प्राणीव्यापक मन व्यापक । पृथ्वी व्यापक तेज व्यापक । वायो आकाश त्रिगुण व्यापक । अंतरात्मा मूळमाया ॥ १ ॥

जीव व्यापक आहे, मन व्यापक आहे; पृथ्वी व्यापक आहे, तेज व्यापक आहे; वायू, आकाश आणि त्रिगुणही व्यापक आहेत; अंतरात्मा आणि मूळमायाही व्यापक म्हणतात.

प्राणीव्यापक मन व्यापक । पृथ्वी व्यापक तेज व्यापक । वायो आकाश त्रिगुण व्यापक । अंतरात्मा मूळमाया ॥ १ ॥

Living beings are called pervasive, and so is the mind; earth is pervasive, and so is fire; wind, sky, and the three gunas are pervasive too; the inner self and the root-maya are likewise called pervasive.

निर्गुण ब्रह्म तें व्यापक । ऐसें अवघेंच व्यापक । तरी हें सगट किं काये येक । भेद आहे ॥ २ ॥

आणि निर्गुण ब्रह्मही व्यापक म्हटले जाते. असे जर सगळेच व्यापक आहे, तर हे सगळे सारखेच का, की यांत काही भेद आहे?

निर्गुण ब्रह्म तें व्यापक । ऐसें अवघेंच व्यापक । तरी हें सगट किं काये येक । भेद आहे ॥ २ ॥

And the attributeless Brahman too is called pervasive. If everything alike is called pervasive, are they all the same, or is there some real difference between them?

आत्मा आणि निरंजन । येणेंहि वाटतो अनुमान । आत्मा सगुण किं निर्गुण । आणि निरंजन ॥ ३ ॥

आत्मा आणि निरंजन (निर्मळ ब्रह्म) यांतही असाच संशय वाटतो — आत्मा सगुण आहे की निर्गुण, आणि निरंजन म्हणजे नेमके काय?

आत्मा आणि निरंजन । येणेंहि वाटतो अनुमान । आत्मा सगुण किं निर्गुण । आणि निरंजन ॥ ३ ॥

The same doubt arises about the self (atma) and the stainless Absolute (niranjan) — is the self endowed with attributes or without them, and what exactly is meant by the stainless one?

श्रोता संदेहीं पदिला । तेणें संदेह वाढला । अनुमान धरून बैसला । कोण तो कैसा ॥ ४ ॥

अशा प्रकारे श्रोता संदेहात पडला आणि त्याचा संदेह अधिकच वाढला. तो मनात तर्क धरून बसला की हे नेमके कसे आणि कोण आहे.

श्रोता संदेहीं पदिला । तेणें संदेह वाढला । अनुमान धरून बैसला । कोण तो कैसा ॥ ४ ॥

In this way the listener has fallen into doubt, and that doubt has only grown. He sits holding onto conjecture, wondering just what and who this really is.

ऐका पहिली आशंका । अवघा गल्बला करूं नका । प्रगट करून विवेका । प्रत्यये पाहावा ॥ ५ ॥

तर आता पहिली शंका ऐका, उगीच गोंधळ करू नका. विवेक स्पष्ट करून स्वानुभवाने ती पडताळून पाहावी.

ऐका पहिली आशंका । अवघा गल्बला करूं नका । प्रगट करून विवेका । प्रत्यये पाहावा ॥ ५ ॥

So listen now to the first doubt, and do not let confusion take over. Bring discernment out into the open and verify it through direct experience.

शरीपाडें सामर्थ्यपाडें । प्राणी व्याप करी निवाडें । परी पाहतां मनायेवढें । चपळ नाहीं ॥ ६ ॥

प्राणी आपल्या शरीराच्या आणि सामर्थ्याच्या मानाने काही ठिकाणी व्याप्ती करतो, हे खरे. पण पाहता, मनाइतके चपळ मात्र काही नाही.

शरीपाडें सामर्थ्यपाडें । प्राणी व्याप करी निवाडें । परी पाहतां मनायेवढें । चपळ नाहीं ॥ ६ ॥

A living being does spread its influence according to its body and its strength, that is true. But nothing, on examination, is as swift and restless as the mind.

