A Human Life as Sacrifice
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विंशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदंसर्वं वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनंसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनं सवनं चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनंसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदंसर्वंरोदयन्ति ॥ ३ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनंसवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानांरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदंसर्वमाददते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा अदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
A person is indeed a sacrifice. His first twenty-four years are the morning pressing, for the Gayatri metre has twenty-four syllables, and the morning pressing is offered in the Gayatri metre. To this period the Vasus are attached, for the vital breaths are the Vasus, since they cause all this to dwell. If, at this age, some illness should afflict him, he should say: 'O breaths, O Vasus, let this my morning pressing extend on into the midday pressing; let not the sacrifice that is myself be cut off in the midst of the breaths, the Vasus.' He then recovers, and becomes free of illness. His next forty-four years are the midday pressing, for the Trishtubh metre has forty-four syllables, and the midday pressing is offered in the Trishtubh metre. To this period the Rudras are attached, for the vital breaths are the Rudras, since they cause all this to weep. If, at this age, some illness should afflict him, he should say: 'O breaths, O Rudras, let this my midday pressing extend on into the third pressing; let not the sacrifice that is myself be cut off in the midst of the breaths, the Rudras.' He then recovers, and becomes free of illness. His next forty-eight years are the third pressing, for the Jagati metre has forty-eight syllables, and the third pressing is offered in the Jagati metre. To this period the Adityas are attached, for the vital breaths are the Adityas, since they take up all this. If, at this age, some illness should afflict him, he should say: 'O breaths, O Adityas, let this my third pressing extend to my full span of life; let not the sacrifice that is myself be cut off in the midst of the breaths, the Adityas.' He then recovers, and becomes free of illness. It was with just this knowledge that Mahidasa Aitareya once said, 'Why do you afflict me with this illness, since I am not going to die from it?' He lived a hundred and sixteen years. One who knows this thus lives a hundred and sixteen years.
A Human Life as Sacrifice
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विंशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदंसर्वं वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनंसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनं सवनं चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनंसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदंसर्वंरोदयन्ति ॥ ३ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनंसवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानांरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदंसर्वमाददते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा अदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
