The Sixteen Parts of a Fasting Man
षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्या हितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवंसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हशाथ हैनमुपससाद तं ह यत्किंच पप्रच्छ सर्वंह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ एवं सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयंहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥
'A person, my dear, has sixteen parts. Do not eat for fifteen days, but drink water as you wish; breath is made of water, so it will not be cut off by not drinking.' So Shvetaketu did not eat for fifteen days. Then he came to his father and said, 'What shall I recite, sir?' 'The verses, my dear, the formulas, the chants.' He said, 'They do not come to mind at all, sir.' His father said to him, 'Just as, my dear, of a single great blazing ember, only one spark the size of a firefly might remain, and by that alone it would not burn much more - so, my dear, one of your sixteen parts alone remains, and by that alone you cannot now recall the Vedas. Go and eat; then you will understand me.' So he ate, and then came to his father, and whatever he was asked, he could answer completely. His father then said to him, 'Just as, my dear, of a single great blazing ember, one remaining spark the size of a firefly, if covered up with straw and kindled, would by that alone burn much more - so, my dear, your one remaining part, covered up with food, was kindled, and by that alone you can now recall the Vedas. For truly, my dear, the mind is made of food, breath is made of water, and speech is made of heat.' And thus he came to understand it from him - yes, he came to understand it.
The Sixteen Parts of a Fasting Man
षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्या हितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवंसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हशाथ हैनमुपससाद तं ह यत्किंच पप्रच्छ सर्वंह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ एवं सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयंहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥
'सोम्य, पुरुष के सोलह कलाएँ हैं। पन्द्रह दिनों तक भोजन मत करो, परन्तु जितना चाहो जल पीते रहो; क्योंकि प्राण जलमय है, इसलिए न पीने से वह छिन्न नहीं होगा।' तब श्वेतकेतु पन्द्रह दिन तक भोजन नहीं किए रहे। फिर वे अपने पिता के पास आए और बोले, 'भो, मैं क्या पाठ करूँ?' 'ऋचाएँ, सोम्य, यजुष्, साम।' उन्होंने कहा, 'भो, वे मुझे बिल्कुल याद नहीं आतीं।' उनके पिता ने उनसे कहा, 'जैसे, सोम्य, एक बड़े प्रज्वलित अंगारे में से केवल जुगनू के बराबर एक चिनगारी शेष रह जाए, और उससे अधिक कुछ जल न सके - इसी प्रकार, सोम्य, तुम्हारी सोलह कलाओं में से केवल एक ही शेष है, और उससे तुम अभी वेदों का स्मरण नहीं कर सकते। जाओ और भोजन करो; तब तुम मुझे समझ सकोगे।' तब उन्होंने भोजन किया, फिर अपने पिता के पास आए, और जो कुछ भी उनसे पूछा गया, उसका वे पूर्ण उत्तर दे सके। उनके पिता ने तब उनसे कहा, 'जैसे, सोम्य, एक बड़े प्रज्वलित अंगारे में से जुगनू के बराबर बची एक चिनगारी को, यदि तिनकों से ढककर प्रज्वलित किया जाए, तो उससे बहुत अधिक जल सकता है - इसी प्रकार, सोम्य, तुम्हारी बची हुई एक कला अन्न से ढँककर प्रज्वलित हुई, और उससे अब तुम वेदों का स्मरण कर सकते हो। क्योंकि, सोम्य, मन अन्नमय है, प्राण जलमय है, और वाणी तेजोमय है।' इस प्रकार उन्हें यह उनसे समझ में आ गया - हाँ, समझ में आ गया।
The Sixteen Parts of a Fasting Man
षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्या हितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवंसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हशाथ हैनमुपससाद तं ह यत्किंच पप्रच्छ सर्वंह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ एवं सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयंहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥
'सोम्या, पुरुषाच्या सोळा कला आहेत. पंधरा दिवस भोजन करू नकोस, पण जितके हवे तितके पाणी पीत राहा; कारण प्राण जलमय आहे, म्हणून न प्यायल्याने तो तुटणार नाही.' मग श्वेतकेतू पंधरा दिवस भोजन न करता राहिला. मग तो आपल्या वडिलांकडे आला आणि म्हणाला, 'भो, मी काय पठण करू?' 'ऋचा, सोम्या, यजुष्, साम.' तो म्हणाला, 'भो, त्या मला अजिबात आठवत नाहीत.' त्याच्या वडिलांनी त्याला म्हटले, 'जसे, सोम्या, एका मोठ्या प्रज्वलित निखाऱ्यातून केवळ काजव्याएवढी एक ठिणगी उरावी, आणि तिच्याने त्याहून अधिक काही जळू शकू नये - याचप्रमाणे, सोम्या, तुझ्या सोळा कलांपैकी केवळ एकच उरली आहे, आणि तिच्याने तू आत्ता वेद स्मरण करू शकत नाहीस. जा आणि भोजन कर; मग तू मला समजशील.' मग त्याने भोजन केले, मग आपल्या वडिलांकडे आला, आणि जे काही त्याला विचारले गेले, त्याचे तो पूर्ण उत्तर देऊ शकला. त्याच्या वडिलांनी मग त्याला म्हटले, 'जसे, सोम्या, एका मोठ्या प्रज्वलित निखाऱ्यातून काजव्याएवढी उरलेली एक ठिणगी, जर गवताने झाकून प्रज्वलित केली, तर तिच्याने त्याहून खूप अधिक जळू शकते - याचप्रमाणे, सोम्या, तुझी उरलेली एक कला अन्नाने झाकून प्रज्वलित झाली, आणि तिच्याने आता तू वेद स्मरण करू शकतोस. कारण, सोम्या, मन अन्नमय आहे, प्राण जलमय आहे, आणि वाणी तेजोमय आहे.' अशा प्रकारे त्याला हे त्याच्याकडून समजले - होय, समजले.