॥

To worship a clay image and then immediately immerse and discard it — this, by its very nature, does not sit well with the inner heart.

देव पूजावा आणी टाकावा । हें प्रशस्त न वटे जीवा । याचा विचार पाहावा । अंतर्यामीं ॥ २ ॥

देव पूजावा आणि मग टाकून द्यावा, हे जीवाला योग्य वाटत नाही. याचा विचार अंतर्यामी करून पाहावा.

देव पूजावा आणी टाकावा । हें प्रशस्त न वटे जीवा । याचा विचार पाहावा । अंतर्यामीं ॥ २ ॥

To worship a god and then discard him — this does not feel right to the soul. One should look into this question deeply within oneself.

देव करिजे ऐसा नाहीं । देव टाकिजे ऐसा नाहीं । म्हणोनि याचा कांहीं । विचार पाहावा ॥ ३ ॥

देव असा नाही की तो बनवता येईल, आणि असाही नाही की टाकून देता येईल. म्हणून याचा काहीतरी विचार करून पाहावा.

देव करिजे ऐसा नाहीं । देव टाकिजे ऐसा नाहीं । म्हणोनि याचा कांहीं । विचार पाहावा ॥ ३ ॥

God is not something that can be made, nor is he something that can be discarded. Therefore some real thought must be given to this matter.

देव नाना शरीरें धरितो । धरुनी मागुती सोडितो । तरी तो देव कैसा आहे तो । विवेकें वोळखावा ॥ ४ ॥

देव नाना शरीरे धारण करतो आणि पुन्हा ती सोडूनही देतो. तर मग तो देव नेमका कसा आहे, हे विवेकानेच ओळखून घ्यावे.

देव नाना शरीरें धरितो । धरुनी मागुती सोडितो । तरी तो देव कैसा आहे तो । विवेकें वोळखावा ॥ ४ ॥

God takes on countless different bodies and then again lets them go. What, then, is the true nature of this God — that must be recognized only through discernment.

नाना साधनें निरूपणें । देव शोधायाकारणें । सकळ आपुले अंतःकर्णें । समजलें पाहिजे ॥ ५ ॥

देवाचा शोध घेण्यासाठी नाना साधने आणि निरूपणे सांगितली आहेत; ती सगळी आपल्या अंतःकरणाने नीट समजून घेतली पाहिजेत.

नाना साधनें निरूपणें । देव शोधायाकारणें । सकळ आपुले अंतःकर्णें । समजलें पाहिजे ॥ ५ ॥

Countless means and discourses have been given for the purpose of seeking out God; all of these must be truly understood within one's own inner heart.

ब्रह्मज्ञाचा उपाये । समजल्याविण देतां नये । पदार्थ आहे मा घे जाये । ऐसें म्हणावें ॥ ६ ॥

ब्रह्मज्ञानाचा उपाय, न समजता कोणाला देताच येत नाही. 'हा पदार्थ आहे, घेऊन जा' असे उगीच म्हणून चालत नाही.

ब्रह्मज्ञाचा उपाये । समजल्याविण देतां नये । पदार्थ आहे मा घे जाये । ऐसें म्हणावें ॥ ६ ॥

The means to knowledge of Brahman cannot be handed over to anyone who has not understood it. One cannot simply say, 'here it is, take it,' as though it were some ordinary object.

सगट लोकांचे अंतरींचा भाव । मज प्रतक्ष भेटवावा देव । परंतु विवेकाचा उपाव । वेगळाचि आहे ॥ ७ ॥

सामान्य लोकांची अंतरीची भावना अशी असते की मला प्रत्यक्ष देव भेटवावा. पण विवेकाचा उपाय मात्र त्याहून वेगळाच आहे.

सगट लोकांचे अंतरींचा भाव । मज प्रतक्ष भेटवावा देव । परंतु विवेकाचा उपाव । वेगळाचि आहे ॥ ७ ॥

The inner longing of ordinary people is simply that God should appear before them in person. But the true path of discernment is something quite different from that.

