The Small Space Within the Heart
॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय अकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स ब्रूयात्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिकामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनम् यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनिवुद्य व्रजन्त्येतंश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥
Now, in this citadel of Brahman, the body, there is a small lotus-shaped dwelling, the heart, and within it a small space. What is within that space should be sought out; that indeed is what one should desire to understand. If someone should say to you, 'In this citadel of Brahman there is a small lotus-shaped dwelling, and within it a small space - what is there within it that should be sought out, that one should desire to understand?' you should say: 'As vast as this outer space is, so vast is the space within the heart. Both heaven and earth are contained within it, both fire and wind, sun and moon, lightning and the stars; whatever exists here, and whatever does not, all of it is contained within it.' And if someone should say to you, 'If everything in this citadel of Brahman is thus contained, all beings and all desires, then what remains of it when old age overtakes it, or when it perishes?' you should say: 'This does not age with the body's aging, nor is it slain by the body's slaying. This is the real citadel of Brahman; desires are contained within it. This is the Self, free from evil, free from old age, free from death, free from sorrow, free from hunger, free from thirst, whose desire is truth, whose every conception is truth. Just as people here on earth follow after whatever they are commanded, and become attached to whatever land or field they desire, so it is there as well. And just as, here, whatever is gained by mere action wears away, so too there, whatever is gained by mere merit wears away. Therefore, those who depart from here without having realized the Self and these true desires find no freedom of movement in any world; but those who depart from here having realized the Self and these true desires find freedom of movement in all worlds.'
The Small Space Within the Heart
॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय अकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स ब्रूयात्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिकामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनम् यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनिवुद्य व्रजन्त्येतंश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥
अब, इस ब्रह्मपुर (शरीर) में एक छोटा-सा कमलाकार गृह (हृदय) है, और उसके भीतर एक छोटा-सा आकाश है। उस आकाश के भीतर जो है, वही खोजा जाना चाहिए; वही वस्तुतः जानने योग्य है। यदि कोई तुमसे कहे, 'इस ब्रह्मपुर में एक छोटा-सा कमलाकार गृह है, और उसके भीतर एक छोटा-सा आकाश है - उसके भीतर ऐसा क्या है जो खोजा जाना चाहिए, जो जानने योग्य है?' तो तुम्हें कहना चाहिए - 'जितना विशाल यह बाहरी आकाश है, उतना ही विशाल हृदय के भीतर का यह आकाश है। स्वर्ग और पृथ्वी दोनों इसी में समाहित हैं, अग्नि और वायु दोनों, सूर्य और चन्द्रमा, बिजली और नक्षत्र भी; जो कुछ यहाँ है, और जो नहीं है, वह सब इसी में समाहित है।' और यदि कोई तुमसे कहे, 'यदि इस ब्रह्मपुर में यह सब कुछ इस प्रकार समाहित है, सब प्राणी और सब कामनाएँ, तो जब वृद्धावस्था इसे घेर ले, या यह नष्ट हो जाए, तो इसमें से क्या शेष रहता है?' तो तुम्हें कहना चाहिए - 'यह शरीर की वृद्धावस्था से वृद्ध नहीं होता, न शरीर के विनाश से इसका विनाश होता है। यही सच्चा ब्रह्मपुर है; कामनाएँ इसी में समाहित हैं। यही वह आत्मा है, पाप से रहित, वृद्धावस्था से रहित, मृत्यु से रहित, शोक से रहित, भूख से रहित, प्यास से रहित, जिसकी कामना सत्य है, जिसका हर संकल्प सत्य है। जैसे यहाँ पृथ्वी पर लोग जिस भी आज्ञा का पालन करते हैं, और जिस भी भूमि या क्षेत्र की कामना करते हैं, उसी से आसक्त हो जाते हैं, वैसे ही वहाँ भी होता है। और जैसे यहाँ, कर्म से प्राप्त हुआ कुछ भी क्षीण हो जाता है, वैसे ही वहाँ, पुण्य से प्राप्त हुआ कुछ भी क्षीण हो जाता है। इसीलिए, जो यहाँ से आत्मा और इन सत्य कामनाओं को जाने बिना जाते हैं, उन्हें किसी भी लोक में स्वच्छन्द विचरण नहीं मिलता; परन्तु जो यहाँ से आत्मा और इन सत्य कामनाओं को जानकर जाते हैं, उन्हें सब लोकों में स्वच्छन्द विचरण मिलता है।'
The Small Space Within the Heart
॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय अकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स ब्रूयात्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिकामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनम् यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनिवुद्य व्रजन्त्येतंश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥
आता, या ब्रह्मपुरात (शरीरात) एक लहान कमळाकार गृह (हृदय) आहे, आणि त्याच्या आत एक लहान आकाश आहे. त्या आकाशाच्या आत जे आहे, तेच शोधले पाहिजे; तेच खरोखर जाणून घेण्यायोग्य आहे. जर कोणी तुला म्हणाला, 'या ब्रह्मपुरात एक लहान कमळाकार गृह आहे, आणि त्याच्या आत एक लहान आकाश आहे - त्याच्या आत असे काय आहे जे शोधले पाहिजे, जे जाणून घेण्यायोग्य आहे?' तर तू म्हणावेस - 'जितके विशाल हे बाह्य आकाश आहे, तितकेच विशाल हृदयाच्या आत असलेले हे आकाश आहे. स्वर्ग आणि पृथ्वी दोन्ही यातच सामावलेली आहेत, अग्नी आणि वायू दोन्ही, सूर्य आणि चंद्र, वीज आणि नक्षत्रेही; जे काही इथे आहे, आणि जे नाही, ते सर्व यातच सामावलेले आहे.' आणि जर कोणी तुला म्हणाला, 'जर या ब्रह्मपुरात हे सर्व काही असे सामावलेले आहे, सर्व प्राणी आणि सर्व इच्छा, तर जेव्हा वृद्धत्व याला घेरेल, किंवा हे नष्ट होईल, तेव्हा यातून काय उरते?' तर तू म्हणावेस - 'हे शरीराच्या वृद्धत्वाने वृद्ध होत नाही, ना शरीराच्या नाशाने याचा नाश होतो. हेच खरे ब्रह्मपुर आहे; इच्छा यातच सामावलेल्या आहेत. हाच तो आत्मा आहे, पापरहित, वृद्धत्वरहित, मृत्युरहित, शोकरहित, भूकरहित, तहानरहित, ज्याची इच्छा सत्य आहे, ज्याचा प्रत्येक संकल्प सत्य आहे. जसे इथे पृथ्वीवर लोक ज्या आज्ञेचे पालन करतात, आणि ज्या भूमीची किंवा क्षेत्राची इच्छा करतात, त्याच्याशी आसक्त होतात, तसेच तिथेही होते. आणि जसे इथे, कर्माने प्राप्त झालेले काहीही झिजते, तसेच तिथे, पुण्याने प्राप्त झालेले काहीही झिजते. म्हणूनच, जे इथून आत्मा आणि या सत्य इच्छांना न जाणता जातात, त्यांना कोणत्याही लोकात स्वच्छंद संचार मिळत नाही; पण जे इथून आत्मा आणि या सत्य इच्छांना जाणून जातात, त्यांना सर्व लोकांत स्वच्छंद संचार मिळतो.'