The Four Feet of Brahman
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पादा अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥ वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च् भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥ श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥
One should meditate on the mind as Brahman - this, with reference to the individual self. Then, with reference to the deities, one should meditate on space as Brahman. Thus both instructions are given - with reference to the self, and with reference to the deities. This Brahman has four feet: speech is one foot, breath is one foot, the eye is one foot, and the ear is one foot - this, with reference to the self. Then, with reference to the deities: fire is one foot, wind is one foot, the sun is one foot, and the quarters of the sky are one foot - thus both instructions are given. Speech itself is the fourth foot of Brahman; it shines and burns with the light of fire. One who knows this shines and burns with fame, glory, and sacred lustre. Breath itself is the fourth foot of Brahman; it shines and burns with the light of wind. One who knows this shines and burns with fame, glory, and sacred lustre. The eye itself is the fourth foot of Brahman; it shines and burns with the light of the sun. One who knows this shines and burns with fame, glory, and sacred lustre. The ear itself is the fourth foot of Brahman; it shines and burns with the light of the quarters of the sky. One who knows this shines and burns with fame, glory, and sacred lustre.
The Four Feet of Brahman
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पादा अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥ वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च् भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥ श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥
मन को ब्रह्म मानकर उसकी उपासना करनी चाहिए - यह हुई अध्यात्म-दृष्टि। फिर आकाश को ब्रह्म मानकर उसकी उपासना करनी चाहिए - यह हुई अधिदैवत-दृष्टि। इस प्रकार दोनों उपदेश दिए गए - अध्यात्म और अधिदैवत। इस ब्रह्म के चार पाद हैं - वाणी एक पाद है, प्राण एक पाद है, नेत्र एक पाद है, और कान एक पाद है - यह अध्यात्म दृष्टि से। फिर अधिदैवत दृष्टि से - अग्नि एक पाद है, वायु एक पाद है, सूर्य एक पाद है, और दिशाएँ एक पाद हैं - इस प्रकार दोनों उपदेश दिए गए। वाणी ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह अग्नि की ज्योति से चमकती और तपती है। जो यह जानता है, वह यश, कीर्ति और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है। प्राण ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह वायु की ज्योति से चमकता और तपता है। जो यह जानता है, वह यश, कीर्ति और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है। नेत्र ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह सूर्य की ज्योति से चमकता और तपता है। जो यह जानता है, वह यश, कीर्ति और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है। कान ही ब्रह्म का चौथा पाद है; वह दिशाओं की ज्योति से चमकता और तपता है। जो यह जानता है, वह यश, कीर्ति और ब्रह्मतेज से चमकता और तपता है।
The Four Feet of Brahman
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पादा अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥ वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च् भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥ श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥
मनाला ब्रह्म मानून त्याची उपासना करावी - ही झाली अध्यात्म-दृष्टी. मग आकाशाला ब्रह्म मानून त्याची उपासना करावी - ही झाली अधिदैवत-दृष्टी. अशा प्रकारे दोन्ही उपदेश दिले गेले - अध्यात्म आणि अधिदैवत. या ब्रह्माची चार पावले आहेत - वाणी एक पाऊल आहे, प्राण एक पाऊल आहे, डोळा एक पाऊल आहे, आणि कान एक पाऊल आहे - ही अध्यात्म दृष्टीने. मग अधिदैवत दृष्टीने - अग्नी एक पाऊल आहे, वायू एक पाऊल आहे, सूर्य एक पाऊल आहे, आणि दिशा एक पाऊल आहेत - अशा प्रकारे दोन्ही उपदेश दिले गेले. वाणी हेच ब्रह्माचे चौथे पाऊल आहे; ती अग्नीच्या ज्योतीने चमकते आणि तळपते. जो हे जाणतो, तो यश, कीर्ती आणि ब्रह्मतेजाने चमकतो आणि तळपतो. प्राण हेच ब्रह्माचे चौथे पाऊल आहे; तो वायूच्या ज्योतीने चमकतो आणि तळपतो. जो हे जाणतो, तो यश, कीर्ती आणि ब्रह्मतेजाने चमकतो आणि तळपतो. डोळा हेच ब्रह्माचे चौथे पाऊल आहे; तो सूर्याच्या ज्योतीने चमकतो आणि तळपतो. जो हे जाणतो, तो यश, कीर्ती आणि ब्रह्मतेजाने चमकतो आणि तळपतो. कान हेच ब्रह्माचे चौथे पाऊल आहे; तो दिशांच्या ज्योतीने चमकतो आणि तळपतो. जो हे जाणतो, तो यश, कीर्ती आणि ब्रह्मतेजाने चमकतो आणि तळपतो.