पाहों जातां भूमंडळ । ठाईं ठाईं आहे जळ । कित्तेक तें निर्मळ माळ । जळेंविण पृथ्वी ॥ १ ॥

पृथ्वीवर पाहायला गेले, तर ठिकठिकाणी जल आढळते. तर काही भाग असे उंच, निर्मळ माळरान आहेत, जेथे पाणी नाही.

पाहों जातां भूमंडळ । ठाईं ठाईं आहे जळ । कित्तेक तें निर्मळ माळ । जळेंविण पृथ्वी ॥ १ ॥

Looking over the earth, one finds water in place after place. Yet there are also stretches of bare, elevated ground where the earth is without water at all.

तैसें दृश्य विस्तारलें । कांहींयेक जाणिवेनें शोभलें । जाणीवरहित उरलें । कीतीयेक दृश्य ॥ २ ॥

त्याचप्रमाणे हे दृश्य जग विस्तारले आहे; त्यातील काही भाग जाणिवेने शोभिवंत आहे, तर काही दृश्य जाणिवेविनाच उरलेले आहे.

तैसें दृश्य विस्तारलें । कांहींयेक जाणिवेनें शोभलें । जाणीवरहित उरलें । कीतीयेक दृश्य ॥ २ ॥

In the same way, this visible world has spread out; some of it is adorned with awareness, while a good part of the visible world remains without awareness at all.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । शास्त्रीं अवघें नेमुनी । बोलिलें असे ॥ ३ ॥

चार खाणी, चार वाणी, चौऱ्यांशी लाख जीवयोनी — हे सगळे शास्त्रांत निश्चितपणे नमूद केलेले आहे.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी । शास्त्रीं अवघें नेमुनी । बोलिलें असे ॥ ३ ॥

Four wombs, four kinds of speech, eighty-four lakh species of life — all of this has been precisely set down in the scriptures.

श्लोक ॥ जलजा नवलक्षाश्च दशलक्षाश्च पक्षिणः । कृमयो रुद्रलक्षाश्च विंशल्लक्षा गवादयः ॥ स्थावरा स्त्रिंशल्लक्षाश्च चतुर्लक्षाश्च मानवाः । पापपुण्यं समं कृत्वा नरयोनिषु जायते ॥

एक संस्कृत श्लोक येथे उद्धृत केला आहे, ज्याचा अर्थ असा की जलचर नऊ लाख, पक्षी दहा लाख, कृमी-कीटक अकरा लाख, गाई-बैलांसारखे पशू वीस लाख, वृक्षादी स्थावर तीस लाख आणि मनुष्य चार लाख अशा योनी आहेत; पाप आणि पुण्य समसमान झाले की जीवाला नरदेहाची प्राप्ती होते.

श्लोक ॥ जलजा नवलक्षाश्च दशलक्षाश्च पक्षिणः । कृमयो रुद्रलक्षाश्च विंशल्लक्षा गवादयः ॥ स्थावरा स्त्रिंशल्लक्षाश्च चतुर्लक्षाश्च मानवाः । पापपुण्यं समं कृत्वा नरयोनिषु जायते ॥

A Sanskrit verse is quoted here, meaning that there are nine lakh water-born species, ten lakh birds, eleven lakh insects and worms, twenty lakh cattle and similar beasts, thirty lakh plants and other immobile forms, and four lakh human beings; when a soul's sin and merit become exactly balanced, it attains birth in a human body.

मनुष्यें च्यारी लक्ष । पशु वीस लक्ष । क्रिम आक्रा लक्ष । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ४॥

मनुष्ये चार लाख, पशू वीस लाख, आणि कृमी अकरा लाख — असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

मनुष्यें च्यारी लक्ष । पशु वीस लक्ष । क्रिम आक्रा लक्ष । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ४॥

Humans number four lakh, beasts twenty lakh, and insects eleven lakh — so it is stated in the scriptures.

दाहा लक्ष ते खेचर । नव लक्ष जळचर । तीस लक्ष स्थावर । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ५ ॥

दहा लाख ते पक्षी (खेचर), नऊ लाख जलचर, आणि तीस लाख स्थावर (वृक्षादी) — असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

दाहा लक्ष ते खेचर । नव लक्ष जळचर । तीस लक्ष स्थावर । बोलिलें शास्त्रीं ॥ ५ ॥

Ten lakh are birds, nine lakh are water-creatures, and thirty lakh are the immobile forms such as plants — so the scriptures declare.

