येथून पाहातां तेथवरी । चत्वार जीनस अवधारीं । येक चौदा पांच च्यारी । ऐसें आहे ॥ १ ॥

येथपासून तेथपर्यंत पाहिले, तर चार प्रकारचे जिनस (वर्ग) लक्षात घ्या — एक (परब्रह्म), चौदा (सूक्ष्म तत्त्वे), पाच (महाभूते), आणि चार (खाणी) — असे हे आहे.

येथून पाहातां तेथवरी । चत्वार जीनस अवधारीं । येक चौदा पांच च्यारी । ऐसें आहे ॥ १ ॥

Looking from here to there, take note of four categories: one (the supreme Brahman), fourteen (the subtle principles), five (the great elements), and four (the wombs) — such is the scheme.

परब्रह्म सकळांहून वेगळें । परब्रह्म सकळांहून आगळें । नाना कल्पनेनिराळें । परब्रह्म तें ॥ २ ॥

परब्रह्म हे सगळ्यांहून वेगळे आहे, सगळ्यांहून आगळेवेगळे आहे. ते परब्रह्म नाना कल्पनांहूनही निराळे आहे.

परब्रह्म सकळांहून वेगळें । परब्रह्म सकळांहून आगळें । नाना कल्पनेनिराळें । परब्रह्म तें ॥ २ ॥

The supreme Brahman is distinct from all else, unique beyond all else. That supreme Brahman stands apart even from every kind of imagination.

परब्रह्माचा विचार । नाना कल्पनेहून पर । निर्मळ निश्चळ निर्विकार । अखंड आहे ॥ ३ ॥

परब्रह्माचा विचार हा नाना कल्पनांच्याही पलीकडचा आहे. ते निर्मळ, निश्चळ, निर्विकार आणि अखंड आहे.

परब्रह्माचा विचार । नाना कल्पनेहून पर । निर्मळ निश्चळ निर्विकार । अखंड आहे ॥ ३ ॥

The nature of the supreme Brahman lies beyond every kind of imagination. It is pure, unmoving, unchanging, and whole, without break.

परब्रह्मास कांहींच तुळेना । हा येक मुख्य जिनसाना । दुसरा जिनस नाना कल्पना । मूळमाया ॥ ४ ॥

परब्रह्माशी कशाचीच तुलना होत नाही — हा एक मुख्य जिनस झाला. दुसरा जिनस म्हणजे नाना कल्पनांची जननी अशी मूळमाया.

परब्रह्मास कांहींच तुळेना । हा येक मुख्य जिनसाना । दुसरा जिनस नाना कल्पना । मूळमाया ॥ ४ ॥

Nothing at all compares to the supreme Brahman — this is the first, principal category. The second category is the root-maya, the mother of every kind of imagination.

नाना सूक्ष्मरूप । सूक्ष्म आणी कर्दमरूप । मुळींच्या संकल्पाचा आरोप । मूळमाया ॥ ५ ॥

नाना सूक्ष्मरूपे, सूक्ष्म आणि कर्दमरूप (मिश्र) अवस्था — या सगळ्यांवर मुळातल्या संकल्पाचा आरोप म्हणजेच मूळमाया होय.

नाना सूक्ष्मरूप । सूक्ष्म आणी कर्दमरूप । मुळींच्या संकल्पाचा आरोप । मूळमाया ॥ ५ ॥

Countless subtle forms, subtle and blended states — upon all these is superimposed the original will, and that superimposition is what is called root-maya.

हरिसंकल्प मुळींचा । आत्माराम सकळांचा । संकेत नामाभिधानाचा । येणें प्रकारें ॥ ६ ॥

मुळचा हरिसंकल्प म्हणजेच सगळ्यांचा आत्माराम होय. अशा प्रकारे या नावांचा संकेत समजून घ्यावा.

हरिसंकल्प मुळींचा । आत्माराम सकळांचा । संकेत नामाभिधानाचा । येणें प्रकारें ॥ ६ ॥

The primal will of Hari is itself the indwelling Self of all. It is in this way that the meaning behind these various names should be understood.