पुरुष वस्तुतः यज्ञ है। उसके पहले चौबीस वर्ष प्रातःसवन हैं, क्योंकि गायत्री छन्द के चौबीस अक्षर हैं, और प्रातःसवन गायत्री छन्द में होता है। इस काल पर वसु आश्रित हैं, क्योंकि प्राण ही वसु हैं, क्योंकि वे इस सबको बसाते हैं। यदि इस आयु में कोई रोग उसे सताए, तो उसे कहना चाहिए - 'हे प्राणो, हे वसुओ, मेरा यह प्रातःसवन माध्यंदिन सवन तक चलता रहे; मुझ यज्ञ को प्राणों और वसुओं के बीच में ही समाप्त न होने दो।' तब वह उससे मुक्त होकर स्वस्थ हो जाता है। इसके बाद के चौवालीस वर्ष माध्यंदिन सवन हैं, क्योंकि त्रिष्टुप् छन्द के चौवालीस अक्षर हैं, और माध्यंदिन सवन त्रिष्टुप् छन्द में होता है। इस काल पर रुद्र आश्रित हैं, क्योंकि प्राण ही रुद्र हैं, क्योंकि वे इस सबको रुलाते हैं। यदि इस आयु में कोई रोग उसे सताए, तो उसे कहना चाहिए - 'हे प्राणो, हे रुद्रो, मेरा यह माध्यंदिन सवन तृतीय सवन तक चलता रहे; मुझ यज्ञ को प्राणों और रुद्रों के बीच में ही समाप्त न होने दो।' तब वह उससे मुक्त होकर स्वस्थ हो जाता है। इसके बाद के अड़तालीस वर्ष तृतीय सवन हैं, क्योंकि जगती छन्द के अड़तालीस अक्षर हैं, और तृतीय सवन जगती छन्द में होता है। इस काल पर आदित्य आश्रित हैं, क्योंकि प्राण ही आदित्य हैं, क्योंकि वे इस सबको ग्रहण करते हैं। यदि इस आयु में कोई रोग उसे सताए, तो उसे कहना चाहिए - 'हे प्राणो, हे आदित्यो, मेरा यह तृतीय सवन मेरी पूर्ण आयु तक चलता रहे; मुझ यज्ञ को प्राणों और आदित्यों के बीच में ही समाप्त न होने दो।' तब वह उससे मुक्त होकर स्वस्थ हो जाता है। इसी ज्ञान से महिदास ऐतरेय ने एक बार कहा था - 'तुम मुझे इस रोग से क्यों सता रहे हो, जब मैं इससे मरने वाला ही नहीं हूँ?' वे एक सौ सोलह वर्ष जिए। जो यह जानता है, वह एक सौ सोलह वर्ष जीता है।
A Human Life as Sacrifice
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विंशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदंसर्वं वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनंसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनं सवनं चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनंसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदंसर्वंरोदयन्ति ॥ ३ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनंसवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानांरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदंसर्वमाददते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा अदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
पुरुष खरोखर यज्ञ आहे. त्याची पहिली चोवीस वर्षे प्रातःसवन आहेत, कारण गायत्री छंदाची चोवीस अक्षरे आहेत, आणि प्रातःसवन गायत्री छंदात असते. या काळावर वसू अवलंबून आहेत, कारण प्राणच वसू आहेत, कारण ते या सर्वांना वसवतात. जर या वयात एखादा रोग त्याला त्रास देत असेल, तर त्याने म्हणावे - 'हे प्राणांनो, हे वसूंनो, माझे हे प्रातःसवन माध्यंदिन सवनापर्यंत चालू राहो; मला, यज्ञाला, प्राणांच्या आणि वसूंच्या मध्येच संपू देऊ नका.' मग तो त्यातून मुक्त होऊन बरा होतो. यानंतरची चव्वेचाळीस वर्षे माध्यंदिन सवन आहेत, कारण त्रिष्टुप छंदाची चव्वेचाळीस अक्षरे आहेत, आणि माध्यंदिन सवन त्रिष्टुप छंदात असते. या काळावर रुद्र अवलंबून आहेत, कारण प्राणच रुद्र आहेत, कारण ते या सर्वांना रडवतात. जर या वयात एखादा रोग त्याला त्रास देत असेल, तर त्याने म्हणावे - 'हे प्राणांनो, हे रुद्रांनो, माझे हे माध्यंदिन सवन तृतीय सवनापर्यंत चालू राहो; मला, यज्ञाला, प्राणांच्या आणि रुद्रांच्या मध्येच संपू देऊ नका.' मग तो त्यातून मुक्त होऊन बरा होतो. यानंतरची अठ्ठेचाळीस वर्षे तृतीय सवन आहेत, कारण जगती छंदाची अठ्ठेचाळीस अक्षरे आहेत, आणि तृतीय सवन जगती छंदात असते. या काळावर आदित्य अवलंबून आहेत, कारण प्राणच आदित्य आहेत, कारण ते या सर्वांना ग्रहण करतात. जर या वयात एखादा रोग त्याला त्रास देत असेल, तर त्याने म्हणावे - 'हे प्राणांनो, हे आदित्यांनो, माझे हे तृतीय सवन माझ्या पूर्ण आयुष्यापर्यंत चालू राहो; मला, यज्ञाला, प्राणांच्या आणि आदित्यांच्या मध्येच संपू देऊ नका.' मग तो त्यातून मुक्त होऊन बरा होतो. याच ज्ञानाने महिदास ऐतरेयाने एकदा म्हटले होते - 'तुम्ही मला या रोगाने का त्रास देत आहात, कारण मी यामुळे मरणार नाही?' तो एकशे सोळा वर्षे जगला. जो हे जाणतो, तो एकशे सोळा वर्षे जगतो.