ऐसी चौयासी लक्ष योनी । जितुका तितुका जाणता प्राणी । अनंत देह्याची मांडणी । मर्यादा कैंची ॥ ६ ॥

अशा या चौऱ्यांशी लाख योनी आहेत, त्यातील प्रत्येक प्राणी आपापल्या परीने जाणता असतो. अनंत देहांची ही मांडणी आहे, तिला मर्यादा तरी कशी असणार?

ऐसी चौयासी लक्ष योनी । जितुका तितुका जाणता प्राणी । अनंत देह्याची मांडणी । मर्यादा कैंची ॥ ६ ॥

Such are the eighty-four lakh species, and each creature among them possesses awareness in its own measure. This arrangement of countless bodies is boundless; how could it ever have a limit?

अनंत प्राणी होत जाती । त्यांचें अधिष्ठान जगती । जगतीवेगळी स्थिती । त्यास कैंची ॥ ७ ॥

अनंत प्राणी उत्पन्न होत राहतात, त्या सगळ्यांचे अधिष्ठान ही पृथ्वीच आहे. पृथ्वीवाचून त्यांना वेगळी अशी स्थिती तरी कशी असणार?

अनंत प्राणी होत जाती । त्यांचें अधिष्ठान जगती । जगतीवेगळी स्थिती । त्यास कैंची ॥ ७ ॥

Countless beings continue to arise, and the earth is the foundation for all of them. Apart from the earth, how could they have any separate ground to stand on?

पुढें पाहातां पंचभूतें । पावलीं पष्टदशेतें । कोणी विद्यमान कोणी तें । उगीच असती ॥ ८ ॥

पुढे पाहता, पंचभूते जणू षोडश अवस्थेला (सोळाव्या कळेला) पोहोचली आहेत. त्यातील काही सक्रिय आहेत, तर काही उगीचच निष्क्रिय पडून आहेत.

पुढें पाहातां पंचभूतें । पावलीं पष्टदशेतें । कोणी विद्यमान कोणी तें । उगीच असती ॥ ८ ॥

Looking further, the five elements have, as it were, reached their sixteenth stage of unfolding. Some parts of them remain active, while others simply lie idle, unused.

अंतरात्म्याची वोळखण । तेचि जेथें चपळपण । जाणीवेचें अधिष्ठान । सावध ऐका ॥ ९ ॥

अंतरात्म्याची खरी ओळख म्हणजेच जेथे चपळपण आहे, ते ठिकाण. जाणिवेचे अधिष्ठान काय आहे, ते सावधपणे ऐका.

अंतरात्म्याची वोळखण । तेचि जेथें चपळपण । जाणीवेचें अधिष्ठान । सावध ऐका ॥ ९ ॥

The true mark of the inner self is found wherever there is that quickness, that liveliness. Listen carefully now to what forms the very foundation of awareness.

सुखदुख जाणता जीव । तैसाचि जाणावा सद शिव । अंतःकर्णपंचक अपूर्व । अंश आत्मयाचा ॥ १० ॥

सुखदुःख जाणणारा तो जीव, आणि तसाच जाणणारा तो सद्-शिवही असतो. हे अपूर्व असे अंतःकरणपंचक हा आत्म्याचाच अंश आहे.

सुखदुख जाणता जीव । तैसाचि जाणावा सद शिव । अंतःकर्णपंचक अपूर्व । अंश आत्मयाचा ॥ १० ॥

The individual soul that experiences pleasure and pain, and the ever-existing Shiva who likewise knows — both are of the same nature. This wondrous fivefold inner faculty is itself a portion of the Self.

स्थुळीं आकाशाचे गुण । अंश आत्मयाचे जाण । सत्व रज तमोगुण । गुण आत्मयाचे ॥ ११ ॥

स्थूल जगात आकाशाचे जे गुण दिसतात, ते आत्म्याचेच अंश आहेत असे जाण. सत्त्व, रज आणि तम हे गुणही आत्म्याचेच गुण आहेत.

स्थुळीं आकाशाचे गुण । अंश आत्मयाचे जाण । सत्व रज तमोगुण । गुण आत्मयाचे ॥ ११ ॥

In the gross world, the qualities of space are themselves portions of the Self, know this well. Sattva, rajas, and tamas too are qualities that belong to the Self.

