The Five Doorways of the Heart
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥ ६ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ॥ ७ ॥ तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
Of this same heart there are five openings for the gods. Its eastward opening is the outward breath; that is the eye; that is the sun. One should meditate on this as splendor and food; one who knows this becomes radiant and an eater of food. Its southward opening is the pervading breath; that is the ear; that is the moon. One should meditate on this as prosperity and fame; one who knows this becomes prosperous and famous. Its westward opening is the downward breath; that is speech; that is fire. One should meditate on this as sacred lustre and food; one who knows this becomes possessed of sacred lustre and an eater of food. Its northward opening is the equalizing breath; that is the mind; that is the rain-cloud. One should meditate on this as fame and beauty; one who knows this becomes famous and beautiful. Its upward opening is the up-breath; that is the wind; that is space. One should meditate on this as vigor and greatness; one who knows this becomes vigorous and great. These, indeed, are the five persons of Brahman, the door-keepers of the heavenly world. One who knows these five persons thus - in his family a hero is born, and he himself attains the heavenly world. Now, that light which shines beyond this heaven, beyond everything, in the very highest of worlds, beyond which there is nothing higher - that, indeed, is this same light that is here within a person. Of this there is visible proof, when one feels, by touch, the warmth within this body; and there is audible proof of it, when, covering one's ears, one hears something like a rumbling, or a roar, or the sound of a fire blazing. One should meditate on this as that which has been seen and heard; one who knows this becomes radiant in appearance and widely renowned - yes, widely renowned.
The Five Doorways of the Heart
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥ ६ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ॥ ७ ॥ तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
इसी हृदय के देवताओं से सम्बद्ध पाँच छिद्र हैं। इसका पूर्वी छिद्र प्राण है; वह नेत्र है; वह सूर्य है। इसकी उपासना तेज और अन्न के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह तेजस्वी और अन्नाद बनता है। इसका दक्षिणी छिद्र व्यान है; वह कान है; वह चन्द्रमा है। इसकी उपासना श्री और यश के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह श्रीमान् और यशस्वी बनता है। इसका पश्चिमी छिद्र अपान है; वह वाणी है; वह अग्नि है। इसकी उपासना ब्रह्मतेज और अन्न के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह ब्रह्मतेजयुक्त और अन्नाद बनता है। इसका उत्तरी छिद्र समान है; वह मन है; वह पर्जन्य है। इसकी उपासना कीर्ति और सौन्दर्य के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह कीर्तिमान् और सुन्दर बनता है। इसका ऊर्ध्व छिद्र उदान है; वह वायु है; वह आकाश है। इसकी उपासना ओज और महत्ता के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह ओजस्वी और महान् बनता है। ये वस्तुतः ब्रह्म के पाँच पुरुष हैं, स्वर्गलोक के द्वारपाल। जो इन पाँच पुरुषों को इस प्रकार जानता है, उसके कुल में वीर उत्पन्न होता है, और वह स्वयं स्वर्गलोक प्राप्त करता है। अब, जो ज्योति इस स्वर्ग से परे, सब कुछ से परे, सर्वोच्च लोकों में चमकती है, जिससे बढ़कर कुछ नहीं है - वही ज्योति यहाँ पुरुष के भीतर भी विद्यमान है। इसका दृश्य प्रमाण तब मिलता है जब स्पर्श से इस शरीर की उष्णता का अनुभव होता है; और इसका श्रव्य प्रमाण तब मिलता है जब कान बन्द करने पर मानो गर्जन-सा, या धधकती अग्नि की-सी ध्वनि सुनाई देती है। इसकी उपासना इस प्रकार देखे और सुने गए के रूप में करनी चाहिए; जो यह जानता है, वह मनोहर रूपवाला और व्यापक रूप से विख्यात बनता है - हाँ, विख्यात।
The Five Doorways of the Heart
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥ ६ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ॥ ७ ॥ तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
याच हृदयाला देवतांशी संबंधित पाच छिद्रे आहेत. याचे पूर्वेकडील छिद्र प्राण आहे; तो डोळा आहे; तो सूर्य आहे. याची उपासना तेज आणि अन्न म्हणून करावी; जो हे जाणतो, तो तेजस्वी आणि अन्नाद बनतो. याचे दक्षिणेकडील छिद्र व्यान आहे; तो कान आहे; तो चंद्र आहे. याची उपासना श्री आणि यश म्हणून करावी; जो हे जाणतो, तो श्रीमान आणि यशस्वी बनतो. याचे पश्चिमेकडील छिद्र अपान आहे; ती वाणी आहे; तो अग्नी आहे. याची उपासना ब्रह्मतेज आणि अन्न म्हणून करावी; जो हे जाणतो, तो ब्रह्मतेजयुक्त आणि अन्नाद बनतो. याचे उत्तरेकडील छिद्र समान आहे; ते मन आहे; तो पर्जन्य आहे. याची उपासना कीर्ती आणि सौंदर्य म्हणून करावी; जो हे जाणतो, तो कीर्तिमान आणि सुंदर बनतो. याचे ऊर्ध्व छिद्र उदान आहे; तो वायू आहे; ते आकाश आहे. याची उपासना ओज आणि महत्ता म्हणून करावी; जो हे जाणतो, तो ओजस्वी आणि महान बनतो. हे खरोखर ब्रह्माचे पाच पुरुष आहेत, स्वर्गलोकाचे द्वारपाल. जो हे पाच पुरुष असे जाणतो, त्याच्या कुळात वीर जन्माला येतो, आणि तो स्वतः स्वर्गलोक प्राप्त करतो. आता, जी ज्योती या स्वर्गापलीकडे, सर्व काही पलीकडे, सर्वोच्च लोकांमध्ये चमकते, जिच्याहून श्रेष्ठ काही नाही - तीच ज्योती इथे पुरुषाच्या आतही विद्यमान आहे. याचा दृश्य पुरावा तेव्हा मिळतो जेव्हा स्पर्शाने या शरीराची उष्णता जाणवते; आणि याचा श्राव्य पुरावा तेव्हा मिळतो जेव्हा कान बंद केल्यावर जणू गर्जनेसारखा, किंवा धगधगत्या अग्नीसारखा आवाज ऐकू येतो. याची उपासना अशा प्रकारे पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या रूपात करावी; जो हे जाणतो, तो मनोहर रूपाचा आणि व्यापकपणे विख्यात बनतो - होय, विख्यात.