Gods, Demons, and Breath
देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयंसंकल्पते संकल्पनीयंच चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ६ ॥ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तंहासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम् ॥ ७ ॥ यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८ ॥ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥ ११ ॥ तेन तं हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥ १२ ॥ तेन तंह बको दाल्भ्यो विदांचकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥ आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥
Once, when the gods and the demons, both offspring of Prajapati, were at war, the gods took up the Udgitha chant, thinking, 'With this we shall overcome them.' They meditated on the Udgitha as the breath within the nose. The demons pierced it with evil; that is why through it one smells both the fragrant and the foul, for it has been pierced by evil. Then they meditated on the Udgitha as speech. The demons pierced it with evil; that is why through it one speaks both truth and falsehood. Then they meditated on the Udgitha as the eye. The demons pierced it with evil; that is why through it one sees both the beautiful and the ugly. Then they meditated on the Udgitha as the ear. The demons pierced it with evil; that is why through it one hears both what should and should not be heard. Then they meditated on the Udgitha as the mind. The demons pierced it with evil; that is why through it one thinks both what should and should not be thought. Then they meditated on the Udgitha as the chief breath in the mouth. The demons rushed upon it, but as a clod of earth shatters when it strikes a rock, so they were shattered and scattered in every direction, and thus perished. Because of this, that breath is untouched by evil, like a rock; and whoever attacks it out of hatred is himself shattered, like that clod of earth. This breath does not distinguish fragrant from foul, for it is beyond evil. Whatever one eats or drinks through this breath sustains the other vital breaths, and when at the end this breath departs, all the others depart with it; indeed, at death the mouth gapes open, as if reaching for it. Angiras meditated on this breath as the Udgitha, and it is regarded as Angiras, since it is the essence (rasa) of the limbs (anga). For this reason Brihaspati meditated on it as the Udgitha, regarding it as Brihaspati, for speech is great (brihati) and this breath is its lord (pati). For this reason Ayasya meditated on it as the Udgitha, regarding it as Ayasya, since it comes forth from the mouth (asya). Baka Dalbhya came to know this truth. He became the chanter for the people of Naimisha, and by his chanting he fulfilled their desires. One who knows this and thus meditates on the syllable as the Udgitha becomes a fulfiller of desires - so much for the individual self.
Gods, Demons, and Breath
देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयंसंकल्पते संकल्पनीयंच चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ६ ॥ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तंहासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम् ॥ ७ ॥ यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८ ॥ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥ ११ ॥ तेन तं हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥ १२ ॥ तेन तंह बको दाल्भ्यो विदांचकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥ आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥
एक बार जब देवता और असुर, जो दोनों प्रजापति की संतान थे, आपस में युद्धरत थे, तब देवताओं ने उद्गीथ चयन किया और सोचा, 'इसके द्वारा हम उन पर विजय पाएँगे।' उन्होंने नासिका के भीतर के प्राण को उद्गीथ मानकर उसकी उपासना की। असुरों ने उसे पाप से बींध दिया; इसीलिए उसके द्वारा सुगन्ध और दुर्गन्ध दोनों सूँघी जाती हैं, क्योंकि वह पाप से बिंधा हुआ है। फिर उन्होंने वाणी को उद्गीथ मानकर उपासना की। असुरों ने उसे भी पाप से बींध दिया; इसीलिए उसके द्वारा सत्य और असत्य दोनों बोले जाते हैं। फिर उन्होंने नेत्र को उद्गीथ मानकर उपासना की। असुरों ने उसे भी बींध दिया; इसीलिए उसके द्वारा सुन्दर और असुन्दर दोनों देखे जाते हैं। फिर उन्होंने कान को उद्गीथ मानकर उपासना की। असुरों ने उसे भी बींध दिया; इसीलिए उसके द्वारा सुनने योग्य और न सुनने योग्य दोनों सुने जाते हैं। फिर उन्होंने मन को उद्गीथ मानकर उपासना की। असुरों ने उसे भी बींध दिया; इसीलिए उसके द्वारा सोचने योग्य और न सोचने योग्य दोनों सोचे जाते हैं। फिर उन्होंने मुख के मुख्य प्राण को उद्गीथ मानकर उपासना की। असुर उस पर टूट पड़े, परन्तु जैसे मिट्टी का ढेला पत्थर से टकराकर बिखर जाता है, वैसे ही वे बिखरकर चारों दिशाओं में नष्ट हो गए। इसीलिए वह प्राण पत्थर के समान पाप से अछूता है; जो कोई द्वेषवश उस पर आघात करता है, वह स्वयं उस मिट्टी के ढेले के समान बिखर जाता है। यह प्राण सुगन्ध और दुर्गन्ध में भेद नहीं करता, क्योंकि यह पाप से परे है। इस प्राण के द्वारा जो कुछ खाया-पिया जाता है, वह अन्य प्राणों को पोषण देता है, और अन्त में जब यह प्राण चला जाता है, तो शेष सब भी उसके साथ चले जाते हैं; इसीलिए मृत्यु के समय मुख खुला रह जाता है, मानो इसी को खोज रहा हो। अंगिरा ने इसी प्राण को उद्गीथ मानकर उपासना की, और इसे अंगिरा माना जाता है, क्योंकि यह अंगों का सार (रस) है। इसीलिए बृहस्पति ने इसे उद्गीथ मानकर उपासना की और इसे बृहस्पति माना, क्योंकि वाणी बृहती है और यह प्राण उसका स्वामी (पति) है। इसीलिए अयास्य ने इसे उद्गीथ मानकर उपासना की और इसे अयास्य माना, क्योंकि यह मुख (आस्य) से निकलता है। बक दाल्भ्य ने इस सत्य को जान लिया। वह नैमिषीय लोगों का उद्गाता बना और अपने गायन से उनकी कामनाएँ पूर्ण करता रहा। जो यह जानकर इस अक्षर को उद्गीथ मानकर उपासना करता है, वह कामनाओं को पूर्ण करने वाला बनता है - यह हुई अध्यात्म की व्याख्या।
Gods, Demons, and Breath
देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयंसंकल्पते संकल्पनीयंच चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ६ ॥ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तंहासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम् ॥ ७ ॥ यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८ ॥ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥ ११ ॥ तेन तं हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥ १२ ॥ तेन तंह बको दाल्भ्यो विदांचकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥ आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥
एकदा देव आणि असुर, जे दोघेही प्रजापतीचे संतान होते, आपापसात युद्ध करत असताना, देवांनी उद्गीथाची निवड केली आणि विचार केला, 'याच्या साहाय्याने आपण त्यांच्यावर विजय मिळवू.' त्यांनी नाकातील प्राणाला उद्गीथ मानून त्याची उपासना केली. असुरांनी त्याला पापाने भेदले; म्हणूनच त्याद्वारे सुगंध आणि दुर्गंध दोन्ही हुंगले जातात, कारण तो पापाने भेदलेला आहे. मग त्यांनी वाणीला उद्गीथ मानून उपासना केली. असुरांनी तिलाही पापाने भेदले; म्हणूनच तिच्याद्वारे सत्य आणि असत्य दोन्ही बोलले जातात. मग त्यांनी डोळ्याला उद्गीथ मानून उपासना केली. असुरांनी त्यालाही भेदले; म्हणूनच त्याद्वारे सुंदर आणि असुंदर दोन्ही दिसते. मग त्यांनी कानाला उद्गीथ मानून उपासना केली. असुरांनी त्यालाही भेदले; म्हणूनच त्याद्वारे ऐकण्यायोग्य आणि न ऐकण्यायोग्य दोन्ही ऐकले जाते. मग त्यांनी मनाला उद्गीथ मानून उपासना केली. असुरांनी त्यालाही भेदले; म्हणूनच त्याद्वारे विचार करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य दोन्ही विचार केले जातात. मग त्यांनी मुखातील मुख्य प्राणाला उद्गीथ मानून उपासना केली. असुर त्याच्यावर तुटून पडले, पण जसा मातीचा ढेकूळ दगडावर आदळून विखुरतो, तसेच ते विखुरून चारही दिशांना नष्ट झाले. म्हणूनच तो प्राण दगडाप्रमाणे पापापासून अस्पर्शित आहे; जो कोणी द्वेषाने त्याच्यावर आघात करतो, तो स्वतःच त्या मातीच्या ढेकळाप्रमाणे विखुरतो. हा प्राण सुगंध आणि दुर्गंध यांत भेद करत नाही, कारण तो पापाच्या पलीकडे आहे. या प्राणाद्वारे जे काही खाल्ले-प्यायले जाते, ते इतर प्राणांचे पोषण करते, आणि अखेरीस जेव्हा हा प्राण निघून जातो, तेव्हा बाकीचे सर्वही त्याच्यासोबत निघून जातात; म्हणूनच मृत्यूसमयी मुख उघडे राहते, जणू त्यालाच शोधत आहे. अंगिराने याच प्राणाला उद्गीथ मानून उपासना केली, आणि याला अंगिरा मानले जाते, कारण हा अवयवांचा सार (रस) आहे. म्हणूनच बृहस्पतीने याला उद्गीथ मानून उपासना केली आणि याला बृहस्पती मानले, कारण वाणी बृहती आहे आणि हा प्राण तिचा स्वामी (पती) आहे. म्हणूनच अयास्याने याला उद्गीथ मानून उपासना केली आणि याला अयास्य मानले, कारण हा मुखातून (आस्यातून) बाहेर पडतो. बक दाल्भ्याला हे सत्य कळले. तो नैमिषीय लोकांचा उद्गाता झाला आणि आपल्या गायनाने त्यांच्या इच्छा पूर्ण करत राहिला. जो हे जाणून या अक्षराला उद्गीथ मानून उपासना करतो, तो इच्छा पूर्ण करणारा बनतो - ही झाली अध्यात्माची व्याख्या.