विचार पाहातां तगेना । त्यास देव ऐसें म्हणावेना । परंतु जन राहेना । काये करावें ॥ ८ ॥

विचार करून पाहिले तर जे टिकत नाही, त्याला देव म्हणता येत नाही. पण लोक ऐकतच नाहीत, त्यांचे तरी काय करावे?

विचार पाहातां तगेना । त्यास देव ऐसें म्हणावेना । परंतु जन राहेना । काये करावें ॥ ८ ॥

On careful examination, whatever does not endure cannot rightly be called God. But ordinary people will not listen to this — what, then, can one do?

थोर लोक मरोनि जाती । त्यांच्या सुरता करुनी पाहाती । तैसीच आहे हेहि गती । उपासनेची ॥ ९ ॥

मोठे लोक मरण पावतात, तेव्हा लोक त्यांच्या मूर्ती (स्मृतिचिन्हे) बनवून पूजतात. उपासनेची हीही अशीच एक गत आहे.

थोर लोक मरोनि जाती । त्यांच्या सुरता करुनी पाहाती । तैसीच आहे हेहि गती । उपासनेची ॥ ९ ॥

When great people pass away, others fashion their images and worship them in remembrance. This too is much the same fate that has befallen worship itself.

थोर व्यापार ठाकेना जनीं । म्हणोनि केली रखतवानी । राजसंपदा तयाचेनी । प्राप्त कैची ॥ १० ॥

मोठा व्यापार लोकांना जमेनासा झाला, म्हणून त्यांनी छोटी-मोठी भांडवली उलाढाल सुरू केली. पण त्यातून राजसंपत्तीसारखी मोठी प्राप्ती कशी होणार?

थोर व्यापार ठाकेना जनीं । म्हणोनि केली रखतवानी । राजसंपदा तयाचेनी । प्राप्त कैची ॥ १० ॥

When people found themselves unable to manage great enterprise, they took up petty trade instead. But how can such petty dealing ever yield the wealth of a king?

म्हणोनि जितुका भोळा भाव । तितुका अज्ञानाचा स्वभाव । अज्ञानें तरी देवाधिदेव । पाविजेल कैचा ॥ ११ ॥

म्हणून जेवढा भोळा भाव असतो, तेवढाच तो अज्ञानाचा स्वभाव असतो. आणि अज्ञानाने देवाधिदेव तरी कसा प्राप्त होणार?

म्हणोनि जितुका भोळा भाव । तितुका अज्ञानाचा स्वभाव । अज्ञानें तरी देवाधिदेव । पाविजेल कैचा ॥ ११ ॥

So it follows that as much simple, unreflecting faith as there is, that much is really the nature of ignorance. And through ignorance, how could one ever attain the God of gods?

अज्ञासी ज्ञान न माने । ज्ञात्यास अनुमान न माने । म्हणोनि सिद्धांचिये खुणें । पावलें पाहिजे ॥ १२ ॥

अज्ञानी माणसाला ज्ञान पटत नाही, आणि ज्ञात्याला अनुमान पटत नाही. म्हणून सिद्धांच्या खुणेनेच त्या स्थितीला पोहोचले पाहिजे.

अज्ञासी ज्ञान न माने । ज्ञात्यास अनुमान न माने । म्हणोनि सिद्धांचिये खुणें । पावलें पाहिजे ॥ १२ ॥

The ignorant do not accept knowledge, and the knowing do not accept mere conjecture. Therefore one must arrive at that state only by following the mark left by the perfected ones.

माया सांडून मुळास जावें । तरीच समाधान पावावें । ऐसें न होतां भरंगळावें । भलतीकडे ॥ १३ ॥

माया सोडून मुळाकडे जावे, तरच खरे समाधान लाभते. असे न झाल्यास मनुष्य भलत्याच दिशेने भरकटत राहतो.