चपळपण येकदेसी । पूर्ण व्यापकता नव्हे त्यासी । पाहातां पृथ्वीच्या व्यापासी । सीमा आहे ॥ ७ ॥

पण हे चपळपण मर्यादित आहे, त्याला पूर्ण व्यापकता म्हणता येत नाही. तसेच पृथ्वीच्या व्यापालाही पाहिले तर सीमा आहे.

चपळपण येकदेसी । पूर्ण व्यापकता नव्हे त्यासी । पाहातां पृथ्वीच्या व्यापासी । सीमा आहे ॥ ७ ॥

But this swiftness is only partial; it cannot be called complete pervasion. Likewise, even the spread of the earth, on examination, has its limits.

तैसेंचि आप आणि तेज । अपूर्ण दिसती सहज । वायो चपळ समज । येकदेसी ॥ ८ ॥

त्याचप्रमाणे आप (जल) आणि तेज हेही सहजच अपूर्ण दिसतात. वायूही चपळ आहे खरा, पण तो देखील मर्यादितच समजावा.

तैसेंचि आप आणि तेज । अपूर्ण दिसती सहज । वायो चपळ समज । येकदेसी ॥ ८ ॥

In the same way, water and fire too plainly appear incomplete. Wind is indeed swift, but understand that it too is only partial.

गगन आणि निरंजन । तें पूर्ण व्यापक सघन । कोणीयेक अनुमान । तेथें असेचिना ॥ ९ ॥

आकाश आणि निरंजन ब्रह्म मात्र खरोखर पूर्णपणे, घनदाटपणे व्यापक आहेत; तेथे कोणताही तर्क-संशय उरतच नाही.

गगन आणि निरंजन । तें पूर्ण व्यापक सघन । कोणीयेक अनुमान । तेथें असेचिना ॥ ९ ॥

Only sky and the stainless Absolute are truly, densely pervasive without limit; regarding them no doubt or conjecture can remain at all.

त्रिगुण गुणक्षोभिणी माया । माईक जाईल विलया । अपूर्ण येकदेसी तया । पूर्ण व्यापकता न घडे ॥ १० ॥

त्रिगुण आणि गुणक्षोभिणी माया ही अखेर मायिकच असल्याने लयाला जाणार आहे. ती अपूर्ण, मर्यादित आहे; तिला पूर्ण व्यापकता कधीच लाभत नाही.

त्रिगुण गुणक्षोभिणी माया । माईक जाईल विलया । अपूर्ण येकदेसी तया । पूर्ण व्यापकता न घडे ॥ १० ॥

The three gunas and the guna-agitating maya are themselves illusory and will finally dissolve. They are incomplete and limited; complete pervasion can never belong to them.

आत्मा आणि निरंजन । हें दोहिकडे नामाभिधान । अर्थान्वये समजोन । बोलणें करावें ॥ ११ ॥

आत्मा आणि निरंजन ही दोन्ही केवळ नावेच आहेत. त्यांचा खरा अर्थ नीट समजून घेऊनच त्यांच्याविषयी बोलावे.

आत्मा आणि निरंजन । हें दोहिकडे नामाभिधान । अर्थान्वये समजोन । बोलणें करावें ॥ ११ ॥

'Self' and 'the stainless one' are, after all, just two names. One should speak of them only after truly understanding their real meaning.

आत्मा मन अत्यंत चपळ । तरी हें व्यापक नव्हेचि केवळ । सुचित अंतःकर्ण निवळ । करून पाहावें ॥ १२ ॥

आत्मा आणि मन अत्यंत चपळ आहेत, तरी ते खरोखर पूर्ण व्यापक नव्हेत. अंतःकरण एकाग्र आणि निर्मळ करून हे पडताळून पाहावे.

आत्मा मन अत्यंत चपळ । तरी हें व्यापक नव्हेचि केवळ । सुचित अंतःकर्ण निवळ । करून पाहावें ॥ १२ ॥

The individual self and the mind are extremely swift, yet they are not truly pervasive at all. Make the inner faculty attentive and pure, and examine this for yourself.

