Fleeing Death into Sound
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशंस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयंस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥ यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ ४ ॥ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ ५ ॥
The gods, fearing death, entered the threefold sacred knowledge and covered themselves with its metres (chandas) - hence the metres are so called, from 'covering' (chad). But death saw them there just as one sees fish in shallow water - it saw them in the verse, the chant, and the sacrificial formula. Realizing this, the gods rose up out of the verse, the chant, and the formula, and entered into pure sound itself. For when one has recited the verse to its end, one resounds onward with Om; likewise with the chant and the formula. This sound is that syllable, the immortal, the fearless; having entered it, the gods became immortal and free of fear. One who knows this and utters this syllable enters that very syllable, that immortal, fearless sound, and having entered it, becomes immortal, just as the gods are immortal.
Fleeing Death into Sound
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशंस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयंस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥ यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ ४ ॥ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ ५ ॥
मृत्यु से भयभीत होकर देवताओं ने त्रयी विद्या का आश्रय लिया और उसके छन्दों से अपने को ढक लिया - इसीलिए छन्द को 'छन्द' कहा जाता है, क्योंकि वे 'आच्छादन' करते हैं। परन्तु मृत्यु ने उन्हें वहाँ भी देख लिया, जैसे उथले जल में मछली दिखाई दे जाती है - उसने उन्हें ऋचा, साम और यजुष् में देख लिया। यह जानकर देवता ऋचा, साम और यजुष् से ऊपर उठकर शुद्ध स्वर में प्रविष्ट हो गए। क्योंकि जब कोई ऋचा को अन्त तक पढ़ लेता है, तो वह ॐ से आगे गूँजता है; इसी प्रकार साम और यजुष् के साथ भी। यह स्वर ही वह अक्षर है, अमर और निर्भय; इसमें प्रवेश करके देवता अमर और निर्भय हो गए। जो यह जानकर इस अक्षर का उच्चारण करता है, वह उसी अमर, निर्भय स्वर-अक्षर में प्रवेश करता है, और प्रवेश करके, देवताओं के समान अमर हो जाता है।
Fleeing Death into Sound
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशंस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयंस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥ यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ ४ ॥ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ ५ ॥
मृत्यूला भिऊन देवांनी त्रयी विद्येचा आश्रय घेतला आणि तिच्या छंदांनी स्वतःला झाकून घेतले - म्हणूनच छंदाला 'छंद' म्हणतात, कारण ते 'आच्छादन' करतात. पण मृत्यूने त्यांना तिथेही पाहिले, जसे उथळ पाण्यात मासा दिसतो - त्याने त्यांना ऋचा, साम आणि यजुषात पाहिले. हे जाणून देवता ऋचा, साम आणि यजुषाच्या पलीकडे जाऊन शुद्ध स्वरात प्रविष्ट झाले. कारण जेव्हा कोणी ऋचा शेवटपर्यंत म्हणतो, तेव्हा तो ॐ ने पुढे घुमतो; तसेच साम आणि यजुषाबाबतही. हा स्वर म्हणजेच ते अक्षर, अमर आणि निर्भय; यात प्रवेश करून देवता अमर आणि निर्भय झाले. जो हे जाणून या अक्षराचा उच्चार करतो, तो त्याच अमर, निर्भय स्वर-अक्षरात प्रवेश करतो, आणि प्रवेश करून, देवांप्रमाणे अमर होतो.