माया सांडून मुळास जावें । तरीच समाधान पावावें । ऐसें न होतां भरंगळावें । भलतीकडे ॥ १३ ॥

One must leave maya behind and go toward the source — only then can true contentment be attained. Without doing so, one keeps wandering aimlessly in every wrong direction.

माया उलंघायाकारणें । देवासी नाना उपाय करणें । अध्यात्मश्रवणपंथेंचि जाणें । प्रत्ययानें ॥ १४ ॥

माया ओलांडण्यासाठी देवाच्या प्राप्तीचे नाना उपाय करावे लागतात; पण अध्यात्मश्रवणाच्याच मार्गाने प्रत्ययाने जाणे हा खरा मार्ग आहे.

माया उलंघायाकारणें । देवासी नाना उपाय करणें । अध्यात्मश्रवणपंथेंचि जाणें । प्रत्ययानें ॥ १४ ॥

To cross beyond maya, one must take up countless means toward God; but the true way is to proceed only along the path of listening to spiritual teaching, verified through direct experience.

ऐसें न करितां लोकिकीं । अवघीच होते चुकामुकी । स्थिति खरी आणि लटकी । ऐसी वोळखावी ॥ १५ ॥

असे न करता केवळ लोकरीतीप्रमाणे वागले, तर सगळीच चुकामूक होते. खरी आणि लटकी (खोटी) स्थिती ओळखून घ्यावी.

ऐसें न करितां लोकिकीं । अवघीच होते चुकामुकी । स्थिति खरी आणि लटकी । ऐसी वोळखावी ॥ १५ ॥

Without doing this, and merely following ordinary custom, one goes completely astray. One must learn to recognize which state is real and which is false.

खोट्याचे वाटे जाऊं नये । खोट्याची संगती धरूं नये । खोटें संग्रहीं करूं नये । कांहींयेक ॥ १६ ॥

खोट्याच्या वाटेने जाऊ नये, खोट्याची संगत धरू नये, आणि खोटे काहीही संग्रही ठेवू नये.

खोट्याचे वाटे जाऊं नये । खोट्याची संगती धरूं नये । खोटें संग्रहीं करूं नये । कांहींयेक ॥ १६ ॥

One should not walk the path of falsehood, should not keep company with falsehood, and should not hold on to anything false at all.

खोटें तें खोटेंचि खोटें । खयासी तगेनात बालटें । मन अधोमुख उफराटें । केलें पाहिजे ॥ १७ ॥

जे खोटे आहे ते शेवटी खोटेच ठरते, ते टिकत नाही. यासाठी अधोमुख झालेले मन उफराटे करून वर वळवले पाहिजे.

खोटें तें खोटेंचि खोटें । खयासी तगेनात बालटें । मन अधोमुख उफराटें । केलें पाहिजे ॥ १७ ॥

Whatever is false remains false in the end and cannot endure. For this reason, the mind that has turned downward must be turned back and made to face upward again.

अध्यात्मश्रवण करीत जावें । म्हणिजे सकळ कांहीं फावे । नाना प्रकारीचे गोवे । तुटोनी जाती ॥ १८ ॥

अध्यात्माचे श्रवण करत राहावे, म्हणजे सगळे काही साध्य होते. नाना प्रकारचे गुंते आपोआप तुटून जातात.

अध्यात्मश्रवण करीत जावें । म्हणिजे सकळ कांहीं फावे । नाना प्रकारीचे गोवे । तुटोनी जाती ॥ १८ ॥

One should keep listening to spiritual teaching; by doing so, everything is achieved. Entanglements of every kind come undone on their own.

सूत गुंतलें तें उकलावें । तैसे मन उगवावें । मानत मानत घालावें । मुळाकडे ॥ १९ ॥

गुंतलेला दोरा जसा उकलावा, तसेच मन उलगडून घ्यावे. हळूहळू, मान्य करत करत ते मुळाकडे न्यावे.

सूत गुंतलें तें उकलावें । तैसे मन उगवावें । मानत मानत घालावें । मुळाकडे ॥ १९ ॥

As a tangled thread must be patiently unraveled, so too must the mind be untangled. Step by step, with acceptance, it should be guided back toward its source.