अंतराळीं पाहातां पाताळी नाहीं । पाताळीं पाहातां अंतराळीं नाहीं । पूर्णपणें वसत नाहीं । चहुंकडे ॥ १३ ॥

आकाशात पाहावे तर ते पाताळात नसते, पाताळात पाहावे तर ते आकाशात नसते. म्हणजे मन कोठेही चहूकडे पूर्णपणे वसत नाही.

अंतराळीं पाहातां पाताळी नाहीं । पाताळीं पाहातां अंतराळीं नाहीं । पूर्णपणें वसत नाहीं । चहुंकडे ॥ १३ ॥

Look in the sky and the mind is not in the netherworld; look in the netherworld and it is not in the sky. It does not dwell fully everywhere at once.

पुढें पाहातां मागें नाहीं । मागें पाहातां पुढें नाहीं । वाम सव्य व्याप नाहीं । दशदिशा ॥ १४ ॥

पुढे पाहिले तर मागे नसते, मागे पाहिले तर पुढे नसते; डावी-उजवीकडेही त्याचा व्याप दहाही दिशांना पूर्ण भरलेला नसतो.

पुढें पाहातां मागें नाहीं । मागें पाहातां पुढें नाहीं । वाम सव्य व्याप नाहीं । दशदिशा ॥ १४ ॥

Look ahead and it is not behind; look behind and it is not ahead. To left or right, its reach does not fill all ten directions.

चहुंकडे निशाणें मांडावीं । येकसरीं कैसीं सिवावीं । याकारणें समजोन उगवी । प्रत्ययें आपणासी ॥ १५ ॥

चहूकडे खुणा मांडून पाहिल्या तरी त्या एकाच वेळी सगळीकडे कशा जुळतील? यासाठी हे नीट समजून घेऊन स्वतःच स्वानुभवाने उकलावे.

चहुंकडे निशाणें मांडावीं । येकसरीं कैसीं सिवावीं । याकारणें समजोन उगवी । प्रत्ययें आपणासी ॥ १५ ॥

Even if one sets up markers all around, how can they all match up at once everywhere? Understanding this, one should work it out for oneself through direct experience.

सूर्य आला प्रतिबिंबला । हाहि दृष्टांत न घडे वस्तुला । वस्तुरूप निर्गुणाला । म्हणिजेत आहे ॥ १६ ॥

सूर्य येऊन (पाण्यात) प्रतिबिंबित होतो, हा दाखलाही खऱ्या वस्तूला — म्हणजे निर्गुण तत्त्वाला — लागू पडत नाही.

सूर्य आला प्रतिबिंबला । हाहि दृष्टांत न घडे वस्तुला । वस्तुरूप निर्गुणाला । म्हणिजेत आहे ॥ १६ ॥

The sun comes and is reflected in water — even this illustration does not really apply to the true Reality, that is, to the attributeless one.

घटाकाश मठकाश । हाहि दृष्टांत विशेष । तुळूं जातां निर्गुणास । साम्यता येते ॥ १७ ॥

घटाकाश आणि मठाकाश हाही एक विशेष दाखला आहे; तो निर्गुणाशी तुलना करताना काहीसा साजेसा वाटतो.

घटाकाश मठकाश । हाहि दृष्टांत विशेष । तुळूं जातां निर्गुणास । साम्यता येते ॥ १७ ॥

The space within a pot and the space within a hall — this too is a special illustration, one that comes somewhat close when compared to the attributeless.

ब्रह्मींचा अंश आकाश । आणी आत्म्याचा अंश मानस । दोहींचा अनुभव प्रत्ययास । येथें घ्यावा ॥ १८ ॥

आकाश हा ब्रह्माचा अंश आहे आणि मन हा आत्म्याचा अंश आहे. या दोघांचा अनुभव आपापल्या प्रत्ययाने येथे घ्यावा.

ब्रह्मींचा अंश आकाश । आणी आत्म्याचा अंश मानस । दोहींचा अनुभव प्रत्ययास । येथें घ्यावा ॥ १८ ॥

Space is, as it were, a portion of Brahman, and the mind is a portion of the self. The experience of both should be verified here through one's own realization.

