Om, the Essence of All
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥ स एष रसानांरसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥ वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥ ५ ॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥ आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥ तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ ९ ॥ तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥
Meditate on the syllable Om as the Udgitha, the chant, for one sings the Udgitha beginning with Om. Here is the explanation. Of all beings the essence is the earth; of the earth, water; of water, plants; of plants, the human being; of the human being, speech; of speech, the sacred verse; of the verse, the chant; and of the chant, the Udgitha - the finest of all essences, the supreme, the eighth and highest in this ascending series. What, then, are the verse, the chant, and the Udgitha? Speech itself is the verse, breath is the chant, and the syllable Om is the Udgitha. Speech and breath form a pair, and this pair is united in the syllable Om. When a pair comes together, each fulfills the other's desire; so one who meditates on this syllable, knowing this, becomes a fulfiller of desires. This syllable also expresses assent, for whenever someone agrees to something, they simply say 'Om' - and assent is fulfillment. Through this syllable the entire threefold sacred knowledge proceeds: one calls out, recites, and chants, all beginning with Om, in honor of this syllable's greatness. Both the one who knows this and the one who does not perform the very same rites, but knowledge is never the same as ignorance - whatever is done with knowledge, faith, and true understanding becomes far more powerful. This is the teaching on this syllable.
Om, the Essence of All
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥ स एष रसानांरसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥ वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥ ५ ॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥ आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥ तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ ९ ॥ तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥
ॐ इस अक्षर को उद्गीथ मानकर उसकी उपासना करनी चाहिए, क्योंकि ॐ से ही उद्गान आरम्भ होता है। इसकी व्याख्या इस प्रकार है - समस्त प्राणियों का सार पृथ्वी है, पृथ्वी का सार जल है, जल का सार औषधियाँ हैं, औषधियों का सार पुरुष है, पुरुष का सार वाणी है, वाणी का सार ऋचा है, ऋचा का सार साम है, और साम का सार उद्गीथ है - यह सब सारों में श्रेष्ठ, परम, आठवाँ और सर्वोच्च स्थान का अधिकारी है। तो फिर ऋक्, साम और उद्गीथ क्या हैं? वाणी ही ऋक् है, प्राण ही साम है, और ॐ अक्षर ही उद्गीथ है। वाणी और प्राण एक जोड़ा हैं, और यह जोड़ा ॐ अक्षर में संयुक्त होता है। जब कोई जोड़ा मिलता है, तो वे एक-दूसरे की कामना पूर्ण करते हैं; इसलिए जो यह जानकर इस अक्षर की उपासना करता है, वह कामनाओं को पूर्ण करने वाला बनता है। यह अक्षर स्वीकृति का भी सूचक है, क्योंकि जब भी कोई किसी बात को स्वीकार करता है, तो केवल 'ॐ' ही कहता है - और स्वीकृति ही पूर्णता है। इसी अक्षर के बल पर सम्पूर्ण त्रयी विद्या चलती है - ॐ से ही पुकारा जाता है, ॐ से ही पाठ किया जाता है, ॐ से ही गाया जाता है, यह सब इस अक्षर की महिमा के सम्मान में है। जो इसे जानता है और जो नहीं जानता, दोनों वही कर्म करते हैं, परन्तु ज्ञान और अज्ञान कभी समान नहीं होते - जो कुछ ज्ञान, श्रद्धा और सच्ची समझ के साथ किया जाता है, वह कहीं अधिक शक्तिशाली होता है। इस अक्षर की यही व्याख्या है।
Om, the Essence of All
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥ स एष रसानांरसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥ वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥ ५ ॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥ आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥ तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ ९ ॥ तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥
ॐ या अक्षराला उद्गीथ मानून त्याची उपासना करावी, कारण ॐ पासूनच उद्गान सुरू होते. याचे स्पष्टीकरण असे आहे - सर्व प्राण्यांचे सार पृथ्वी आहे, पृथ्वीचे सार जल आहे, जलाचे सार वनस्पती आहेत, वनस्पतींचे सार पुरुष आहे, पुरुषाचे सार वाणी आहे, वाणीचे सार ऋचा आहे, ऋचेचे सार साम आहे, आणि सामाचे सार उद्गीथ आहे - हे सर्व सारांमध्ये श्रेष्ठ, परम, आठवे आणि सर्वोच्च स्थानाचा अधिकारी आहे. मग ऋक्, साम आणि उद्गीथ म्हणजे काय? वाणी हीच ऋक् आहे, प्राण हाच साम आहे, आणि ॐ हे अक्षरच उद्गीथ आहे. वाणी आणि प्राण ही एक जोडी आहे, आणि ही जोडी ॐ या अक्षरात एकत्र येते. जेव्हा जोडी एकत्र येते, तेव्हा ते एकमेकांची इच्छा पूर्ण करतात; म्हणून जो हे जाणून या अक्षराची उपासना करतो, तो इच्छा पूर्ण करणारा बनतो. हे अक्षर संमतीचेही द्योतक आहे, कारण जेव्हा जेव्हा कोणी एखाद्या गोष्टीला संमती देतो, तेव्हा तो फक्त 'ॐ' म्हणतो - आणि संमती म्हणजेच पूर्णता. याच अक्षराच्या बळावर संपूर्ण त्रयी विद्या चालते - ॐ ने आवाहन केले जाते, ॐ ने पठण केले जाते, ॐ ने गायन केले जाते, हे सर्व या अक्षराच्या महिम्याच्या सन्मानार्थ आहे. जो हे जाणतो आणि जो जाणत नाही, दोघेही तेच कर्म करतात, पण ज्ञान आणि अज्ञान कधीही सारखे नसतात - जे काही ज्ञान, श्रद्धा आणि खऱ्या समजुतीने केले जाते, ते कितीतरी अधिक सामर्थ्यवान ठरते. या अक्षराचे हेच स्पष्टीकरण आहे.