॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तंह पितोवाच ॥ २ ॥ श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यिकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवंसोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवांस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

There was Shvetaketu, the grandson of Aruna. His father said to him, 'Shvetaketu, live the student's life; there is no one in our family, my dear, who, being a mere connection of Brahmins without learning, is a Brahmin only by birth.' Undertaking his studies at the age of twelve, he returned at twenty-four having learned all the Vedas, conceited, thinking himself learned, and arrogant. His father said to him, 'Shvetaketu, my dear, since you are so conceited, think yourself so learned, and are so arrogant, did you also ask for that teaching by which what has not been heard becomes heard, what has not been thought becomes thought, what has not been understood becomes understood?' 'What, sir, is that teaching?' 'Just as, my dear, by one lump of clay, everything made of clay becomes known - the modification being only a verbal handle, a name, while the reality is just this: it is clay. Just as, my dear, by one copper ornament, everything made of copper becomes known - the modification being only a verbal handle, a name, while the reality is just this: it is copper. Just as, my dear, by one nail-cutter of iron, everything made of iron becomes known - the modification being only a verbal handle, a name, while the reality is just this: it is iron - so, my dear, is that teaching.' 'Surely those venerable teachers did not know this themselves; for if they had known it, why would they not have told me? Please, sir, tell it to me yourself.' 'So be it, my dear,' he said.

॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तंह पितोवाच ॥ २ ॥ श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यिकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवंसोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवांस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

श्वेतकेतु आरुणि थे। उनके पिता ने उनसे कहा, 'श्वेतकेतु, ब्रह्मचर्य में रहो; हमारे कुल में, सोम्य, ऐसा कोई नहीं है जो अध्ययन किए बिना, केवल जन्म से ब्राह्मण जैसा - ब्रह्मबन्धु-सा हो।' बारह वर्ष की आयु में अध्ययन आरम्भ कर, चौबीस वर्ष की आयु में सब वेदों को पढ़कर वे लौटे, अभिमानी, अपने को विद्वान् मानते हुए, और उद्धत। उनके पिता ने उनसे कहा, 'श्वेतकेतु, सोम्य, जब तुम इतने अभिमानी हो, अपने को इतना विद्वान् मानते हो, और इतने उद्धत हो, तो क्या तुमने वह उपदेश भी पूछा जिससे अश्रुत श्रुत हो जाता है, अमत मत हो जाता है, अविज्ञात विज्ञात हो जाता है?' 'भो, वह उपदेश क्या है?' 'जैसे, सोम्य, एक मिट्टी के पिण्ड से सारी मृण्मय वस्तुएँ जानी जा सकती हैं - विकार तो केवल वाणी का आधार है, नाम मात्र है, सत्य तो बस यही है कि वह मिट्टी है। जैसे, सोम्य, एक ताम्र-मणि से सारी ताम्रमय वस्तुएँ जानी जा सकती हैं - विकार तो केवल वाणी का आधार है, नाम मात्र है, सत्य तो बस यही है कि वह ताँबा है। जैसे, सोम्य, एक नख-कर्तन (लोहे की कैंची) से सारी लौह वस्तुएँ जानी जा सकती हैं - विकार तो केवल वाणी का आधार है, नाम मात्र है, सत्य तो बस यही है कि वह लोहा है - इसी प्रकार, सोम्य, वह उपदेश है।' 'निश्चय ही उन भगवन्तों को यह ज्ञात नहीं था; क्योंकि यदि उन्हें ज्ञात होता, तो वे मुझे क्यों न बताते? कृपया, भो, आप ही मुझे यह बताइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य,' उन्होंने कहा।

॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तंह पितोवाच ॥ २ ॥ श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यिकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवंसोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवांस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

श्वेतकेतू आरुणी होता. त्याच्या वडिलांनी त्याला म्हटले, 'श्वेतकेतो, ब्रह्मचर्यात राहा; आपल्या कुळात, सोम्या, असा कोणी नाही जो अभ्यास न करता, केवळ जन्माने ब्राह्मणासारखा - ब्रह्मबंधूसारखा असतो.' बारा वर्षांच्या वयात अभ्यास सुरू करून, चोवीस वर्षांच्या वयात सर्व वेद शिकून तो परतला, गर्विष्ठ, स्वतःला विद्वान मानत, आणि उद्धट. त्याच्या वडिलांनी त्याला म्हटले, 'श्वेतकेतो, सोम्या, जेव्हा तू इतका गर्विष्ठ आहेस, स्वतःला इतका विद्वान मानतोस, आणि इतका उद्धट आहेस, तेव्हा तू तो उपदेशही विचारलास का ज्याने अश्रुत श्रुत होते, अमत मत होते, अविज्ञात विज्ञात होते?' 'भो, तो उपदेश काय आहे?' 'जसे, सोम्या, एका मातीच्या ढेकळाने सर्व मृण्मय वस्तू जाणल्या जाऊ शकतात - विकार तर केवळ वाणीचा आधार आहे, नाममात्र आहे, सत्य तर एवढेच आहे की ती माती आहे. जसे, सोम्या, एका तांब्याच्या दागिन्याने सर्व तांब्याच्या वस्तू जाणल्या जाऊ शकतात - विकार तर केवळ वाणीचा आधार आहे, नाममात्र आहे, सत्य तर एवढेच आहे की ते तांबे आहे. जसे, सोम्या, एका नखकर्तनाने (लोखंडी कातरीने) सर्व लोखंडी वस्तू जाणल्या जाऊ शकतात - विकार तर केवळ वाणीचा आधार आहे, नाममात्र आहे, सत्य तर एवढेच आहे की ते लोखंड आहे - याचप्रमाणे, सोम्या, तो उपदेश आहे.' 'नक्कीच त्या भगवंतांना हे माहीत नव्हते; कारण जर त्यांना माहीत असते, तर त्यांनी मला का सांगितले नसते? कृपया, भो, तुम्हीच मला हे सांगा.' 'असेच होवो, सोम्या,' तो म्हणाला.