मुळींहून सेवटवरी । विस्तार बोलिला नानापरी । पुन्हा विवरत विरत माघारी । वृत्ति न्यावी ॥ १ ॥

मुळापासून शेवटपर्यंत हा विस्तार अनेक प्रकारे सांगितला. आता पुन्हा त्याचे विवरण करत करत वृत्तीला मागे मुळाकडे न्यावे.

मुळींहून सेवटवरी । विस्तार बोलिला नानापरी । पुन्हा विवरत विरत माघारी । वृत्ति न्यावी ॥ १ ॥

From the very root to the very end, this expanse has been described in many ways. Now, unfolding it once more, one should turn the mind back and lead it toward its source.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्‍यासी लक्ष जीवयोनी । नाना प्रकारीचे प्राणी । जन्मास येती ॥ २ ॥

चार खाणी, चार वाणी (उत्पत्तीचे प्रकार) आणि चौऱ्यांशी लाख जीवयोनी — अशा नाना प्रकारचे प्राणी जन्माला येतात.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्‍यासी लक्ष जीवयोनी । नाना प्रकारीचे प्राणी । जन्मास येती ॥ २ ॥

Four wombs, four kinds of speech, and eighty-four lakh species of living beings — beings of every sort come to be born through these.

अवघे होती पृथ्वीपासूनी । पृथ्वीमधें जाती नासोनी । अनेक येती जाती परी अवनी । तैसीच आहे ॥ ३ ॥

हे सगळे पृथ्वीपासूनच उत्पन्न होतात आणि पृथ्वीतच नाश पावतात. असे अनेक येतात-जातात, तरी पृथ्वी मात्र तशीच राहते.

अवघे होती पृथ्वीपासूनी । पृथ्वीमधें जाती नासोनी । अनेक येती जाती परी अवनी । तैसीच आहे ॥ ३ ॥

All of them arise from the earth, and in the earth they perish again. Many come and many go, yet the earth itself remains just as it was.

ऐसें हें सेंड्याकडिल खांड । दुसरें भूतांचें बंड । तिसरें नामाभिधानें उदंड । सूक्ष्मरूपें ॥ ४ ॥

हा झाला सृष्टीचा एक स्थूल भाग; पाच भूतांचा पसारा हा दुसरा भाग; आणि सूक्ष्मरूपातील असंख्य नावे-रूपे हा तिसरा भाग होय.

ऐसें हें सेंड्याकडिल खांड । दुसरें भूतांचें बंड । तिसरें नामाभिधानें उदंड । सूक्ष्मरूपें ॥ ४ ॥

This, then, is one gross portion of creation; the mass of the five elements is the second; and the countless names and forms in their subtle state form the third.

स्थूळ अवघें सांडून द्यावें । सूक्ष्मरूपें वोळखावें । गुणापासून पाहिलेच पाहावें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५ ॥

स्थूल असे सगळे बाजूला सारावे आणि सूक्ष्म रूपाने ओळखावे. गुणांपासून सुरुवात करून सूक्ष्म दृष्टीनेच सगळे पुन्हा पुन्हा पाहावे.

स्थूळ अवघें सांडून द्यावें । सूक्ष्मरूपें वोळखावें । गुणापासून पाहिलेच पाहावें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५ ॥

One should set aside everything gross and come to recognize the subtle form instead. Starting from the gunas, one must keep examining everything again with a subtle eye.

गुणाचीं रूपें जाणिव नेणीव । पाहिलाच पाहावा अभिप्राव । सूक्ष्मदृष्टीचें लाघव । येथून पुढें ॥ ६ ॥

गुणांची रूपे म्हणजे जाणीव आणि नेणीव; त्यांचा खरा अभिप्राय वारंवार पाहून समजून घ्यावा. सूक्ष्म दृष्टीचे कौशल्य आता येथून पुढे सांगतो.

गुणाचीं रूपें जाणिव नेणीव । पाहिलाच पाहावा अभिप्राव । सूक्ष्मदृष्टीचें लाघव । येथून पुढें ॥ ६ ॥

The forms of the gunas are, essentially, awareness and non-awareness; their true import must be examined again and again. The skill of the subtle eye will now be explained from here on.

