The Heart's Veins and the Sun
अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्त्ः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥ तदेष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥
Now, these veins of the heart consist of a fine essence, tawny, white, blue, yellow, and red in color; and yonder sun is likewise tawny, white, blue, yellow, and red. Just as a great highway stretching between two villages passes through both of them, so do the rays of that sun pass to both worlds, this one and that one; they extend out from yonder sun and enter into these veins, and they extend out from these veins and enter into yonder sun. When a person is sound asleep, composed, entirely serene, and dreams no dream, then he has entered into these very veins; no evil touches him then, for he has become united with light. Now, when he grows weak in this way, those sitting around him ask, 'Do you know me? Do you know me?' - and as long as he has not departed from this body, he knows them. But when he departs from this body, he then rises upward by these very rays; he departs, perhaps meditating on the syllable 'Om', or perhaps not; and as quickly as the mind can be directed, so quickly does he reach the sun. This, indeed, is the door of the world - an entrance for those who know, but a barrier for those who do not know. On this there is a verse: 'There are a hundred and one veins of the heart; one of these passes up to the crown of the head. Going upward by that, one attains immortality; the others serve for departing in various directions - departing in various directions.'
The Heart's Veins and the Sun
अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्त्ः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥ तदेष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥
अब, हृदय की ये नाड़ियाँ सूक्ष्म तत्त्व की बनी हैं, पिंगल, श्वेत, नील, पीत और रक्त वर्ण की; और वह सूर्य भी वैसे ही पिंगल, श्वेत, नील, पीत और रक्त वर्ण का है। जैसे दो गाँवों के बीच फैला हुआ एक विशाल राजमार्ग दोनों गाँवों से होकर जाता है, वैसे ही उस सूर्य की किरणें दोनों लोकों में जाती हैं, इस लोक में और उस लोक में; वे उस सूर्य से निकलकर इन नाड़ियों में प्रवेश करती हैं, और इन नाड़ियों से निकलकर उस सूर्य में प्रवेश करती हैं। जब पुरुष गहरी निद्रा में, संयत, पूर्णतः शान्त होकर, कोई स्वप्न नहीं देखता, तब वह इन्हीं नाड़ियों में प्रविष्ट हो जाता है; तब उसे कोई पाप स्पर्श नहीं करता, क्योंकि वह तब तेज से सम्पन्न हो जाता है। अब, जब वह इस प्रकार दुर्बल हो जाता है, तो उसके चारों ओर बैठे लोग पूछते हैं, 'क्या तुम मुझे पहचानते हो? क्या तुम मुझे पहचानते हो?' - जब तक वह इस शरीर से नहीं निकलता, तब तक वह उन्हें पहचानता है। परन्तु जब वह इस शरीर से निकलता है, तो वह इन्हीं किरणों के द्वारा ऊपर उठता है; वह ॐ का ध्यान करते हुए, या न करते हुए, निकलता है; और जितनी शीघ्रता से मन को निर्देशित किया जा सके, उतनी ही शीघ्रता से वह सूर्य तक पहुँचता है। यही वस्तुतः लोक का द्वार है - जानने वालों के लिए प्रवेश-द्वार, और न जानने वालों के लिए अवरोध। इस पर यह श्लोक है - 'हृदय की एक सौ एक नाड़ियाँ हैं; इनमें से एक मस्तक के शिखर तक जाती है। उससे ऊपर जाकर अमृतत्व प्राप्त होता है; शेष विभिन्न दिशाओं में निकलने के लिए हैं - विभिन्न दिशाओं में निकलने के लिए।'
The Heart's Veins and the Sun
अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्त्ः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥ तदेष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥
आता, हृदयाच्या या नाड्या सूक्ष्म तत्त्वाच्या बनलेल्या आहेत, पिंगट, शुभ्र, निळ्या, पिवळ्या आणि लाल रंगाच्या; आणि तो सूर्यही तसाच पिंगट, शुभ्र, निळा, पिवळा आणि लाल रंगाचा आहे. जसा दोन गावांमध्ये पसरलेला एक विशाल राजमार्ग दोन्ही गावांतून जातो, तसाच त्या सूर्याच्या किरणे दोन्ही लोकांत जातात, या लोकात आणि त्या लोकात; त्या त्या सूर्यातून निघून या नाड्यांमध्ये प्रवेश करतात, आणि या नाड्यांतून निघून त्या सूर्यात प्रवेश करतात. जेव्हा पुरुष गाढ निद्रेत, संयत, पूर्णपणे शांत होऊन, कोणतेही स्वप्न पाहत नाही, तेव्हा तो याच नाड्यांमध्ये प्रविष्ट होतो; तेव्हा त्याला कोणतेही पाप स्पर्श करत नाही, कारण तो तेव्हा तेजाने संपन्न होतो. आता, जेव्हा तो अशा प्रकारे दुर्बल होतो, तेव्हा त्याच्याभोवती बसलेले लोक विचारतात, 'तू मला ओळखतोस का? तू मला ओळखतोस का?' - जोपर्यंत तो या शरीरातून निघत नाही, तोपर्यंत तो त्यांना ओळखतो. पण जेव्हा तो या शरीरातून निघतो, तेव्हा तो याच किरणांद्वारे वर उठतो; तो ॐ चे ध्यान करत, किंवा न करता, निघतो; आणि जितक्या वेगाने मनाला निर्देशित करता येईल, तितक्याच वेगाने तो सूर्यापर्यंत पोहोचतो. हेच खरोखर लोकाचे द्वार आहे - जाणणाऱ्यांसाठी प्रवेशद्वार, आणि न जाणणाऱ्यांसाठी अडथळा. यावर हा श्लोक आहे - 'हृदयाच्या एकशे एक नाड्या आहेत; यांतील एक मस्तकाच्या शिखरापर्यंत जाते. तिच्याद्वारे वर जाऊन अमृतत्व प्राप्त होते; बाकीच्या विविध दिशांना निघण्यासाठी आहेत - विविध दिशांना निघण्यासाठी.'