नाना चाळणा नाना धृती । नवविधा भक्ति चतुर्विधा मुक्ती । अलिप्तपण सहजस्थिती । गुण आत्मयाचे ॥ १२ ॥

नाना प्रकारच्या वृत्ती, नाना प्रकारची धृती, नवविधा भक्ती, चतुर्विधा मुक्ती, आणि सहजपणे असलेले अलिप्तपण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना चाळणा नाना धृती । नवविधा भक्ति चतुर्विधा मुक्ती । अलिप्तपण सहजस्थिती । गुण आत्मयाचे ॥ १२ ॥

The countless movements of thought, various forms of steadiness, the nine modes of devotion, the four kinds of liberation, and the natural state of detachment — all these are qualities of the Self.

द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन । सत्ता चैतन्य पुरातन । श्रवण मनन विवरण । गुण आत्मयाचे ॥ १३ ॥

द्रष्टेपण, साक्षित्व, ज्ञानघनता, सत्ता, पुरातन चैतन्य, आणि श्रवण-मनन-विवरण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन । सत्ता चैतन्य पुरातन । श्रवण मनन विवरण । गुण आत्मयाचे ॥ १३ ॥

Being the seer, being the witness, being dense with knowledge, the power of existence, the ancient consciousness, and the acts of listening, reflecting and examining — all these are qualities of the Self.

दृश्य द्रष्टा दर्शन । ध्येय ध्याता ध्यान । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । गुण आत्मयाचे ॥ १४ ॥

दृश्य, द्रष्टा आणि दर्शन; ध्येय, ध्याता आणि ध्यान; ज्ञेय, ज्ञाता आणि ज्ञान — हे सगळेही आत्म्याचेच गुण आहेत.

दृश्य द्रष्टा दर्शन । ध्येय ध्याता ध्यान । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान । गुण आत्मयाचे ॥ १४ ॥

The seen, the seer, and the act of seeing; the object of meditation, the meditator, and meditation itself; the object of knowledge, the knower, and knowledge itself — all these are qualities of the Self.

वेदशास्त्रपुराणार्थ । गुप्त चालिला परमार्थ । सर्वज्ञपणें समर्थ । गुण आत्मयाचे ॥ १५ ॥

वेद-शास्त्र-पुराणांचा अर्थ, गुप्तपणे चालत आलेला परमार्थ, आणि सर्वज्ञतेने युक्त समर्थपणा — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

वेदशास्त्रपुराणार्थ । गुप्त चालिला परमार्थ । सर्वज्ञपणें समर्थ । गुण आत्मयाचे ॥ १५ ॥

The meaning of the Vedas, scriptures, and Puranas, the spiritual truth that has quietly persisted through the ages, and the capability that comes with omniscience — all these are qualities of the Self.

बद्ध मुमुक्षु साधक सिद्ध । विचार पाहाणें शुद्ध । बोध आणी प्रबोध । गुण आत्मयाचे ॥ १६ ॥

बद्ध, मुमुक्षु, साधक आणि सिद्ध या अवस्था, शुद्ध विचार करून पाहणे, तसेच बोध आणि प्रबोध — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

बद्ध मुमुक्षु साधक सिद्ध । विचार पाहाणें शुद्ध । बोध आणी प्रबोध । गुण आत्मयाचे ॥ १६ ॥

The states of the bound, the seeker of liberation, the practitioner, and the perfected one; the act of examining with pure reasoning; and both awakening and its deepening — all these are qualities of the Self.

जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया । गुण आत्मयाचे ॥ १७ ॥

जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुर्या या अवस्था, प्रकृती-पुरुष, मूळमाया, तसेच पिंड-ब्रह्मांडाचे आठ देह — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया । गुण आत्मयाचे ॥ १७ ॥

The waking, dream, deep-sleep, and transcendent states; Prakriti and Purusha, the root-maya, and the eight bodies of the individual and the universe — all these are qualities of the Self.

