Choosing the Chant's Right Tone
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ १ ॥ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥ ५ ॥
'I choose the loud chant, the one that brings cattle,' one should say. The open, undefined tone belongs to Agni; the clear, well-defined tone belongs to Prajapati; the soft, gentle tone belongs to Soma; the smooth, powerful tone belongs to Vayu; the harsh, crane-like tone belongs to Indra; the muffled tone belongs to Brihaspati; and the dull, damped tone belongs to Varuna. One should cultivate all of these except the one belonging to Varuna. Thinking, 'May I sing immortality for the gods, sustenance for the ancestors, hope for human beings, grass and water for cattle, the heavenly world for the one who sponsors the sacrifice, and food for myself' - holding all of these in mind, one should sing with full attention, undistracted. All the vowels are, in truth, the very self of Indra; all the sibilant and breath sounds are the very self of Prajapati; and all the consonants are the very self of Death. If someone should find fault with a singer's vowels, he should say, 'I have taken refuge in Indra; he will answer you.' If someone should find fault with his sibilants, he should say, 'I have taken refuge in Prajapati; he will deal with you.' And if someone should find fault with his consonants, he should say, 'I have taken refuge in Death; he will burn you up.' All the vowels should be sung resonant and full, thinking, 'Let me give strength to Indra.' All the sibilants should be sung neither swallowed nor rushed, but left open, thinking, 'Let me offer myself to Prajapati.' And all the consonants should be sung slowly and distinctly, thinking, 'Let me keep myself safe from Death.'
Choosing the Chant's Right Tone
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ १ ॥ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥ ५ ॥
'मैं वह गूँजता हुआ, पशु देने वाला साम चुनता हूँ' - ऐसा कहना चाहिए। खुला, अनिरुक्त स्वर अग्नि का है; स्पष्ट, निरुक्त स्वर प्रजापति का है; मृदु, कोमल स्वर सोम का है; चिकना, बलवान स्वर वायु का है; कठोर, क्रौंच-सा स्वर इन्द्र का है; दबा हुआ स्वर बृहस्पति का है; और मन्द, दबा हुआ स्वर वरुण का है। वरुण के स्वर को छोड़कर शेष सबका अभ्यास करना चाहिए। यह सोचते हुए - 'मैं देवताओं के लिए अमरत्व गाऊँ, पितरों के लिए स्वधा, मनुष्यों के लिए आशा, पशुओं के लिए घास-जल, यजमान के लिए स्वर्गलोक, और स्वयं के लिए अन्न' - इन सबका मन में ध्यान करते हुए, सावधान और अविचलित होकर गाना चाहिए। सभी स्वर वस्तुतः इन्द्र के ही स्वरूप हैं; सभी ऊष्म ध्वनियाँ प्रजापति के स्वरूप हैं; और सभी स्पर्श व्यंजन मृत्यु के स्वरूप हैं। यदि कोई गायक के स्वरों में दोष निकाले, तो कहना चाहिए, 'मैंने इन्द्र की शरण ली है; वे तुम्हें उत्तर देंगे।' यदि कोई उसकी ऊष्म ध्वनियों में दोष निकाले, तो कहना चाहिए, 'मैंने प्रजापति की शरण ली है; वे तुमसे निपटेंगे।' और यदि कोई उसके व्यंजनों में दोष निकाले, तो कहना चाहिए, 'मैंने मृत्यु की शरण ली है; वह तुम्हें जला देगी।' सभी स्वर गुंजायमान और पूर्ण गाने चाहिए, यह सोचते हुए - 'मैं इन्द्र को बल दूँ।' सभी ऊष्म ध्वनियाँ न निगली हुई, न शीघ्रता से, बल्कि खुली हुई गानी चाहिए, यह सोचते हुए - 'मैं स्वयं को प्रजापति को सौंप दूँ।' और सभी व्यंजन धीरे-धीरे, स्पष्ट रूप से गाने चाहिए, यह सोचते हुए - 'मैं स्वयं को मृत्यु से बचाकर रखूँ।'
Choosing the Chant's Right Tone
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ १ ॥ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥ ५ ॥
'मी तो घुमणारा, पशू देणारा साम निवडतो' - असे म्हणावे. उघडा, अनिरुक्त स्वर अग्नीचा आहे; स्पष्ट, निरुक्त स्वर प्रजापतीचा आहे; मृदू, कोमल स्वर सोमाचा आहे; गुळगुळीत, बलवान स्वर वायूचा आहे; कठोर, क्रौंच-सारखा स्वर इंद्राचा आहे; दबलेला स्वर बृहस्पतीचा आहे; आणि मंद, दबलेला स्वर वरुणाचा आहे. वरुणाचा स्वर सोडून बाकी सर्वांचा सराव करावा. असा विचार करत - 'मी देवतांसाठी अमरत्व गाईन, पितरांसाठी स्वधा, मानवांसाठी आशा, पशूंसाठी गवत-पाणी, यजमानासाठी स्वर्गलोक, आणि स्वतःसाठी अन्न' - या सर्वांचे मनात ध्यान करत, सावध आणि अविचल राहून गावे. सर्व स्वर खरे तर इंद्राचेच स्वरूप आहेत; सर्व ऊष्म ध्वनी प्रजापतीचे स्वरूप आहेत; आणि सर्व स्पर्श व्यंजने मृत्यूचे स्वरूप आहेत. जर कोणी गायकाच्या स्वरांमध्ये दोष काढला, तर म्हणावे, 'मी इंद्राला शरण गेलो आहे; तो तुला उत्तर देईल.' जर कोणी त्याच्या ऊष्म ध्वनींमध्ये दोष काढला, तर म्हणावे, 'मी प्रजापतीला शरण गेलो आहे; तो तुझ्याशी सामना करेल.' आणि जर कोणी त्याच्या व्यंजनांमध्ये दोष काढला, तर म्हणावे, 'मी मृत्यूला शरण गेलो आहे; तो तुला जाळून टाकेल.' सर्व स्वर घुमणारे आणि पूर्ण गावेत, असा विचार करत - 'मी इंद्राला बळ देईन.' सर्व ऊष्म ध्वनी न गिळता, घाई न करता, उघड्या गाव्यात, असा विचार करत - 'मी स्वतःला प्रजापतीला अर्पण करेन.' आणि सर्व व्यंजने हळू, स्पष्टपणे गावीत, असा विचार करत - 'मी स्वतःला मृत्यूपासून सुरक्षित ठेवेन.'