Shvetaketu's Five Unanswered Questions
श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानां समितिमेयाय तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथं सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तं होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥ पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥ स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ तं ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥
Shvetaketu, the grandson of Aruna, came to an assembly of the Panchalas. Pravahana Jaivali said to him, 'Boy, has your father taught you?' 'Yes, sir,' he replied. 'Do you know where creatures go from here when they depart?' 'No, sir.' 'Do you know how they return again?' 'No, sir.' 'Do you know the parting of the two paths, the path of the gods and the path of the ancestors?' 'No, sir.' 'Do you know why yonder world is never filled up?' 'No, sir.' 'Do you know how, at the fifth offering, the waters come to be spoken of as man?' 'Not at all, sir.' 'Then why did you say you had been taught? How could one who does not know these things claim to have been taught?' Distressed, Shvetaketu went to his father and said, 'Without teaching me at all, sir, you told me I had been taught! That fellow of royal lineage asked me five questions, and I could not answer even one of them.' The father said, 'As you have reported them to me, I myself do not know the answer to even one; had I known them, how could I have failed to tell you?' So Gautama went to the king's court. When he arrived, the king had proper honors arranged for him. Rising the next morning, the king approached him in the assembly and said, 'Venerable Gautama, choose a boon of human wealth.' He replied, 'Human wealth is yours alone to keep, O king; tell me instead the very words you spoke to the boy.' The king found himself in great difficulty at this. He commanded him to stay a long while, then said, 'Since this knowledge, before you, never passed to any Brahmin, in all the worlds government has therefore belonged to the ruling class alone.' Then he told it to him.
Shvetaketu's Five Unanswered Questions
श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानां समितिमेयाय तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथं सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तं होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥ पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥ स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ तं ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥
श्वेतकेतु आरुणेय पञ्चालों की सभा में गया। प्रवाहण जैवलि ने उससे कहा, 'बालक, क्या तुम्हारे पिता ने तुम्हें शिक्षा दी है?' 'हाँ, भो,' उसने उत्तर दिया। 'क्या तुम जानते हो कि यहाँ से प्राणी कहाँ जाते हैं?' 'नहीं, भो।' 'क्या तुम जानते हो कि वे पुनः कैसे लौटते हैं?' 'नहीं, भो।' 'क्या तुम देवयान और पितृयान, इन दोनों मार्गों के विभाजन को जानते हो?' 'नहीं, भो।' 'क्या तुम जानते हो कि वह लोक कभी भर क्यों नहीं जाता?' 'नहीं, भो।' 'क्या तुम जानते हो कि पाँचवीं आहुति में जल पुरुष-वाणी क्यों कहलाता है?' 'बिल्कुल नहीं, भो।' 'तो फिर तुमने क्यों कहा कि तुम्हें शिक्षा दी गई है? जो यह सब नहीं जानता, वह शिक्षित होने का दावा कैसे कर सकता है?' दुःखी होकर श्वेतकेतु अपने पिता के पास गया और बोला, 'बिना कुछ सिखाए ही, भो, आपने मुझसे कहा था कि मैं शिक्षित हूँ! उस क्षत्रिय-बन्धु ने मुझसे पाँच प्रश्न पूछे, और मैं उनमें से एक का भी उत्तर न दे सका।' पिता ने कहा, 'जैसा तुमने मुझे बताया है, मैं स्वयं भी उनमें से एक का भी उत्तर नहीं जानता; यदि मैं उन्हें जानता, तो तुम्हें कैसे न बताता?' तब गौतम राजा के दरबार में गया। पहुँचने पर राजा ने उसका उचित सम्मान करवाया। अगले सवेरे राजा सभा में उसके पास आया और बोला, 'भगवन् गौतम, मानवी धन का वरदान माँगिए।' उसने उत्तर दिया, 'मानवी धन तो आपका ही रहे, राजन्; मुझे तो वही वचन बताइए जो आपने उस बालक से कहे थे।' इससे राजा बड़ी कठिनाई में पड़ गया। उसने उसे बहुत देर तक रुकने की आज्ञा दी, फिर कहा, 'चूँकि यह विद्या आपसे पहले किसी ब्राह्मण के पास कभी नहीं गई, इसीलिए सब लोकों में शासन क्षत्रिय वर्ग का ही रहा है।' फिर उसने उसे यह बताया।
Shvetaketu's Five Unanswered Questions
श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानां समितिमेयाय तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथं सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तं होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥ पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥ स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ तं ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥
श्वेतकेतू आरुणेय पंचालांच्या सभेत गेला. प्रवाहण जैवलीने त्याला विचारले, 'मुला, तुझ्या वडिलांनी तुला शिकवले आहे का?' 'होय, भो,' त्याने उत्तर दिले. 'तुला माहीत आहे का, इथून प्राणी कुठे जातात?' 'नाही, भो.' 'तुला माहीत आहे का, ते पुन्हा कसे परततात?' 'नाही, भो.' 'तुला देवयान आणि पितृयान, या दोन मार्गांची विभागणी माहीत आहे का?' 'नाही, भो.' 'तुला माहीत आहे का, तो लोक कधीही का भरत नाही?' 'नाही, भो.' 'तुला माहीत आहे का, पाचव्या आहुतीत पाणी पुरुष-वाणी का म्हटले जाते?' 'अजिबात नाही, भो.' 'मग तू का म्हणालास की तुला शिकवले गेले आहे? जो हे सर्व जाणत नाही, तो शिकलेला असल्याचा दावा कसा करू शकतो?' दुःखी होऊन श्वेतकेतू आपल्या वडिलांकडे गेला आणि म्हणाला, 'काहीही न शिकवता, भो, तुम्ही मला सांगितले होते की मी शिकलेला आहे! त्या क्षत्रिय-बंधूने मला पाच प्रश्न विचारले, आणि मी त्यातील एकाचेही उत्तर देऊ शकलो नाही.' वडील म्हणाले, 'जसे तू मला सांगितलेस, मलाही त्यांतील एकाचेही उत्तर माहीत नाही; जर मला माहीत असते, तर मी तुला का सांगितले नसते?' मग गौतम राजाच्या दरबारात गेला. पोहोचल्यावर राजाने त्याचा योग्य सन्मान केला. दुसऱ्या सकाळी राजा सभेत त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, 'भगवन गौतम, मानवी धनाचा वर मागा.' त्याने उत्तर दिले, 'मानवी धन तर तुमचेच राहो, राजा; मला तर तेच शब्द सांगा जे तुम्ही त्या मुलाला सांगितले होते.' यामुळे राजा मोठ्या कठीण परिस्थितीत सापडला. त्याने त्याला बराच वेळ थांबण्याची आज्ञा दिली, मग म्हणाला, 'कारण ही विद्या तुझ्याआधी कोणत्याही ब्राह्मणाकडे कधीही गेली नाही, म्हणूनच सर्व लोकांत शासन क्षत्रिय वर्गाचेच राहिले आहे.' मग त्याने त्याला हे सांगितले.