निश्चळीं चंचळ चेतलें । म्हणौनि चैतन्य बोलिलें । गुणसामानत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ७ ॥

निश्चळामध्ये चंचळता चेतली, म्हणून त्याला चैतन्य म्हटले जाते. गुणांच्या समतोल अवस्थेला गुणसाम्य असे म्हणतात.

निश्चळीं चंचळ चेतलें । म्हणौनि चैतन्य बोलिलें । गुणसामानत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥ ७ ॥

Movement was kindled within the unmoving, and so it came to be called consciousness (chaitanya). The state in which the gunas remain equally balanced is called Gunasamya.

अर्धनारीनटेश्वर । तोचि शड्गुणैश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । शिवशक्ती ॥ ८ ॥

अर्धनारीनटेश्वर हाच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न होय. प्रकृती-पुरुषाचा हा विचारच शिव-शक्तीच्या रूपाने मांडला जातो.

अर्धनारीनटेश्वर । तोचि शड्गुणैश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । शिवशक्ती ॥ ८ ॥

Ardhanarinateshwar is himself the Lord endowed with the six divine glories. This very concept of Prakriti and Purusha is expressed in the form of Shiva and Shakti.

सुद्धसत्वगुणाची मांडणी । अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी । पुढें तिही गुणांची करणी । प्रगट जाली ॥ ९ ॥

शुद्ध सत्त्वगुणाची अजून अर्धमात्रा असलेली मांडणी म्हणजे गुणक्षोभिणी. यापुढे तिन्ही गुणांची कार्यवाही प्रकट झाली.

सुद्धसत्वगुणाची मांडणी । अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी । पुढें तिही गुणांची करणी । प्रगट जाली ॥ ९ ॥

The arrangement in which pure sattva exists only in a half-measure is called Gunakshobhini. Beyond this, the working of all three gunas came to be manifest.

मन माया अंतरात्मा । चौदा जिनसांची सीमा । विद्यमान ज्ञानात्मा । इतुके ठाइं ॥ १० ॥

मन, माया, अंतरात्मा — अशा चौदा जिनसांची ही सीमा आहे. या सगळ्या ठिकाणी ज्ञानात्मा (चेतन तत्त्व) विद्यमान आहे.

मन माया अंतरात्मा । चौदा जिनसांची सीमा । विद्यमान ज्ञानात्मा । इतुके ठाइं ॥ १० ॥

Mind, maya, the inner self — these mark the extent of the fourteen subtle categories. In all these, the knowing self (jnanatma) remains ever present.

ऐसा दुसरा जिनस । अभिधानें चतुर्दश । आतां तिसरा जिनस । पंचमाहाभूतें ॥ ११ ॥

असा हा दुसरा जिनस, चौदा नावांनी ओळखला जाणारा. आता तिसरा जिनस म्हणजे पंचमहाभूते.

ऐसा दुसरा जिनस । अभिधानें चतुर्दश । आतां तिसरा जिनस । पंचमाहाभूतें ॥ ११ ॥

Such is this second category, known by fourteen names. Now the third category is the five great elements.

येथें पाहातां जाणीव थोडी । आदिअंत हे रोकडी । खाणी निरोपिल्या तांतडी । तो चौथा जिनस ॥ १२ ॥

येथे पाहता जाणीव अगदी थोडी उरते, आदि-अंत मात्र स्पष्ट, प्रत्यक्ष असतात. यानंतर लगेच सांगितलेल्या खाणी हा चौथा जिनस होय.

येथें पाहातां जाणीव थोडी । आदिअंत हे रोकडी । खाणी निरोपिल्या तांतडी । तो चौथा जिनस ॥ १२ ॥

Here, examined closely, awareness grows very slight, while beginning and end become plain and direct. The wombs, described just after this, form the fourth category.