गगन आणि हें मन । कैसे होती समान । मननसीळ महाजन । सकळहि जाणती ॥ १९ ॥

पण आकाश आणि हे मन समान कसे होतील? हे चिंतनशील थोर पुरुषांना सगळ्यांनाच माहीत आहे.

गगन आणि हें मन । कैसे होती समान । मननसीळ महाजन । सकळहि जाणती ॥ १९ ॥

But how can sky and this mind ever be equal? Every reflective, wise person knows this well.

मन हें पुढें वावडे । मागें आवघेंचि रितें पडे । पूर्ण गगनास साम्यता घडे । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

मन पुढे धावते, तेव्हा मागे सगळे रितेच राहते. मग त्याची तुलना पूर्ण आकाशाशी कोणत्या प्रकारे होऊ शकेल?

मन हें पुढें वावडे । मागें आवघेंचि रितें पडे । पूर्ण गगनास साम्यता घडे । कोण्या प्रकारें ॥ २० ॥

The mind races ahead, and what is left behind turns empty. How, then, can it ever be compared to the sky, which is complete everywhere?

परब्रह्मचि अचळ । आणि पर्वतासहि म्हणती अचळ । दिनीही येक केवळ । हें कैसें म्हणावें ॥ २१ ॥

परब्रह्माला अचळ म्हणतात आणि पर्वतालाही अचळ म्हणतात. या दोघांना केवळ एकाच शब्दाने सारखे कसे म्हणावे?

परब्रह्मचि अचळ । आणि पर्वतासहि म्हणती अचळ । दिनीही येक केवळ । हें कैसें म्हणावें ॥ २१ ॥

Both the supreme Brahman and a mountain are called 'unmoving.' But how can both be called the same merely because one word fits them both?

ज्ञान विज्ञान विपरितज्ञान । तिनी कैसीं होती समान । याचा प्रत्ययो मनन । करून पाहावा ॥ २२ ॥

ज्ञान, विज्ञान आणि विपरीतज्ञान ही तिन्ही एकसारखी कशी असतील? याचा प्रत्यय मनन करून पडताळून पाहावा.

ज्ञान विज्ञान विपरितज्ञान । तिनी कैसीं होती समान । याचा प्रत्ययो मनन । करून पाहावा ॥ २२ ॥

Knowledge, realized-knowledge, and mistaken-knowledge — how can these three be the same? One should reflect and verify this through experience.

ज्ञान म्हणिजे जाणणें । अज्ञान म्हणिजे नेणणें । विपरितज्ञान म्हणिजे देखणें । येकाचें येक ॥ २३ ॥

ज्ञान म्हणजे जाणणे, अज्ञान म्हणजे न जाणणे, आणि विपरीतज्ञान म्हणजे एका वस्तूला दुसरीच समजून पाहणे.

ज्ञान म्हणिजे जाणणें । अज्ञान म्हणिजे नेणणें । विपरितज्ञान म्हणिजे देखणें । येकाचें येक ॥ २३ ॥

Knowledge means knowing; ignorance means not knowing; and mistaken-knowledge means seeing one thing as if it were something else entirely.

जाणणें नेणणें वेगळें केलें । ढोबळें पंचभूतिक उरलें । विपरीतज्ञान समजलें । पाहिजे जीवीं ॥ २४ ॥

जाणणे आणि न जाणणे हे वेगळे केले, की उरते ते स्थूल पंचमहाभूतांचे जग. विपरीतज्ञान म्हणजे काय, हे मनात नीट समजून घेतले पाहिजे.

जाणणें नेणणें वेगळें केलें । ढोबळें पंचभूतिक उरलें । विपरीतज्ञान समजलें । पाहिजे जीवीं ॥ २४ ॥

Once knowing and not-knowing are set apart, what remains is the gross world of the five elements. One must understand within the heart what this mistaken-knowledge really is.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । जीवात्माची होये शिवात्मा । पुढें शिवात्मा तोचि जीवात्मा । जन्म घेतो ॥ २५ ॥

द्रष्टा, साक्षी, अंतरात्मा — असा जीवात्माच पुढे शिवात्मा होतो, आणि तोच शिवात्मा पुन्हा जीवात्मा होऊन जन्म घेतो.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । जीवात्माची होये शिवात्मा । पुढें शिवात्मा तोचि जीवात्मा । जन्म घेतो ॥ २५ ॥

The seer, the witness, the inner self — this individual self (jivatma) becomes the Self identified with the Lord (Shivatma), and that same Shivatma again becomes the jivatma and takes birth.

