Physician of the Sacrifice
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ४ ॥ स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात्सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ॥ ८ ॥ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥
Prajapati brooded upon the worlds; from them, thus brooded upon, he drew forth their essences - fire from the earth, wind from the atmosphere, and the sun from heaven. He brooded upon these three deities; from them, thus brooded upon, he drew forth their essences - the verses of the Rig-veda from fire, the formulas of the Yajur-veda from wind, and the chants of the Sama-veda from the sun. He brooded upon this threefold Vedic knowledge; from it, thus brooded upon, he drew forth its essences - 'Bhur' from the verses, 'Bhuvah' from the formulas, and 'Svar' from the chants. So, if the sacrifice suffers harm from the side of the verses, one should offer an oblation into the household fire, saying, 'Bhur, svaha'; thus, by the essence and the power of the verses, he mends whatever was damaged in the sacrifice on account of the verses. If the sacrifice suffers harm from the side of the formulas, one should offer an oblation into the southern fire, saying, 'Bhuvah, svaha'; thus, by the essence and the power of the formulas, he mends whatever was damaged on account of the formulas. And if the sacrifice suffers harm from the side of the chants, one should offer an oblation into the sacrificial fire, saying, 'Svar, svaha'; thus, by the essence and the power of the chants, he mends whatever was damaged on account of the chants. Just as one might mend gold with borax, or silver with gold, or tin with silver, or lead with tin, or iron with lead, or wood with iron, or leather with wood - so, by the power of these worlds, these deities, and this threefold Vedic knowledge, one mends whatever flaw has occurred in the sacrifice. This sacrifice indeed becomes a remedy wherever a Brahma priest who knows this officiates. This sacrifice truly inclines toward the north wherever a Brahma priest who knows this officiates. And of such a knowing Brahma priest there is this saying: 'Wherever it turns from, there it goes' - meaning, wherever this Brahma priest turns his mind, that is where his protection reaches. Alone among the priests, this human Brahma priest is like Brahman itself, protecting the sacrifice as a king's army protects his kingdom; a Brahma priest who knows this in this way protects the sacrifice, the sacrificer, and all the other priests as well. Therefore one should make only such a knowing man one's Brahma priest, never one who does not know this - never one who does not know this.
Physician of the Sacrifice
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ४ ॥ स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात्सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ॥ ८ ॥ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥
प्रजापति ने लोकों का ध्यान किया; इन ध्यान किए गए लोकों से उन्होंने उनके सार निकाले - पृथ्वी से अग्नि, अन्तरिक्ष से वायु, और स्वर्ग से सूर्य। उन्होंने इन तीन देवताओं का ध्यान किया; इनसे उन्होंने उनके सार निकाले - अग्नि से ऋचाएँ, वायु से यजुष्, और सूर्य से साम। उन्होंने इस त्रयी विद्या का ध्यान किया; उससे उन्होंने उसके सार निकाले - ऋचाओं से 'भूः', यजुषों से 'भुवः', और सामों से 'स्वः'। अतः यदि यज्ञ को ऋचाओं की ओर से क्षति पहुँचे, तो गार्हपत्य अग्नि में 'भूः स्वाहा' कहकर आहुति देनी चाहिए; इस प्रकार ऋचाओं के सार और सामर्थ्य से वह ऋचाओं के कारण यज्ञ में हुई क्षति को ठीक कर देता है। यदि यज्ञ को यजुषों की ओर से क्षति पहुँचे, तो दक्षिण अग्नि में 'भुवः स्वाहा' कहकर आहुति देनी चाहिए; इस प्रकार यजुषों के सार और सामर्थ्य से वह यजुषों के कारण हुई क्षति को ठीक कर देता है। और यदि यज्ञ को सामों की ओर से क्षति पहुँचे, तो आहवनीय अग्नि में 'स्वः स्वाहा' कहकर आहुति देनी चाहिए; इस प्रकार सामों के सार और सामर्थ्य से वह सामों के कारण हुई क्षति को ठीक कर देता है। जैसे टंकण से सोने को जोड़ा जाए, सोने से चाँदी को, चाँदी से राँगे को, राँगे से सीसे को, सीसे से लोहे को, लोहे से लकड़ी को, लकड़ी से चमड़े को - वैसे ही इन लोकों, इन देवताओं, और इस त्रयी विद्या के सामर्थ्य से यज्ञ में हुई त्रुटि को ठीक किया जाता है। यह यज्ञ वहाँ भेषज (औषध) करने वाला बन जाता है, जहाँ ऐसा जानने वाला ब्रह्मा हो। यह यज्ञ वहाँ उत्तर की ओर झुकने वाला होता है, जहाँ ऐसा जानने वाला ब्रह्मा हो। और ऐसे जानकार ब्रह्मा के विषय में यह कहावत है - 'जहाँ से मुड़ता है, वहीं जाता है' - अर्थात् यह ब्रह्मा जिस ओर अपना मन मोड़ता है, वहीं उसकी रक्षा पहुँचती है। ऋत्विजों में अकेला यह मानव ब्रह्मा, स्वयं ब्रह्म के समान, यज्ञ की रक्षा वैसे ही करता है जैसे राजा की सेना उसके राज्य की रक्षा करती है; ऐसा जानने वाला ब्रह्मा यज्ञ, यजमान और अन्य सब ऋत्विजों की भी रक्षा करता है। इसीलिए ऐसे ही जानकार पुरुष को अपना ब्रह्मा बनाना चाहिए, ऐसे व्यक्ति को नहीं जो यह नहीं जानता - जो यह नहीं जानता, उसे नहीं।
Physician of the Sacrifice
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ४ ॥ स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात्सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ॥ ८ ॥ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥
प्रजापतीने लोकांचे ध्यान केले; या ध्यान केलेल्या लोकांतून त्याने त्यांचे सार काढले - पृथ्वीतून अग्नी, अंतरिक्षातून वायू, आणि स्वर्गातून सूर्य. त्याने या तीन देवतांचे ध्यान केले; यांतून त्याने त्यांचे सार काढले - अग्नीतून ऋचा, वायूतून यजुष्, आणि सूर्यातून साम. त्याने या त्रयी विद्येचे ध्यान केले; त्यातून त्याने तिचे सार काढले - ऋचांतून 'भूः', यजुषांतून 'भुवः', आणि सामांतून 'स्वः'. म्हणून जर यज्ञाला ऋचांकडून हानी पोहोचली, तर गार्हपत्य अग्नीत 'भूः स्वाहा' म्हणून आहुती द्यावी; अशा प्रकारे ऋचांच्या सार आणि सामर्थ्याने तो ऋचांमुळे यज्ञात झालेली हानी दुरुस्त करतो. जर यज्ञाला यजुषांकडून हानी पोहोचली, तर दक्षिण अग्नीत 'भुवः स्वाहा' म्हणून आहुती द्यावी; अशा प्रकारे यजुषांच्या सार आणि सामर्थ्याने तो यजुषांमुळे झालेली हानी दुरुस्त करतो. आणि जर यज्ञाला सामांकडून हानी पोहोचली, तर आहवनीय अग्नीत 'स्वः स्वाहा' म्हणून आहुती द्यावी; अशा प्रकारे सामांच्या सार आणि सामर्थ्याने तो सामांमुळे झालेली हानी दुरुस्त करतो. जसे टंकणाने सोने जोडावे, सोन्याने चांदी, चांदीने कथिल, कथिलाने शिसे, शिशाने लोखंड, लोखंडाने लाकूड, लाकडाने चामडे - तसेच या लोकांच्या, या देवतांच्या, आणि या त्रयी विद्येच्या सामर्थ्याने यज्ञात झालेली त्रुटी दुरुस्त केली जाते. हा यज्ञ तिथे भेषज (औषध) करणारा बनतो, जिथे असा जाणकार ब्रह्मा असतो. हा यज्ञ तिथे उत्तरेकडे झुकणारा असतो, जिथे असा जाणकार ब्रह्मा असतो. आणि अशा जाणकार ब्रह्म्याविषयी ही म्हण आहे - 'जिथून वळतो, तिथेच जातो' - म्हणजे हा ब्रह्मा ज्या दिशेला आपले मन वळवतो, तिथेच त्याचे रक्षण पोहोचते. ऋत्विजांमध्ये एकटाच हा मानव ब्रह्मा, स्वतः ब्रह्माप्रमाणे, यज्ञाचे रक्षण तसेच करतो जसे राजाचे सैन्य त्याच्या राज्याचे रक्षण करते; असा जाणणारा ब्रह्मा यज्ञाचे, यजमानाचे आणि इतर सर्व ऋत्विजांचेही रक्षण करतो. म्हणूनच अशाच जाणकार पुरुषाला आपला ब्रह्मा बनवावे, अशा व्यक्तीला नाही जो हे जाणत नाही - जो हे जाणत नाही, त्याला नाही.