परमात्मा आणि परमेश्वरी । जगदात्मा आणीई जगदेश्वरी । महेश आणी माहेश्वरी । गुण आत्मयाचे ॥ १८ ॥

परमात्मा आणि परमेश्वरी, जगदात्मा आणि जगदेश्वरी, तसेच महेश आणि माहेश्वरी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

परमात्मा आणि परमेश्वरी । जगदात्मा आणीई जगदेश्वरी । महेश आणी माहेश्वरी । गुण आत्मयाचे ॥ १८ ॥

The Supreme Self and the Supreme Goddess, the Soul of the world and its Sovereign Power, and the great Lord and his Consort — all these are qualities of the Self.

सूक्ष्म जितुकें नामरूप । तितुकें आत्मयाचें स्वरूप । संकेतनामाभिधानें अमूप । सीमा नाहीं ॥ १९ ॥

जितकी सूक्ष्म नामरूपे आहेत, तितके सगळे आत्म्याचेच स्वरूप आहे. या संकेतांच्या आणि नावांच्या राशी असंख्य आहेत, त्यांना सीमा नाही.

सूक्ष्म जितुकें नामरूप । तितुकें आत्मयाचें स्वरूप । संकेतनामाभिधानें अमूप । सीमा नाहीं ॥ १९ ॥

As many subtle names and forms as there are, that many are the forms of the Self itself. These indications and names are countless beyond measure, without any limit.

आदिशक्ती शिवशक्ती । मुख्य मूळमाया सर्वशक्ती । नाना जीनस उत्पती स्थिती । तितुके गुण आत्मयाचे ॥ २० ॥

आदिशक्ती, शिवशक्ती, मुख्य मूळमाया, सर्वशक्ती, आणि नाना जिनसांची उत्पत्ती-स्थिती — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

आदिशक्ती शिवशक्ती । मुख्य मूळमाया सर्वशक्ती । नाना जीनस उत्पती स्थिती । तितुके गुण आत्मयाचे ॥ २० ॥

The primal power, Shiva's power, the principal root-maya, the power that is all things, and the arising and sustaining of every category of being — all these are qualities of the Self.

पूर्वपक्ष आणी सिद्धांत । गाणें वाजवणें संगीत । नाना विद्या अद्‍भुत । गुण आत्मयाचे ॥ २१ ॥

पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत, गाणे-वाजवणे-संगीत, आणि नाना अद्भुत विद्या — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

पूर्वपक्ष आणी सिद्धांत । गाणें वाजवणें संगीत । नाना विद्या अद्‍भुत । गुण आत्मयाचे ॥ २१ ॥

The prior position and the final conclusion in debate, singing, instrumental music and song, and every wondrous branch of learning — all these are qualities of the Self.

ज्ञान अज्ञान विपरीतज्ञान । असद्‍वृति सद्‍वृति जाण । ज्ञेप्तिमात्र अलिप्तपण । गुण आत्मयाचे ॥ २२ ॥

ज्ञान, अज्ञान, विपरीतज्ञान, असद्‍वृत्ती आणि सद्‍वृत्ती जाण, तसेच केवळ जाणीवमात्र असलेले अलिप्तपण — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

ज्ञान अज्ञान विपरीतज्ञान । असद्‍वृति सद्‍वृति जाण । ज्ञेप्तिमात्र अलिप्तपण । गुण आत्मयाचे ॥ २२ ॥

Knowledge, ignorance, mistaken-knowledge, wrong tendencies and right tendencies, and the detachment that is nothing but pure awareness itself — all these are qualities of the Self.

पिंड ब्रह्मांड तत्वझाडा । नाना तत्वांचा निवाडा । विचार पाहाणें उघडा । गुण आत्मयाचे ॥ २३ ॥

पिंड-ब्रह्मांडाचा तत्त्वांचा हिशोब, नाना तत्त्वांचा निवाडा, आणि उघडपणे विचार करून पाहणे — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

पिंड ब्रह्मांड तत्वझाडा । नाना तत्वांचा निवाडा । विचार पाहाणें उघडा । गुण आत्मयाचे ॥ २३ ॥

The full accounting of the principles making up the individual and the universe, the discernment of countless principles, and the open, plain act of inquiry — all these are qualities of the Self.

नाना ध्यानें अनुसंधानें । नाना स्थिति नाना ज्ञानें । अनन्य आत्मनिवेदनें । गुण आत्मयाचे ॥ २४ ॥

नाना ध्याने, नाना अनुसंधाने, नाना अवस्था, नाना ज्ञाने, तसेच अनन्यभावाने केलेले आत्मनिवेदन — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

नाना ध्यानें अनुसंधानें । नाना स्थिति नाना ज्ञानें । अनन्य आत्मनिवेदनें । गुण आत्मयाचे ॥ २४ ॥

Meditations of every kind, forms of steady inner focus, states of every kind, knowledges of every kind, and the wholehearted surrender of self-offering — all these are qualities of the Self.

