Indra and Virochana Seek the Self
य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥ २ ॥ तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥ ३ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥
'That Self which is free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger, free from thirst, whose desire is truth, whose conception is truth - that Self should be sought out, that one should desire to understand. One who finds out and understands that Self obtains all worlds and all desires,' said Prajapati. Both the gods and the demons heard of this. They said, 'Come, let us seek out that Self, by seeking which one obtains all worlds and all desires.' So Indra went forth from among the gods, and Virochana from among the demons; and without communicating with each other, both approached Prajapati, twigs of fuel in hand. They lived the celibate student's life for thirty-two years. Then Prajapati said to them, 'For what have you been living here?' They said, 'We have heard your words, sir - that the Self which is free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger, free from thirst, whose desire is truth, whose conception is truth, should be sought out, should be desired to be understood, and that one who finds and understands it obtains all worlds and all desires. It is that Self we have desired, and so we have lived here.' Prajapati said to them, 'The person that is seen in the eye - that is the Self,' he said; 'that is the immortal, the fearless; that is Brahman.' 'But sir, this one seen reflected in water, and this one seen in a mirror - which of these is it?' 'It is that very one that is seen in all of these,' he replied.
Indra and Virochana Seek the Self
य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥ २ ॥ तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥ ३ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥
'वह आत्मा, जो पाप से रहित, वृद्धावस्था से रहित, मृत्यु से रहित, शोक से रहित, भूख से रहित, प्यास से रहित है, जिसकी कामना सत्य है, जिसका संकल्प सत्य है - उस आत्मा को खोजना चाहिए, उसे जानना चाहिए। जो उस आत्मा को खोजकर जान लेता है, वह सब लोक और सब कामनाएँ प्राप्त कर लेता है,' प्रजापति ने कहा। देवताओं और असुरों दोनों ने यह सुना। उन्होंने कहा, 'आओ, हम उस आत्मा को खोजें, जिसे खोजकर सब लोक और सब कामनाएँ प्राप्त होती हैं।' तब इन्द्र देवताओं में से और विरोचन असुरों में से निकल पड़े; और बिना एक-दूसरे को बताए, दोनों समिधा हाथ में लेकर प्रजापति के पास पहुँचे। वे बत्तीस वर्षों तक ब्रह्मचर्य में रहे। तब प्रजापति ने उनसे कहा, 'तुम किस इच्छा से यहाँ रहे?' उन्होंने कहा, 'हमने आपके वचन सुने हैं, भगवन् - कि जो आत्मा पाप से रहित, वृद्धावस्था से रहित, मृत्यु से रहित, शोक से रहित, भूख से रहित, प्यास से रहित है, जिसकी कामना सत्य है, जिसका संकल्प सत्य है, उसे खोजना चाहिए, जानना चाहिए, और जो उसे खोजकर जान लेता है, वह सब लोक और सब कामनाएँ प्राप्त करता है। हमने उसी आत्मा की इच्छा से यहाँ निवास किया है।' प्रजापति ने उनसे कहा, 'जो पुरुष नेत्र में दिखाई देता है, वही आत्मा है,' उन्होंने कहा; 'यही अमृत है, यही निर्भय है, यही ब्रह्म है।' 'परन्तु भगवन्, जो यह जल में प्रतिबिम्बित दिखाई देता है, और जो यह दर्पण में दिखाई देता है, इनमें से कौन-सा है?' 'यही वह है जो इन सबमें दिखाई देता है,' उन्होंने उत्तर दिया।
Indra and Virochana Seek the Self
य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥ २ ॥ तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥ ३ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥
'तो आत्मा, जो पापरहित, वृद्धत्वरहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूकरहित, तहानरहित आहे, ज्याची इच्छा सत्य आहे, ज्याचा संकल्प सत्य आहे - त्या आत्म्याला शोधले पाहिजे, त्याला जाणले पाहिजे. जो त्या आत्म्याला शोधून जाणतो, तो सर्व लोक आणि सर्व इच्छा प्राप्त करतो,' प्रजापती म्हणाला. देव आणि असुर दोघांनीही हे ऐकले. ते म्हणाले, 'चला, आपण त्या आत्म्याला शोधूया, ज्याला शोधून सर्व लोक आणि सर्व इच्छा प्राप्त होतात.' मग इंद्र देवांतून आणि विरोचन असुरांतून निघाले; आणि एकमेकांना न सांगता, दोघेही समिधा हातात घेऊन प्रजापतीकडे पोहोचले. ते बत्तीस वर्षे ब्रह्मचर्यात राहिले. तेव्हा प्रजापती त्यांना म्हणाला, 'तुम्ही कोणत्या इच्छेने इथे राहिलात?' ते म्हणाले, 'आम्ही तुमचे शब्द ऐकले आहेत, भगवन - की जो आत्मा पापरहित, वृद्धत्वरहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूकरहित, तहानरहित आहे, ज्याची इच्छा सत्य आहे, ज्याचा संकल्प सत्य आहे, त्याला शोधले पाहिजे, जाणले पाहिजे, आणि जो त्याला शोधून जाणतो, तो सर्व लोक आणि सर्व इच्छा प्राप्त करतो. आम्ही त्याच आत्म्याच्या इच्छेने इथे वास्तव्य केले आहे.' प्रजापती त्यांना म्हणाला, 'जो पुरुष डोळ्यात दिसतो, तोच आत्मा आहे,' तो म्हणाला; 'हाच अमृत आहे, हाच निर्भय आहे, हेच ब्रह्म आहे.' 'पण भगवन, जो हा पाण्यात प्रतिबिंबित दिसतो, आणि जो हा आरशात दिसतो, यांपैकी कोणता आहे?' 'हाच तो आहे जो या सर्वांत दिसतो,' त्याने उत्तर दिले.