च्यारी खाणी अनंत प्राणी । जाणीवेची जाली दाटणी । च्यारी जिनस येथूनी । संपूर्ण जाले ॥ १३ ॥

चार खाणींतून अनंत प्राणी निर्माण झाले, त्यांत जाणिवेची दाटी झाली. अशा प्रकारे हे चारही जिनस येथून पूर्ण झाले.

च्यारी खाणी अनंत प्राणी । जाणीवेची जाली दाटणी । च्यारी जिनस येथूनी । संपूर्ण जाले ॥ १३ ॥

From the four wombs came countless beings, and awareness grew dense within them. In this way, all four categories are now complete.

बीज थोडें पेरिजेतें । पुढें त्याचें उदंड होतें । तैसें जालें आत्मयातें । खाणी वाणी प्रगटतां ॥ १४ ॥

थोडे बीज पेरले जाते, आणि पुढे त्याचा फार मोठा विस्तार होतो. तसेच खाणी-वाणी प्रकट होताना आत्म्याच्या बाबतीतही झाले.

बीज थोडें पेरिजेतें । पुढें त्याचें उदंड होतें । तैसें जालें आत्मयातें । खाणी वाणी प्रगटतां ॥ १४ ॥

A small seed is sown, and later it grows into a vast abundance. In just the same way, when the wombs and their forms of life appeared, it happened for the Self as well.

ऐसी सत्ता प्रबळली । थोडे सत्तेचि उदंड जाली । मनुष्यवेषें सृष्टी भोगिली । नान प्रकारें ॥ १५ ॥

अशी सत्ता प्रबळ होत गेली, थोड्याशा सत्तेतूनच ती अफाट झाली. आणि मनुष्यरूपाने ही सृष्टी नाना प्रकारे भोगली गेली.

ऐसी सत्ता प्रबळली । थोडे सत्तेचि उदंड जाली । मनुष्यवेषें सृष्टी भोगिली । नान प्रकारें ॥ १५ ॥

Thus power grew ever stronger, expanding from a small beginning into something vast. And it is in human form that this creation has been enjoyed in every conceivable way.

प्राणी मारून स्वापद पळे । वरकड त्यास काये कळे । नाना भोग तो निवळे । मनुष्यदेहीं ॥ १६ ॥

श्वापद (हिंस्र पशू) प्राण्याला मारून पळून जाते; त्याला याहून अधिक काही कळत नाही. नाना प्रकारचे भोग मात्र मनुष्यदेहातच स्पष्टपणे अनुभवता येतात.

प्राणी मारून स्वापद पळे । वरकड त्यास काये कळे । नाना भोग तो निवळे । मनुष्यदेहीं ॥ १६ ॥

A wild beast kills its prey and runs off; it knows nothing beyond that. But the enjoyment of experience in all its variety becomes truly clear only in the human body.

नाना शब्द नाना स्पर्श । नाना रूप नाना रस । नाना गंध ते विशेष । नरदेह जाणे ॥ १७ ॥

नाना प्रकारचे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि विशेष प्रकारचे गंध — हे सगळे नरदेहच अनुभवू, जाणू शकतो.

नाना शब्द नाना स्पर्श । नाना रूप नाना रस । नाना गंध ते विशेष । नरदेह जाणे ॥ १७ ॥

Sounds of every kind, touches of every kind, forms, tastes, and the finest of fragrances — only the human body can know and savor all of these.

अमोल्य रत्नें नाना वस्त्रें । नाना यानें नाना शस्त्रें । नाना विद्या कळा शास्त्रें । नरदेह जाणे ॥ १८ ॥

अमोल रत्ने, नाना प्रकारची वस्त्रे, वाहने, शस्त्रे, तसेच नाना विद्या-कला-शास्त्रे — हे सगळे केवळ नरदेहच जाणू शकतो.

अमोल्य रत्नें नाना वस्त्रें । नाना यानें नाना शस्त्रें । नाना विद्या कळा शास्त्रें । नरदेह जाणे ॥ १८ ॥

Priceless jewels, garments of every kind, vehicles, weapons, and every branch of learning, art, and science — only the human body can come to know and master all of these.

