The Sun's Song and the Breath Unbroken
अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यंस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥ अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानंस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥ अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदंसर्वंस्थितम् ॥ ६ ॥ द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥ यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥ येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तंस्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
Now, as to the cosmic aspect: one should meditate on the sun that shines yonder as the Udgitha, for as it rises it sings out, as it were, for the sake of all creatures. As it rises, it dispels darkness and fear, and one who knows this becomes a dispeller of darkness and fear. This breath within and that sun without are the same - both are warm; people call the one 'sound' and the other 'resonance.' Therefore one should meditate on the Udgitha as both this one here and that one yonder. Next, one should meditate on the pervading breath as the Udgitha. What one breathes out is the outbreath, what one breathes in is the inbreath, and their junction is the pervading breath - and the pervading breath is speech. Therefore, when one speaks, one does so without exhaling or inhaling. Speech is the sacred verse, so one utters the verse without exhaling or inhaling. The verse is the chant, so one sings the chant without exhaling or inhaling. The chant is the Udgitha, so one sings the Udgitha without exhaling or inhaling. Likewise, other feats requiring strength - kindling a fire, running a race, bending a strong bow - are done without exhaling or inhaling. For this reason, one should meditate on the pervading breath as the Udgitha. Further, one should meditate on the very syllables of the word Udgitha: 'ud' is breath, for by breath one rises up; 'gi' is speech, for speech is called 'words'; 'tha' is food, for on food everything rests. Heaven is 'ud', the atmosphere is 'gi', the earth is 'tha'; the sun is 'ud', the wind is 'gi', fire is 'tha'; the Sama-veda is 'ud', the Yajur-veda is 'gi', the Rig-veda is 'tha'. Speech yields its milk for the one who, knowing this, meditates thus on the syllables of the Udgitha, and that milk makes one rich in food, an eater of food. Now, as to the fulfillment of desires: one who wishes to obtain something should, before beginning his chant, call to mind the sacred verse, its sage, its deity, its metre, and its melody, along with the direction he is about to praise. Drawing near to his own self last of all, let him sing with his desire held in mind, attentive and undistracted - and that desire for whose sake he sings will be swiftly fulfilled.
The Sun's Song and the Breath Unbroken
अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यंस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥ अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानंस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥ अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदंसर्वंस्थितम् ॥ ६ ॥ द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥ यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥ येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तंस्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
