The Dreaming Self Is Also Flawed
य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदं शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥
'That which moves about, glorified, in a dream - that is the Self,' he said; 'that is the immortal, the fearless; that is Brahman.' Indra went away with a satisfied heart. But even before reaching the gods, he saw this danger: 'It is true that this self is not blind even when this body is blind, nor lame even when this body is lame; it is not marred by this body's flaws at all. Nor is it slain when the body is slain, nor made lame when the body is lame - yet, as it were, in dreams they seem to slay it, and, as it were, seem to chase it; it seems to experience something like unpleasantness, and, as it were, even seems to weep. I see nothing enjoyable in this.' Twigs of fuel in hand, he returned again. Prajapati said to him, 'Maghavan, since you went away with a satisfied heart, what did you desire in coming back again?' He said, 'Sir, it is true that this self is not blind even when this body is blind, nor lame even when this body is lame; it is not marred by this body's flaws at all. Yet, as it were, in dreams they seem to slay it, and seem to chase it; it seems to experience something like unpleasantness, and even seems to weep. I see nothing enjoyable in this.' 'So indeed it is, Maghavan,' Prajapati said. 'But I will explain this further to you. Live here another thirty-two years.' So he lived there another thirty-two years, and then Prajapati spoke to him.
The Dreaming Self Is Also Flawed
य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदं शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥
'जो यह स्वप्न में महिमामय होकर विचरण करता है, वही आत्मा है,' उन्होंने कहा; 'यही अमृत है, यही निर्भय है, यही ब्रह्म है।' इन्द्र सन्तुष्ट हृदय से चले गए। परन्तु देवताओं तक पहुँचने से पहले ही, उन्होंने यह भय देखा - 'यह सत्य है कि यह आत्मा इस शरीर के अन्धा होने पर भी अन्धा नहीं होता, इसके लँगड़ा होने पर भी लँगड़ा नहीं होता; यह इस शरीर के दोषों से बिल्कुल भी दूषित नहीं होता। न यह शरीर के मारे जाने पर मारा जाता है, न लँगड़ा होने पर लँगड़ा होता है - फिर भी, स्वप्न में मानो इसे मारते हैं, और मानो इसका पीछा करते हैं; यह मानो कुछ अप्रियता-सा अनुभव करता है, और मानो रोता भी है। मुझे इसमें कुछ भी आनन्ददायक नहीं दिखता।' समिधा हाथ में लेकर वे पुनः लौटे। प्रजापति ने उनसे कहा, 'मघवन्, जब तुम सन्तुष्ट हृदय से चले गए थे, तो पुनः किस इच्छा से लौटे हो?' उन्होंने कहा, 'भगवन्, यह सत्य है कि यह आत्मा इस शरीर के अन्धा होने पर भी अन्धा नहीं होता, इसके लँगड़ा होने पर भी लँगड़ा नहीं होता; यह इस शरीर के दोषों से बिल्कुल भी दूषित नहीं होता। फिर भी, स्वप्न में मानो इसे मारते हैं, और इसका पीछा करते हैं; यह मानो कुछ अप्रियता-सा अनुभव करता है, और रोता भी है। मुझे इसमें कुछ भी आनन्ददायक नहीं दिखता।' 'ऐसा ही है, मघवन्,' प्रजापति ने कहा। 'परन्तु मैं तुम्हें इसे और समझाऊँगा। यहाँ बत्तीस वर्ष और रहो।' तब वे बत्तीस वर्ष और वहाँ रहे, और फिर प्रजापति ने उनसे कहा।
The Dreaming Self Is Also Flawed
य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदं शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥
'जो हे स्वप्नात महिमामय होऊन संचार करते, तोच आत्मा आहे,' तो म्हणाला; 'हाच अमृत आहे, हाच निर्भय आहे, हेच ब्रह्म आहे.' इंद्र संतुष्ट अंतःकरणाने निघून गेला. पण देवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच, त्याने हा धोका पाहिला - 'हे खरे आहे की हा आत्मा या शरीराच्या आंधळे होण्यानेही आंधळा होत नाही, याच्या लंगडे होण्यानेही लंगडा होत नाही; हा या शरीराच्या दोषांनी अजिबात दूषित होत नाही. ना हा शरीराच्या मारल्या जाण्याने मारला जातो, ना लंगडे होण्याने लंगडा होतो - तरीही, स्वप्नात जणू याला मारतात, आणि जणू याचा पाठलाग करतात; हे जणू काही अप्रियतेचा अनुभव घेते, आणि जणू रडतेही. मला यात काहीही आनंददायक दिसत नाही.' समिधा हातात घेऊन तो पुन्हा परतला. प्रजापती त्याला म्हणाला, 'मघवना, जेव्हा तू संतुष्ट अंतःकरणाने गेला होतास, तेव्हा पुन्हा कोणत्या इच्छेने परतलास?' तो म्हणाला, 'भगवन, हे खरे आहे की हा आत्मा या शरीराच्या आंधळे होण्यानेही आंधळा होत नाही, याच्या लंगडे होण्यानेही लंगडा होत नाही; हा या शरीराच्या दोषांनी अजिबात दूषित होत नाही. तरीही, स्वप्नात जणू याला मारतात, आणि याचा पाठलाग करतात; हे जणू काही अप्रियतेचा अनुभव घेते, आणि रडतेही. मला यात काहीही आनंददायक दिसत नाही.' 'असेच आहे, मघवना,' प्रजापती म्हणाला. 'पण मी तुला हे आणखी समजावून सांगेन. इथे बत्तीस वर्षे आणखी राहा.' मग तो बत्तीस वर्षे आणखी तिथे राहिला, आणि मग प्रजापती त्याला म्हणाला.