शुद्ध नेणीव तमोगुण । शुद्ध जाणीव सत्वगुण । जाणीवनेणीव रजोगुण । मिश्रित चालिला ॥ ७ ॥

शुद्ध नेणीव म्हणजे तमोगुण, शुद्ध जाणीव म्हणजे सत्त्वगुण, आणि जाणीव-नेणीव यांचे मिश्रण म्हणजे रजोगुण, जो या दोहोंच्या मिश्रणाने चालतो.

शुद्ध नेणीव तमोगुण । शुद्ध जाणीव सत्वगुण । जाणीवनेणीव रजोगुण । मिश्रित चालिला ॥ ७ ॥

Pure non-awareness is tamoguna, pure awareness is sattvaguna, and rajoguna is the mixture of the two, made up of both awareness and non-awareness together.

त्रिगुणाचीं रूपें ऐसीं । कळों लागलीं अपैसीं । गुणापुढील कर्दमासी । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे त्रिगुणांची रूपे आपोआप कळू लागतात. गुणांच्याही पुढच्या मिश्र, अव्यक्त अवस्थेला गुणक्षोभिणी म्हणतात.

त्रिगुणाचीं रूपें ऐसीं । कळों लागलीं अपैसीं । गुणापुढील कर्दमासी । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

In this way the forms of the three gunas come to be understood on their own. The still more subtle, blended state that precedes even the gunas is called Gunakshobhini.

रज तम आणि सत्व । तिहींचें जेथें गूढत्व । तें जाणिजे महत्तत्त्व । कर्दमरूप ॥ ९ ॥

रज, तम आणि सत्त्व या तिघांचे जेथे गूढ, अव्यक्त रूप असते, तेच महत्तत्त्व म्हणून ओळखावे — ते एक मिश्र, कर्दमरूप अवस्था आहे.

रज तम आणि सत्व । तिहींचें जेथें गूढत्व । तें जाणिजे महत्तत्त्व । कर्दमरूप ॥ ९ ॥

The state in which rajas, tamas, and sattva lie hidden together, still unmanifest, is what should be recognized as Mahattattva — a blended, undifferentiated condition.

प्रकृती पुरुष शिवशक्ति । अर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी याची स्वरूपस्थिती । कर्दमरूप ॥ १० ॥

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती, अर्धनारीनटेश्वर — अशी विविध नावे याला दिली जातात. पण याची खरी स्वरूपस्थिती मात्र मिश्र, कर्दमरूपच आहे.

प्रकृती पुरुष शिवशक्ति । अर्धनारीनटेश्वर म्हणती । परी याची स्वरूपस्थिती । कर्दमरूप ॥ १० ॥

Prakriti-Purusha, Shiva-Shakti, Ardhanarinateshwar — it is called by many such names. But its actual condition is, in truth, that blended, undifferentiated state.

सूक्ष्मरूपें गुणसौम्य । त्यास बोलिजे गुणसाम्य । तैसेंचि चैतन्य अगम्य । सूक्ष्मरूपी ॥ ११ ॥

सूक्ष्म रूपात गुण सौम्य, समतोल असतात, त्यालाच गुणसाम्य म्हणतात. त्याचप्रमाणे चैतन्यही या सूक्ष्म रूपात दुर्गम, अगम्य असते.

सूक्ष्मरूपें गुणसौम्य । त्यास बोलिजे गुणसाम्य । तैसेंचि चैतन्य अगम्य । सूक्ष्मरूपी ॥ ११ ॥

In its subtle form the gunas are mild and balanced; this state is called Gunasamya. Likewise, consciousness itself, in this subtle form, remains elusive and hard to grasp.

बहुजिनसी मूळमाया । माहांकारण ब्रह्मांडीची काया । ऐसिया सूक्ष्म अन्वया । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १२ ॥

अनेकविध रूपांची मूळमाया हीच ब्रह्मांडाची महाकारण-देह आहे. अशा या सूक्ष्म अन्वयाकडे वारंवार पाहात राहावे.

बहुजिनसी मूळमाया । माहांकारण ब्रह्मांडीची काया । ऐसिया सूक्ष्म अन्वया । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १२ ॥

The root-maya, of many varied forms, is itself the causal body, as it were, of the whole universe. This subtle connection must be examined again and again.

