उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वंह्यपीतो भवति ॥ १ ॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

Uddalaka Aruni said to his son Shvetaketu, 'Learn from me, my dear, the true nature of sleep. When a person is said to be sleeping, my dear, he has then merged with Being; he has gone into his own self - that is why they say he is 'asleep' (svapiti), for he has gone into his own (svam apita). Just as a bird tied by a string, having flown in every direction and found no other resting place, settles down at last on the very place where it is bound, so too, my dear, the mind, having flown in every direction and found no other resting place, settles down on breath alone; for the mind, my dear, is bound to breath. Learn from me, my dear, what hunger and thirst are. When a person is said to be hungry, water alone is leading away what has been eaten; so, just as they speak of a leader of cows, a leader of horses, a leader of men, so they speak of water as the 'leader of what is eaten' (ashanaya, hunger). Now, my dear, regarding this - understand the body as a sprout that has shot up; know that it cannot be without a root. And where else could its root be, except in food? So too, my dear, with food as the sprout, seek out water as its root; with water as the sprout, seek out heat as its root; with heat as the sprout, seek out Being as its root. All these creatures, my dear, have Being as their root, Being as their resting place, Being as their foundation. And as to how each of these three deities, on reaching a person, becomes threefold - that has already been said. When a person departs from here, his speech merges into his mind, his mind into breath, his breath into heat, and heat into the highest deity. Now, that which is this subtlest essence - this whole world has that as its self. That is Reality. That is the Self. That you are, Shvetaketu.' 'Please, sir, explain this further to me.' 'So be it, my dear,' he said.

उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वंह्यपीतो भवति ॥ १ ॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

उद्दालक आरुणि ने अपने पुत्र श्वेतकेतु से कहा, 'सोम्य, मुझसे निद्रा का यथार्थ स्वरूप जानो। जब कोई पुरुष सोता हुआ कहा जाता है, सोम्य, तब वह सत् से सम्पन्न हो जाता है; वह अपने ही स्वरूप में लीन हो जाता है - इसीलिए कहते हैं वह 'स्वपिति' (सो रहा है), क्योंकि वह अपने (स्व) में लीन (अपीत) हो गया है। जैसे डोरी से बँधा हुआ पक्षी, दिशा-दिशा में उड़कर, कहीं और आश्रय न पाकर, अन्ततः उसी बन्धन-स्थान पर ही आ बैठता है, वैसे ही, सोम्य, मन भी दिशा-दिशा में उड़कर, कहीं और आश्रय न पाकर, प्राण में ही आ बैठता है; क्योंकि मन, सोम्य, प्राण से बँधा हुआ है। सोम्य, मुझसे यह जानो कि भूख और प्यास क्या हैं। जब कोई पुरुष भूखा कहा जाता है, तब जल ही खाए हुए को ले जा रहा होता है; इसीलिए जैसे गौओं का नेता, अश्वों का नेता, पुरुषों का नेता कहा जाता है, वैसे ही जल को खाए हुए का 'नेता' (अशनाया, भूख) कहा जाता है। अब, सोम्य, इस विषय में - शरीर को उगे हुए अंकुर के समान समझो; जानो कि वह बिना मूल के नहीं हो सकता। और उसका मूल अन्न के अतिरिक्त और कहाँ हो सकता है? इसी प्रकार, सोम्य, अन्न को अंकुर मानकर जल को उसका मूल खोजो; जल को अंकुर मानकर तेज को उसका मूल खोजो; तेज को अंकुर मानकर सत् को उसका मूल खोजो। ये सब प्राणी, सोम्य, सत्-मूल हैं, सत् में विश्राम पाते हैं, सत् में ही प्रतिष्ठित हैं। और ये तीनों देवता पुरुष में पहुँचकर कैसे त्रिवृत् होते हैं - यह पहले ही कहा जा चुका है। जब पुरुष यहाँ से जाता है, तो उसकी वाणी मन में लीन हो जाती है, मन प्राण में, प्राण तेज में, और तेज परम देवता में। अब, जो यह सूक्ष्मतम सार है - यह सम्पूर्ण जगत् उसी को अपनी आत्मा बनाए हुए है। वही सत्य है। वही आत्मा है। वही तू है, श्वेतकेतु।' 'भो, कृपया मुझे इसे और समझाइए।' 'ऐसा ही हो, सोम्य,' उन्होंने कहा।

उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वंह्यपीतो भवति ॥ १ ॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥

उद्दालक आरुणीने आपला पुत्र श्वेतकेतू याला सांगितले, 'सोम्या, माझ्याकडून निद्रेचे यथार्थ स्वरूप जाणून घे. जेव्हा एखादा पुरुष झोपलेला म्हटला जातो, सोम्या, तेव्हा तो सत्शी संपन्न होतो; तो स्वतःच्याच स्वरूपात विलीन होतो - म्हणूनच म्हणतात तो 'स्वपिती' (झोपला आहे), कारण तो स्वतःत (स्व) विलीन (अपीत) झाला आहे. जसा दोरीने बांधलेला पक्षी, दिशा-दिशांत उडून, कुठेही आश्रय न मिळाल्याने, अखेर त्याच बंधन-स्थानी येऊन बसतो, तसाच, सोम्या, मनही दिशा-दिशांत उडून, कुठेही आश्रय न मिळाल्याने, प्राणातच येऊन बसतो; कारण मन, सोम्या, प्राणाशी बांधलेले आहे. सोम्या, माझ्याकडून हे जाणून घे की भूक आणि तहान म्हणजे काय. जेव्हा एखादा पुरुष भुकेला म्हटला जातो, तेव्हा जलच खाल्लेल्याला घेऊन जात असते; म्हणूनच जसे गायींचा नेता, घोड्यांचा नेता, पुरुषांचा नेता म्हटले जाते, तसेच जलाला खाल्लेल्याचा 'नेता' (अशनाया, भूक) म्हटले जाते. आता, सोम्या, याविषयी - शरीराला उगवलेल्या अंकुराप्रमाणे समज; जाण की ते मुळाशिवाय असू शकत नाही. आणि त्याचे मूळ अन्नाशिवाय आणखी कुठे असू शकते? याचप्रमाणे, सोम्या, अन्नाला अंकुर मानून जलाला त्याचे मूळ शोध; जलाला अंकुर मानून तेजाला त्याचे मूळ शोध; तेजाला अंकुर मानून सत्ला त्याचे मूळ शोध. हे सर्व प्राणी, सोम्या, सत्-मूळ आहेत, सत्मध्ये विश्राम घेतात, सत्मध्येच प्रतिष्ठित आहेत. आणि ही तिन्ही देवता पुरुषात पोहोचून कशी त्रिवृत् होतात - हे आधीच सांगितले गेले आहे. जेव्हा पुरुष इथून जातो, तेव्हा त्याची वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज परम देवतेत. आता, जे हे सूक्ष्मतम सार आहे - हे संपूर्ण जग तेच आपला आत्मा बनवून आहे. तेच सत्य आहे. तोच आत्मा आहे. तोच तू आहेस, श्वेतकेतो.' 'भो, कृपया मला हे आणखी समजावून सांगा.' 'असेच होवो, सोम्या,' तो म्हणाला.