अब अधिदैवत रूप में - इस उगते हुए सूर्य को उद्गीथ मानकर उसकी उपासना करनी चाहिए, क्योंकि उगते समय यह मानो सब प्राणियों के लिए गा रहा हो। उगते समय यह अन्धकार और भय को दूर करता है, और जो यह जानता है, वह अन्धकार और भय को दूर करने वाला बन जाता है। यह भीतर का प्राण और वह बाहर का सूर्य एक ही हैं - दोनों उष्ण हैं; लोग एक को 'स्वर' और दूसरे को 'प्रतिस्वर' कहते हैं। इसलिए इस लोक और उस लोक दोनों को उद्गीथ मानकर उपासना करनी चाहिए। इसके बाद व्यान (व्यापक प्राण) को उद्गीथ मानकर उपासना करनी चाहिए। जो बाहर छोड़ा जाता है वह प्राण है, जो भीतर लिया जाता है वह अपान है, और इन दोनों का संधिस्थल व्यान है - और व्यान ही वाणी है। इसीलिए जब कोई बोलता है, तो न साँस बाहर छोड़ता है न भीतर लेता है। वाणी ही ऋचा है, इसलिए ऋचा भी बिना श्वास लिए बोली जाती है। ऋचा ही साम है, इसलिए साम भी बिना श्वास लिए गाया जाता है। साम ही उद्गीथ है, इसलिए उद्गीथ भी बिना श्वास लिए गाया जाता है। इसी प्रकार बल की आवश्यकता वाले अन्य कर्म - अग्नि मन्थन, दौड़, दृढ़ धनुष खींचना - बिना श्वास लिए ही किए जाते हैं। इसीलिए व्यान को उद्गीथ मानकर उपासना करनी चाहिए। इसके अतिरिक्त, उद्गीथ शब्द के अक्षरों की भी उपासना करनी चाहिए - 'उद्' प्राण है, क्योंकि प्राण से ही उत्थान होता है; 'गी' वाणी है, क्योंकि वाणी को 'गिर' कहा जाता है; 'थ' अन्न है, क्योंकि अन्न पर ही सब कुछ टिका है। स्वर्ग 'उद्' है, अन्तरिक्ष 'गी' है, पृथ्वी 'थ' है; सूर्य 'उद्' है, वायु 'गी' है, अग्नि 'थ' है; सामवेद 'उद्' है, यजुर्वेद 'गी' है, ऋग्वेद 'थ' है। जो यह जानकर उद्गीथ के अक्षरों की इस प्रकार उपासना करता है, उसके लिए वाणी दूध देती है, और वह दूध उसे अन्नवान और अन्नाद बनाता है। अब कामनापूर्ति के विषय में - जो कुछ पाना चाहता है, उसे अपना गान आरम्भ करने से पहले उस ऋचा, उसके ऋषि, उसकी देवता, उसके छन्द और उसके स्तोम का स्मरण करना चाहिए, साथ ही उस दिशा का भी जिसकी वह स्तुति करने जा रहा है। अन्त में अपनी आत्मा के निकट पहुँचकर, अपनी कामना का मनन करते हुए, सावधान और अविचलित होकर गाना चाहिए - तब जिस कामना के लिए वह गाता है, वह शीघ्र पूर्ण होती है।
The Sun's Song and the Breath Unbroken
अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यंस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥ अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानंस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥ अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदंसर्वंस्थितम् ॥ ६ ॥ द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥ यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥ येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तंस्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
आता अधिदैवत रूपाने - या उगवत्या सूर्याला उद्गीथ मानून त्याची उपासना करावी, कारण उगवताना तो जणू सर्व प्राण्यांसाठी गात असतो. उगवताना तो अंधार आणि भीती दूर करतो, आणि जो हे जाणतो, तो अंधार आणि भीती दूर करणारा बनतो. हा आतील प्राण आणि तो बाहेरील सूर्य एकच आहेत - दोघेही उष्ण आहेत; लोक एकाला 'स्वर' आणि दुसऱ्याला 'प्रतिस्वर' म्हणतात. म्हणून हा लोक आणि तो लोक दोन्ही उद्गीथ मानून उपासावेत. यानंतर व्यान (व्यापक प्राण) याला उद्गीथ मानून उपासना करावी. जो बाहेर सोडला जातो तो प्राण, जो आत घेतला जातो तो अपान, आणि या दोघांचा संधिबिंदू म्हणजे व्यान - आणि व्यान म्हणजेच वाणी. म्हणूनच जेव्हा कोणी बोलतो, तेव्हा श्वास ना बाहेर सोडतो ना आत घेतो. वाणी हीच ऋचा आहे, म्हणून ऋचाही श्वासाविना बोलली जाते. ऋचा हीच साम आहे, म्हणून सामही श्वासाविना गायले जाते. साम हाच उद्गीथ आहे, म्हणून उद्गीथही श्वासाविना गायला जातो. त्याचप्रमाणे सामर्थ्याची गरज असलेली इतर कामे - अग्निमंथन, धावणे, कठीण धनुष्य ओढणे - श्वासाविनाच केली जातात. म्हणूनच व्यानाला उद्गीथ मानून उपासना करावी. याशिवाय, उद्गीथ शब्दाच्या अक्षरांचीही उपासना करावी - 'उद्' म्हणजे प्राण, कारण प्राणामुळेच उत्थान होते; 'गी' म्हणजे वाणी, कारण वाणीला 'गिर' म्हणतात; 'थ' म्हणजे अन्न, कारण अन्नावरच सर्व काही टिकून आहे. स्वर्ग 'उद्' आहे, अंतरिक्ष 'गी' आहे, पृथ्वी 'थ' आहे; सूर्य 'उद्' आहे, वायू 'गी' आहे, अग्नी 'थ' आहे; सामवेद 'उद्' आहे, यजुर्वेद 'गी' आहे, ऋग्वेद 'थ' आहे. जो हे जाणून उद्गीथाच्या अक्षरांची अशी उपासना करतो, त्याच्यासाठी वाणी दूध देते, आणि ते दूध त्याला अन्नवान आणि अन्नाद बनवते. आता इच्छापूर्तीविषयी - ज्याला काही मिळवायचे असेल, त्याने आपले गायन सुरू करण्यापूर्वी त्या ऋचेचे, तिच्या ऋषीचे, तिच्या देवतेचे, तिच्या छंदाचे आणि तिच्या स्तोमाचे स्मरण करावे, तसेच ज्या दिशेची तो स्तुती करणार आहे तिचेही. शेवटी आपल्या स्वतःच्या आत्म्याजवळ पोहोचून, आपल्या इच्छेचे मनन करत, सावध आणि अविचल राहून गावे - तेव्हा ज्या इच्छेसाठी तो गातो, ती लवकर पूर्ण होते.