च्यारी खाणी पांच भूतें । चौदा सूक्ष्म संकेतें । काये पाहणें तें येथें । शोधून पाहावें ॥ १३ ॥

चार खाणी, पाच भूते, आणि चौदा सूक्ष्म तत्त्वांचे संकेत — यांतून नेमके काय पाहायचे आहे, ते येथेच शोधून पाहावे.

च्यारी खाणी पांच भूतें । चौदा सूक्ष्म संकेतें । काये पाहणें तें येथें । शोधून पाहावें ॥ १३ ॥

Four wombs, five elements, and fourteen subtle principles indicated by names — exactly what must be looked into here should be searched out and examined.

आहाच पाहातां कळेना । गरज केल्यां समजेना । नाना प्रकारीं जनाच्या मना । संदेह पडती ॥ १४ ॥

वरवर पाहिले तर हे कळत नाही, नुसती घाई केली तरीही समजत नाही. त्यामुळे लोकांच्या मनात नाना प्रकारचे संदेह उभे राहतात.

आहाच पाहातां कळेना । गरज केल्यां समजेना । नाना प्रकारीं जनाच्या मना । संदेह पडती ॥ १४ ॥

Looked at casually, this cannot be understood; even rushing at it does not bring understanding. That is why doubts of every kind arise in people's minds.

चौदा पांच येकोणीस । येकोणीस च्यारी तेविस । यांमधें मूळ चतुर्दश । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १५ ॥

चौदा आणि पाच मिळून एकोणीस होतात, आणि एकोणीस अधिक चार मिळून तेवीस होतात; यांतील मूळचे चौदा तत्त्व मात्र वारंवार शोधून पाहावेच लागतात.

चौदा पांच येकोणीस । येकोणीस च्यारी तेविस । यांमधें मूळ चतुर्दश । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १५ ॥

Fourteen and five make nineteen, and nineteen plus four make twenty-three; but among these, the original fourteen subtle principles must be examined again and again.

जो विवरोन समजला । तेथें संदेह नाहीं उरला । समजल्याविण जो गल्बला । तो निरर्थक ॥ १६ ॥

जो हे नीट विवरण करून समजला, त्याच्या मनात मग संदेह उरत नाही. पण न समजता जो नुसताच गोंधळ घालतो, तो व्यर्थच असतो.

जो विवरोन समजला । तेथें संदेह नाहीं उरला । समजल्याविण जो गल्बला । तो निरर्थक ॥ १६ ॥

One who comes to understand this through careful reflection has no doubt left. But one who merely makes a fuss without understanding is wasting his effort.

सकळ सृष्टीचें बीज । मूळमायेंत असे सहज । अवघें समजतां सज्ज । परमार्थ होतो ॥ १७ ॥

सगळ्या सृष्टीचे बीज सहजपणे मूळमायेतच सामावलेले असते. हे सगळे नीट समजले की परमार्थाची तयारी पूर्ण होते.

सकळ सृष्टीचें बीज । मूळमायेंत असे सहज । अवघें समजतां सज्ज । परमार्थ होतो ॥ १७ ॥

The seed of the entire creation lies naturally contained within the root-maya itself. Once all of this is understood, one becomes truly ready for the spiritual path.

समजलें माणूस चावळेना । निश्चै अनुमान धरीना । सावळगोंदा करीना । परमार्थ कदा ॥ १८ ॥

ज्याला हे समजले, तो माणूस व्यर्थ बडबड करत नाही, तर्कावर विसंबून बसत नाही, आणि परमार्थाबाबत कधीही गोंधळ-गडबड करत नाही.

समजलें माणूस चावळेना । निश्चै अनुमान धरीना । सावळगोंदा करीना । परमार्थ कदा ॥ १८ ॥

A person who has truly understood this does not chatter needlessly, does not rely on mere conjecture, and never makes a confused muddle of the spiritual path.