तेतीस कोटी सुरवर । आठ्यासी सहश्र ऋषेश्वर । भूत खेचर अपार । गुण आत्मयाचे ॥ २५ ॥

तेहतीस कोटी देव, अठ्यायेंशी हजार ऋषी, आणि अपार भूत-पक्षी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

तेतीस कोटी सुरवर । आठ्यासी सहश्र ऋषेश्वर । भूत खेचर अपार । गुण आत्मयाचे ॥ २५ ॥

The thirty-three crore gods, the eighty-eight thousand great sages, and countless spirits and birds — all these are qualities of the Self.

भूतावळी औट कोटी । च्यामुंडा छपन्न कोटी । कात्यायेणी नव कोटी । गुण आत्मयाचे ॥ २६ ॥

साडेतीन कोटी भूतगण, छप्पन कोटी चामुंडा, आणि नऊ कोटी कात्यायनी देवी — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

भूतावळी औट कोटी । च्यामुंडा छपन्न कोटी । कात्यायेणी नव कोटी । गुण आत्मयाचे ॥ २६ ॥

The three-and-a-half crore hosts of spirits, the fifty-six crore forms of Chamunda, and the nine crore forms of Katyayani — all these are qualities of the Self.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । नाना नक्षत्रें ग्रहमंडळें । शेष कूर्म मेघमंडळें । गुण आत्मयाचे ॥ २७ ॥

चंद्र, सूर्य, तारामंडळे, नाना नक्षत्रे-ग्रहमंडळे, तसेच शेष, कूर्म आणि मेघमंडळे — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । नाना नक्षत्रें ग्रहमंडळें । शेष कूर्म मेघमंडळें । गुण आत्मयाचे ॥ २७ ॥

The moon, the sun, the constellations of stars, the countless lunar mansions and planetary spheres, and Shesha, the tortoise, and the realm of clouds — all these are qualities of the Self.

देव दानव मानव । नाना प्रकारीचे जीव । पाहातां सकळ भावाभाव । गुण आत्मयाचे ॥ २८ ॥

देव, दानव, मानव, आणि नाना प्रकारचे जीव; पाहता पाहता सगळे भाव-अभाव — हे सगळे आत्म्याचेच गुण आहेत.

देव दानव मानव । नाना प्रकारीचे जीव । पाहातां सकळ भावाभाव । गुण आत्मयाचे ॥ २८ ॥

Gods, demons, humans, and beings of every kind; examined closely, all existence and non-existence alike — all these are qualities of the Self.

आत्मयाचे नाना गुण । ब्रह्म निर्विकार निर्गुण । जाणणें येकदेसी पूर्ण । गुण आत्मयाचे ॥ २९ ॥

आत्म्याचे हे नाना गुण सांगितले, पण ब्रह्म मात्र निर्विकार, निर्गुण आहे. 'जाणणे' हे एकदेशी (मर्यादित) पूर्ण असणेही आत्म्याचाच गुण आहे.

आत्मयाचे नाना गुण । ब्रह्म निर्विकार निर्गुण । जाणणें येकदेसी पूर्ण । गुण आत्मयाचे ॥ २९ ॥

These, then, are the many qualities attributed to the Self, yet Brahman itself is changeless and without attributes. Even 'knowing,' complete only within its own limited scope, is itself a quality belonging to the Self.

आत्मरामौपासना । तेणें पावले निरंजना । निसंदेहे अनुष्ठना । ठावचि नाहीं ॥ ३० ॥

आत्मारामाची उपासना केल्याने साधक निरंजन ब्रह्माला पावतात. त्या निःसंदेह अशा अनुष्ठानाला मग वेगळे स्थानच उरत नाही, ते स्वतःच ब्रह्मरूप होते.

आत्मरामौपासना । तेणें पावले निरंजना । निसंदेहे अनुष्ठना । ठावचि नाहीं ॥ ३० ॥

By worshipping the indwelling Self, seekers attain the stainless Absolute. For that doubt-free practice, no separate place then remains at all — it becomes one with Brahman itself.