सकळ कांहीं कालवलें । त्या सकळाचें सकळ जालें । शरीरीं विभागले । सकळ कांहीं ॥ २० ॥

सगळे काही एकत्र मिसळले गेले होते, आणि त्या सगळ्यातूनच हे सगळे साकार झाले. ते सगळे शरीरातच विभागलेले आहे.

सकळ कांहीं कालवलें । त्या सकळाचें सकळ जालें । शरीरीं विभागले । सकळ कांहीं ॥ २० ॥

Everything had been blended together, and from that whole blend, all of this took shape. All of it lies distributed within the body itself.

काये तें येथेंचि पाहावें । कैसें तें येथेंचि शोधावें । सूक्ष्माचीं चौदा नांवें । येथेंचि समजावी ॥ २१ ॥

काय ते येथेच पाहावे, कसे ते येथेच शोधावे. सूक्ष्म तत्त्वांची चौदा नावे येथेच समजून घ्यावी.

काये तें येथेंचि पाहावें । कैसें तें येथेंचि शोधावें । सूक्ष्माचीं चौदा नांवें । येथेंचि समजावी ॥ २१ ॥

What it is should be observed right here; how it works should be sought out right here. The fourteen names of the subtle principles should be understood right here too.

निर्गुण निर्विकारी येक । तें सर्वां ठाईं व्यापक । देह्यामधें तें निष्कळंक । आहे कीं नाहीं ॥ २२ ॥

निर्गुण, निर्विकारी असे जे एक तत्त्व आहे, ते सर्वत्र व्यापक आहे. देहामध्येही ते निष्कलंकपणे आहे की नाही, हे पाहावे.

निर्गुण निर्विकारी येक । तें सर्वां ठाईं व्यापक । देह्यामधें तें निष्कळंक । आहे कीं नाहीं ॥ २२ ॥

That single, attributeless, unchanging reality pervades everywhere. One should examine whether it, too, is present within the body, spotless and untainted.

मूळमाया संकल्परूप । तें अंतःकर्णाचें स्वरूप । जड चेतवी चैतन्यरूप । तें हि शरीरीं आहे ॥ २३ ॥

मूळमाया ही संकल्परूप आहे, ते अंतःकरणाचेच स्वरूप होय. जड पदार्थाला चेतवणारे चैतन्यरूप तत्त्वही शरीरातच आहे.

मूळमाया संकल्परूप । तें अंतःकर्णाचें स्वरूप । जड चेतवी चैतन्यरूप । तें हि शरीरीं आहे ॥ २३ ॥

The root-maya, of the nature of will, is itself the form of the inner faculty. The conscious principle that animates inert matter is present within the body too.

समानगुण गुणसाम्य । सूक्ष्म विचार तो अगम्य । सूक्ष्म साधु जाणते प्रणम्य । तया समस्तांसी ॥ २४ ॥

गुण समान असण्याची अवस्था म्हणजे गुणसाम्य; हा सूक्ष्म विचार दुर्गम आहे. जे सूक्ष्म साधू हे जाणतात, त्या सर्वांना नमन असो.

समानगुण गुणसाम्य । सूक्ष्म विचार तो अगम्य । सूक्ष्म साधु जाणते प्रणम्य । तया समस्तांसी ॥ २४ ॥

The state in which the gunas are equally balanced is Gunasamya; this subtle matter is difficult to grasp. Salutations to all those subtle-minded saints who truly understand it.

द्विधा भासतें शरीर । वामांग दक्षिणांग विचार । तोंचि अर्धनारीनटेश्वर । पिंडीं वोळखावा ॥ २५ ॥

शरीर द्विधा भासते — डावी बाजू आणि उजवी बाजू असा विचार. तोच अर्धनारीनटेश्वर पिंडातही ओळखावा.