शब्दातीत बोलतां आलें । त्यास वाच्यांश बोलिलें । शुद्ध लक्ष्यांश लक्षिलें । पाहिजे विवेकें ॥ १९ ॥

जे मुळात शब्दांच्या पलीकडचे आहे, ते बोलताना शब्दांत मांडले जाते, तो त्याचा वाच्यांश (शब्दार्थ) होय. त्याचा शुद्ध लक्ष्यार्थ मात्र विवेकानेच लक्षात घ्यावा लागतो.

शब्दातीत बोलतां आलें । त्यास वाच्यांश बोलिलें । शुद्ध लक्ष्यांश लक्षिलें । पाहिजे विवेकें ॥ १९ ॥

That which is beyond words, when spoken of, is expressed only through its literal, word-bound aspect. Its true, indicated meaning must be grasped only through discernment.

पूर्वपक्ष म्हणिजे माया । सिद्धांतें जाये विलया । माया नस्तां मग तया । काये म्हणावें ॥ २० ॥

पूर्वपक्ष म्हणजे माया होय, जी सिद्धांतामुळे लयाला जाते. माया नसेल, तर मग त्या शेष उरलेल्या तत्त्वाला काय म्हणावे?

पूर्वपक्ष म्हणिजे माया । सिद्धांतें जाये विलया । माया नस्तां मग तया । काये म्हणावें ॥ २० ॥

The 'prior position' in debate stands for maya, which dissolves once the final conclusion (Brahman) is established. And once maya is gone, what indeed should one call what remains?

अन्वये आणी वीतरेक । हा पूर्वपक्षाचा विवेक । सिद्धांत म्हणिजे शुद्ध येक । दुसरें नाहीं ॥ २१ ॥

अन्वय आणि व्यतिरेक हा पूर्वपक्षाचा विचार असतो. सिद्धांत मात्र एकच, शुद्ध असतो; त्याला दुसरे काही नाही.

अन्वये आणी वीतरेक । हा पूर्वपक्षाचा विवेक । सिद्धांत म्हणिजे शुद्ध येक । दुसरें नाहीं ॥ २१ ॥

Positive and negative concomitance (anvaya-vyatireka) belong to the reasoning of the prior position. The final conclusion, however, is one alone, pure and without a second.

अधोमुखें भेद वाढतो । ऊर्धमुखें भेद तुटतो । निःसंगपणें निर्गुणी तो । माहांयोगी ॥ २२ ॥

खाली (विषयांकडे) मुख वळवले की भेद वाढतो, वर (ब्रह्माकडे) मुख वळवले की भेद तुटतो. निःसंगपणे जो निर्गुणाशी एकरूप होतो, तोच खरा महायोगी होय.

अधोमुखें भेद वाढतो । ऊर्धमुखें भेद तुटतो । निःसंगपणें निर्गुणी तो । माहांयोगी ॥ २२ ॥

Turning the mind downward toward the world increases duality; turning it upward toward Brahman dissolves duality. He who, remaining unattached, becomes one with the attributeless is the true great yogi.

माया मिथ्या ऐसी कळली । तरी मग भीड कां लागली । मायेचें भिडेनें घसरली । स्वरूपस्थिती ॥ २३ ॥

माया मिथ्या आहे हे कळले, तरी मग तिची भीड-लाज का बाळगावी? मायेच्या याच भिडेमुळे स्वरूपाची खरी स्थिती ढळून जाते.

माया मिथ्या ऐसी कळली । तरी मग भीड कां लागली । मायेचें भिडेनें घसरली । स्वरूपस्थिती ॥ २३ ॥

If maya is known to be unreal, then why still feel bound by regard for it? It is this very deference to maya that makes one slip away from the true state of one's own real nature.

लटके मायेनें दपटावें । सत्य परब्रह्म सांडावें । मुख्य निश्चयें हिंडावें । कासयासी ॥ २४ ॥

मिथ्या मायेने भारावून जाऊन सत्य परब्रह्म सोडून द्यावे, आणि मुख्य निश्चय सोडून उगीच भटकत राहावे, हे कशासाठी?

लटके मायेनें दपटावें । सत्य परब्रह्म सांडावें । मुख्य निश्चयें हिंडावें । कासयासी ॥ २४ ॥

Why should one be overawed by illusory maya, abandon the real, supreme Brahman, and wander about aimlessly, forsaking the one essential certainty?