पृथ्वी सत्तेनें व्यापिली । स्थळोस्थळीं आटोपिली । नाना विद्या कळा केली । नाना धारणा ॥ १९ ॥

मनुष्याने आपल्या सत्तेने पृथ्वी व्यापली, स्थळोस्थळी तिला आपल्या आटोक्यात आणले. त्याने नाना विद्या-कला निर्माण केल्या, नाना प्रकारच्या धारणाही केल्या.

पृथ्वी सत्तेनें व्यापिली । स्थळोस्थळीं आटोपिली । नाना विद्या कळा केली । नाना धारणा ॥ १९ ॥

By his power, man has spread over the earth and brought every place within his grasp. He has developed countless arts and sciences and cultivated countless powers of concentration.

दृश्य अवघेंचि पाहावें । स्थानमान सा।म्भाळावें । सारासार विचारावें । नरदेहे जालियां ॥ २० ॥

मनुष्यदेह मिळाला की सगळे दृश्य नीट पाहावे, आपले स्थान-मान सांभाळावे, आणि सार-असार यांचा विवेकाने विचार करावा.

दृश्य अवघेंचि पाहावें । स्थानमान सा।म्भाळावें । सारासार विचारावें । नरदेहे जालियां ॥ २० ॥

Once one has obtained the human body, one should look carefully at the whole visible world, keep proper regard for one's place, and discern with judgment what is essential from what is not.

येहलोक आणी परलोक । नाना प्रकारींचा विवेक । विवेक आणी अविवेक । मनुष्य जाणे ॥ २१ ॥

हा लोक आणि परलोक, नाना प्रकारचा विवेक, तसेच विवेक आणि अविवेक यांमधला फरकही मनुष्यच जाणू शकतो.

येहलोक आणी परलोक । नाना प्रकारींचा विवेक । विवेक आणी अविवेक । मनुष्य जाणे ॥ २१ ॥

This world and the next, discernment of countless kinds, and even the difference between right discernment and its lack — only man can come to know all these.

नाना पिंडीं ब्रह्मांडरचना । नाना मुळींची कल्पना । नाना प्रकारीं धारणा । मनुष्य जाणे ॥ २२ ॥

नाना पिंडांत ब्रह्मांडाची रचना, मुळाविषयीची नाना कल्पना, आणि नाना प्रकारच्या धारणा — हे सगळे मनुष्यच जाणू शकतो.

नाना पिंडीं ब्रह्मांडरचना । नाना मुळींची कल्पना । नाना प्रकारीं धारणा । मनुष्य जाणे ॥ २२ ॥

The structure of the whole universe reflected within countless individual bodies, countless conceptions about the ultimate source, and countless modes of concentration — only man can come to understand all these.

अष्टभोग नवरस । नाना प्रकारींचा विळास । वाच्यांश लक्ष्यांश सारांश । मनुष्य जाणे ॥ २३ ॥

आठ भोग, नऊ रस, नाना प्रकारचे विलास, आणि वाच्यार्थ-लक्ष्यार्थ-सारार्थ हे भेदही मनुष्यच जाणू शकतो.

अष्टभोग नवरस । नाना प्रकारींचा विळास । वाच्यांश लक्ष्यांश सारांश । मनुष्य जाणे ॥ २३ ॥

The eight enjoyments, the nine aesthetic sentiments, delights of every kind, and the distinctions of literal, indicated, and essential meaning — only man can know all these.

मनुष्यें सकळांस आळिलें । त्या मनुष्यास देवें पाळिलें । ऐसें हें अवघें कळलें । नरदेहयोगें ॥ २४ ॥

माणसाने सगळ्यांना आपल्या कवेत घेतले, आणि त्या माणसालाही देवानेच पोसले, सांभाळले. हे सगळे नरदेहाच्या योगानेच कळू शकले.

मनुष्यें सकळांस आळिलें । त्या मनुष्यास देवें पाळिलें । ऐसें हें अवघें कळलें । नरदेहयोगें ॥ २४ ॥

Man has drawn all things within his reach, and God in turn has sustained and cared for man himself. All this could be understood only through the gift of the human body.