आत्मत्वीं जन्ममरण लागे । आत्मत्वीं जन्ममरण न भंगे । संभवामि युगे युगे । ऐसे हें वचन ॥ २६ ॥

आत्मभावात जन्ममरण चिकटते, आणि आत्मस्वरूपातच जन्ममरणाचे बंधन तुटतही नाही. 'संभवामि युगे युगे' हे भगवंताचे वचन याचसाठी आहे.

आत्मत्वीं जन्ममरण लागे । आत्मत्वीं जन्ममरण न भंगे । संभवामि युगे युगे । ऐसे हें वचन ॥ २६ ॥

In the state of individual selfhood, birth and death cling; and it is within that very selfhood that the bond of birth and death also fails to break. The Lord's own words, 'I come into being age after age,' point to this.

जीव येकदेसी नर । विचारें जाला विश्वंभर । विश्वंभरास संसार । चुकेना कीं ॥ २७ ॥

मर्यादित असा जीव विचाराने विश्वंभर (ईश्वर) बनतो. पण विश्वंभर झाला तरी त्याला संसार पूर्णपणे चुकत नाही.

जीव येकदेसी नर । विचारें जाला विश्वंभर । विश्वंभरास संसार । चुकेना कीं ॥ २७ ॥

The limited individual, through discernment, becomes identified with the all-pervading Lord. Yet even having become the all-pervading one, worldly existence does not entirely let go of him.

ज्ञान आणि अज्ञान । वृत्तिरूपें हें समान । निवृत्तिरूपें विज्ञान । जालें पाहिजे ॥ २८ ॥

ज्ञान आणि अज्ञान ही दोन्ही वृत्तिरूपाने सारखीच असतात, दोन्हीही अखेर वृत्तीच असतात. त्यांच्या पलीकडे जाऊन निवृत्तिरूप विज्ञान प्राप्त झाले पाहिजे.

ज्ञान आणि अज्ञान । वृत्तिरूपें हें समान । निवृत्तिरूपें विज्ञान । जालें पाहिजे ॥ २८ ॥

Knowledge and ignorance, as mental modifications, are in that sense alike — both are still activity of the mind. One must go beyond them to attain realized-knowledge, which is of the nature of cessation.

ज्ञानें येवढें ब्रह्मांड केलें । ज्ञानें येवढें वाढविलें । नाना विकाराचें वळलें । तें हें ज्ञान ॥ २९ ॥

याच ज्ञानाने हे एवढे ब्रह्मांड निर्माण केले, याच ज्ञानाने ते एवढे वाढवले. अनेक विकारांतून जे साकार झाले, तेच हे वृत्तिरूप ज्ञान होय.

ज्ञानें येवढें ब्रह्मांड केलें । ज्ञानें येवढें वाढविलें । नाना विकाराचें वळलें । तें हें ज्ञान ॥ २९ ॥

By this (mind-based) knowledge the entire universe was fashioned, and by it, it was expanded this far. What has taken shape out of countless modifications — that is this knowledge.

आठवें देह ब्रह्मांडीचें । तें हें ज्ञान साचें । विज्ञानरूप विदेहाचें । पद पाविजे ॥ ३० ॥

ब्रह्मांडाचे हे आठवे रूप म्हणजेच खरोखर हे ज्ञान होय. यापुढे जाऊन विज्ञानरूप अशा विदेह अवस्थेचे पद प्राप्त करावे.

आठवें देह ब्रह्मांडीचें । तें हें ज्ञान साचें । विज्ञानरूप विदेहाचें । पद पाविजे ॥ ३० ॥

This, truly, is the knowledge that forms the eighth body, as it were, of the universe. Going beyond it, one should attain the state of realized-knowledge, the bodiless (videha) condition.