पृथ्वीमधें बहुत जन । त्यामधें असती सज्जन । परी साधूस वोळखतो कोण । साधुवेगळा ॥ २५ ॥

पृथ्वीवर पुष्कळ माणसे आहेत, त्यांतही सज्जन असतात; पण खऱ्या साधूला साधूवाचून दुसरा कोण ओळखणार?

पृथ्वीमधें बहुत जन । त्यामधें असती सज्जन । परी साधूस वोळखतो कोण । साधुवेगळा ॥ २५ ॥

There are countless people on this earth, and among them are the virtuous; but who, other than a saint himself, can truly recognize a saint?

म्हणौन संसार सांडावा । मग साधूचा शोध घ्यावा । फिरफिरों ठाइं पाडावा । साधुजन ॥ २६ ॥

म्हणून संसाराची आसक्ती सोडावी आणि मग साधूचा शोध घ्यावा. वारंवार फिरून, प्रयत्नपूर्वक खऱ्या साधुजनाचा शोध घ्यावा.

म्हणौन संसार सांडावा । मग साधूचा शोध घ्यावा । फिरफिरों ठाइं पाडावा । साधुजन ॥ २६ ॥

Therefore one should give up attachment to worldly life and then seek out a true saint. One must wander about again and again until such a true saint is truly found.

उदंड हुडकावे संत । सांपडे प्रचितीचा महंत । प्रचितीविण स्वहित । होणार नाहीं ॥ २७ ॥

पुष्कळ शोध घेतल्यानंतरच स्वानुभवाने सिद्ध असा महंत सापडतो. स्वानुभवाशिवाय स्वहित कधीच साधत नाही.

उदंड हुडकावे संत । सांपडे प्रचितीचा महंत । प्रचितीविण स्वहित । होणार नाहीं ॥ २७ ॥

Only after extensive searching does one find a saint established in direct realization. Without such direct realization, one's own true good can never be achieved.

प्रपंच अथवा परमार्थ । प्रचितीविण अवघें वेर्थ । प्रत्ययेज्ञानी तो समर्थ । सकळांमध्यें ॥ २८ ॥

प्रपंच असो वा परमार्थ, प्रचितीशिवाय ते सगळे व्यर्थच असते. जो प्रत्ययज्ञानी असतो, तोच सर्वांत खरा समर्थ होय.

प्रपंच अथवा परमार्थ । प्रचितीविण अवघें वेर्थ । प्रत्ययेज्ञानी तो समर्थ । सकळांमध्यें ॥ २८ ॥

Whether in worldly life or in the spiritual path, without direct realization everything is futile. One who possesses knowledge born of direct experience is truly the most capable of all.

रात्रंदिवस पाहावा अर्थ । अर्थ पाहेल तो समर्थ । परलोकींच निजस्वार्थ । तेथेंचि घडे ॥ २९ ॥

रात्रंदिवस त्या खऱ्या अर्थाचा शोध घ्यावा; जो हा अर्थ शोधतो, तोच खरा समर्थ ठरतो. आणि तेथेच, त्यातच, खरा परलोकीचा स्वार्थ साधतो.

रात्रंदिवस पाहावा अर्थ । अर्थ पाहेल तो समर्थ । परलोकींच निजस्वार्थ । तेथेंचि घडे ॥ २९ ॥

Day and night one should keep seeking this true meaning; whoever seeks it out becomes truly capable. And it is there, in that very seeking, that one's real good in the world beyond is accomplished.

म्हणौन पाहिलेंचि पाहावें । आणि शोधिलेंचि शोधावें । अवघें कळतां स्वभावें । संदेह तुटती ॥ ३० ॥

म्हणून जे पाहिले तेच पुन्हा पुन्हा पाहावे, आणि जे शोधले तेच पुन्हा पुन्हा शोधावे. असे केल्याने सगळे आपोआप कळून सर्व संदेह तुटून जातात.

म्हणौन पाहिलेंचि पाहावें । आणि शोधिलेंचि शोधावें । अवघें कळतां स्वभावें । संदेह तुटती ॥ ३० ॥

Therefore one should look again and again at what has already been seen, and search again and again into what has already been searched. Doing so, everything comes to be understood naturally, and all doubts are dispelled.