द्विधा भासतें शरीर । वामांग दक्षिणांग विचार । तोंचि अर्धनारीनटेश्वर । पिंडीं वोळखावा ॥ २५ ॥

The body appears to be twofold — the left side and the right side, so to speak. That very Ardhanarinateshwar should be recognized within the individual body as well.

तोचि प्रकृतिपुरुष जाणिजे । शिवशक्ती वोळखिजे । शडगुणईश्वर बोलिजे । तया कर्दमासी ॥ २६ ॥

त्यालाच प्रकृती-पुरुष म्हणून जाणावे, शिव-शक्ती म्हणून ओळखावे. त्या मिश्र, कर्दमरूप अवस्थेला षड्गुणैश्वर्यसंपन्न असेही म्हणतात.

तोचि प्रकृतिपुरुष जाणिजे । शिवशक्ती वोळखिजे । शडगुणईश्वर बोलिजे । तया कर्दमासी ॥ २६ ॥

That very reality should be known as Prakriti and Purusha, recognized as Shiva and Shakti. That same blended, undifferentiated state is also called the one endowed with the six divine glories.

तयासीच म्हणिजे महत्तत्त्व । जेथें त्रिगुणाचें गूढत्व । अर्धमात्रा शुद्धसत्व । गुणक्षोभिणा ॥ २७ ॥

त्यालाच महत्तत्त्व म्हणतात, जेथे त्रिगुणांचे गूढ, अव्यक्त रूप असते. अर्धमात्रा शुद्ध सत्त्व असलेली अवस्था म्हणजे गुणक्षोभिणी होय.

तयासीच म्हणिजे महत्तत्त्व । जेथें त्रिगुणाचें गूढत्व । अर्धमात्रा शुद्धसत्व । गुणक्षोभिणा ॥ २७ ॥

That same reality is called Mahattattva, the state in which the three gunas lie hidden, unmanifest. The state possessing only a half-measure of pure sattva is called Gunakshobhini.

त्रिगुणें चालतें शरीर । प्रतक्ष दिसतो विचार । मुळींच्या कर्दमाचें शरीर । ऐसें जाणावें ॥ २८ ॥

त्रिगुणांनीच हे शरीर चालते, हे प्रत्यक्ष दिसणारे सत्यच आहे. मुळातल्या कर्दमरूप अवस्थेचेच हे शरीर आहे, असे समजावे.

त्रिगुणें चालतें शरीर । प्रतक्ष दिसतो विचार । मुळींच्या कर्दमाचें शरीर । ऐसें जाणावें ॥ २८ ॥

It is by the three gunas that this body functions — this is a truth visible for all to see. One should understand that this body is itself formed from that original, blended, undifferentiated state.

मन माया आणि जीव । हाहि दिसतो स्वभाव । चौदा नामांचा अभिप्राव । पिंडीं पाहावा ॥ २९ ॥

मन, माया आणि जीव हाही स्वभाव तेथेच दिसून येतो. चौदा नावांचा खरा अभिप्राय पिंडातच पाहून घ्यावा.

मन माया आणि जीव । हाहि दिसतो स्वभाव । चौदा नामांचा अभिप्राव । पिंडीं पाहावा ॥ २९ ॥

Mind, maya, and the individual soul — this nature too is found there. The true meaning of these fourteen names should be looked for right within the individual body.

पिंड पडतां अवघेंचि जातें । परंतु परब्रह्म राहातें । शाश्वत समजोन मग तें । दृढ धरावें ॥ ३० ॥

पिंड (देह) पडला, की सगळे काही नाहीसे होते; पण परब्रह्म मात्र शिल्लक राहते. ते शाश्वत आहे हे समजून घेऊन, मग त्यालाच दृढपणे धरून राहावे.

पिंड पडतां अवघेंचि जातें । परंतु परब्रह्म राहातें । शाश्वत समजोन मग तें । दृढ धरावें ॥ ३० ॥

When the body falls away, everything else vanishes with it; but the supreme Brahman alone remains. Understanding it to be the one eternal reality, one should hold fast to it firmly.