नरदेह परम दुल्लभ । येणें घडे अलभ्य लाभ । दुल्लभ तें सुल्लभ । होत आहे ॥ २५ ॥

नरदेह अत्यंत दुर्मिळ आहे; त्याच्या योगाने अलभ्य असा लाभ घडतो. जे दुर्मिळ आहे, तेच नरदेहामुळे सुलभ होत आहे.

नरदेह परम दुल्लभ । येणें घडे अलभ्य लाभ । दुल्लभ तें सुल्लभ । होत आहे ॥ २५ ॥

The human body is exceedingly rare; through it one gains what would otherwise be unattainable. What is rare elsewhere becomes, through this body, within easy reach.

बरकड देहे हें काबाड । नरदेह मोठें घबाड । परंतु पाहिजे जाड । विवेकरचना ॥ २६ ॥

इतर देह हे केवळ ओझे, कष्ट आहेत; नरदेह मात्र मोठा खजिनाच आहे. पण त्यासाठी विवेकाची भक्कम रचना असावी लागते.

बरकड देहे हें काबाड । नरदेह मोठें घबाड । परंतु पाहिजे जाड । विवेकरचना ॥ २६ ॥

Other bodies are mere drudgery and burden; the human body, by contrast, is a great treasure. But for that, one needs a firm and sturdy structure of discernment.

येथें जेणें आळस केला । तो सर्वस्वें बुडाला । देव नाहीं वोळखिला । विवेकबळें ॥ २७ ॥

याबाबत ज्याने आळस केला, तो सर्वस्वी बुडाला असे समजावे. त्याने विवेकाच्या बळावर देवाला ओळखलेच नाही.

येथें जेणें आळस केला । तो सर्वस्वें बुडाला । देव नाहीं वोळखिला । विवेकबळें ॥ २७ ॥

Whoever grows lazy in this matter is utterly lost. He has failed to recognize God through the strength of discernment.

नर तोचि नारायेण । जरी प्रत्ययें करी श्रवण । मननशीळ अंतःकर्ण । सर्वकाळ ॥ २८ ॥

मनुष्य तोच नारायण, जर तो प्रत्ययाने श्रवण करतो आणि सर्वकाळ मननशील अंतःकरण ठेवतो.

नर तोचि नारायेण । जरी प्रत्ययें करी श्रवण । मननशीळ अंतःकर्ण । सर्वकाळ ॥ २८ ॥

Man himself is verily Narayana, if he listens with genuine realization and keeps his inner faculty ever given to reflection.

जेणें स्वयेंचि पोहावें । त्यास कासेस नलगे लागावें । स्वतंत्रपणें शोधावें । सकळ कांहीं ॥ २९ ॥

जो स्वतःच पोहायला शिकतो, त्याला दुसऱ्याच्या कमरेला धरून राहावे लागत नाही. सगळे काही स्वतंत्रपणेच शोधून घ्यावे.

जेणें स्वयेंचि पोहावें । त्यास कासेस नलगे लागावें । स्वतंत्रपणें शोधावें । सकळ कांहीं ॥ २९ ॥

Whoever learns to swim by himself need not cling to another's waist for support. Everything should be sought out and discovered independently, through one's own effort.

सकळ शोधून राहिला । संदेह कैचा तयाला । पुढें विचार कैसा जाला । त्याचा तोचि जाणे ॥ ३० ॥

ज्याने सगळे शोधून घेतले, त्याला मग संदेह कोठून राहणार? यापुढे त्याचा विचार कसा झाला, हे त्याचे त्यालाच माहीत.

सकळ शोधून राहिला । संदेह कैचा तयाला । पुढें विचार कैसा जाला । त्याचा तोचि जाणे ॥ ३० ॥

Whoever has thoroughly sought everything out — how can doubt remain for him any longer? What becomes of his understanding beyond this point, only he himself truly knows.