Dreamless Sleep Feels Like Annihilation
तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतं सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
'When a person is sound asleep, composed, and entirely serene, and dreams no dream - that is the Self,' he said; 'that is the immortal, the fearless; that is Brahman.' Indra went away with a satisfied heart. But even before reaching the gods, he saw this danger: 'Indeed, this self does not now know itself as, 'I am this,' nor does it know these beings at all; it has gone, as it were, to complete annihilation. I see nothing enjoyable in this.' Twigs of fuel in hand, he returned again. Prajapati said to him, 'Maghavan, since you went away with a satisfied heart, what did you desire in coming back again?' He said, 'Sir, indeed, this self does not now know itself as, 'I am this,' nor does it know these beings at all; it has gone, as it were, to complete annihilation. I see nothing enjoyable in this.' 'So indeed it is, Maghavan,' Prajapati said. 'But I will explain this further to you, and nothing beyond it. Live here five more years.' So he lived there five more years - a hundred and one years in all - and this is why people say, 'Maghavan lived a hundred and one years as a celibate student with Prajapati.' Then Prajapati spoke to him.
Dreamless Sleep Feels Like Annihilation
तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतं सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
'जब पुरुष गहरी निद्रा में, संयत, पूर्णतः शान्त होकर, कोई स्वप्न नहीं देखता, वही आत्मा है,' उन्होंने कहा; 'यही अमृत है, यही निर्भय है, यही ब्रह्म है।' इन्द्र सन्तुष्ट हृदय से चले गए। परन्तु देवताओं तक पहुँचने से पहले ही, उन्होंने यह भय देखा - 'सचमुच, यह आत्मा अब अपने आपको 'मैं यह हूँ' के रूप में नहीं जानता, न ही यह इन प्राणियों को जानता है; यह मानो पूर्ण विनाश को प्राप्त हो गया है। मुझे इसमें कुछ भी आनन्ददायक नहीं दिखता।' समिधा हाथ में लेकर वे पुनः लौटे। प्रजापति ने उनसे कहा, 'मघवन्, जब तुम सन्तुष्ट हृदय से चले गए थे, तो पुनः किस इच्छा से लौटे हो?' उन्होंने कहा, 'भगवन्, सचमुच, यह आत्मा अब अपने आपको 'मैं यह हूँ' के रूप में नहीं जानता, न ही यह इन प्राणियों को जानता है; यह मानो पूर्ण विनाश को प्राप्त हो गया है। मुझे इसमें कुछ भी आनन्ददायक नहीं दिखता।' 'ऐसा ही है, मघवन्,' प्रजापति ने कहा। 'परन्तु मैं तुम्हें इसे और समझाऊँगा, इससे आगे कुछ नहीं। यहाँ पाँच वर्ष और रहो।' तब वे पाँच वर्ष और वहाँ रहे - कुल मिलाकर एक सौ एक वर्ष - इसीलिए कहते हैं कि मघवन् प्रजापति के पास एक सौ एक वर्ष ब्रह्मचर्य में रहे। फिर प्रजापति ने उनसे कहा।
Dreamless Sleep Feels Like Annihilation
तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतं सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
'जेव्हा पुरुष गाढ निद्रेत, संयत, पूर्णपणे शांत होऊन, कोणतेही स्वप्न पाहत नाही, तोच आत्मा आहे,' तो म्हणाला; 'हाच अमृत आहे, हाच निर्भय आहे, हेच ब्रह्म आहे.' इंद्र संतुष्ट अंतःकरणाने निघून गेला. पण देवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच, त्याने हा धोका पाहिला - 'खरोखर, हा आत्मा आता स्वतःला 'मी हा आहे' असे जाणत नाही, ना हे प्राण्यांना जाणतो; हा जणू पूर्ण नाशाला प्राप्त झाला आहे. मला यात काहीही आनंददायक दिसत नाही.' समिधा हातात घेऊन तो पुन्हा परतला. प्रजापती त्याला म्हणाला, 'मघवना, जेव्हा तू संतुष्ट अंतःकरणाने गेला होतास, तेव्हा पुन्हा कोणत्या इच्छेने परतलास?' तो म्हणाला, 'भगवन, खरोखर, हा आत्मा आता स्वतःला 'मी हा आहे' असे जाणत नाही, ना हे प्राण्यांना जाणतो; हा जणू पूर्ण नाशाला प्राप्त झाला आहे. मला यात काहीही आनंददायक दिसत नाही.' 'असेच आहे, मघवना,' प्रजापती म्हणाला. 'पण मी तुला हे आणखी समजावून सांगेन, यापुढे काहीही नाही. इथे पाच वर्षे आणखी राहा.' मग तो पाच वर्षे आणखी तिथे राहिला - एकूण एकशे एक वर्षे - म्हणूनच म्हणतात की मघवन प्रजापतीकडे एकशे एक वर्षे ब्रह्मचर्यात राहिला. मग प्रजापती त्याला म्हणाला.