Understanding Is Greater Than Meditation
विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यंराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यांसर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
'Understanding is indeed greater than meditation. Through understanding one understands the Rig-veda, the Yajur-veda, the Sama-veda, the Atharva-veda as the fourth, the ancient lore and legend as the fifth, the science of ancestral rites, the science of numbers, the science of portents, the science of time, logic, the science of ethics, the science of the gods, the science of sacred knowledge, the science of spirits, the science of government, the science of the stars, the science of serpents and celestial beings, heaven and earth, wind and space, water and heat, gods and men, cattle and birds, grass and trees, wild animals down to worms, moths, and ants, right and wrong, true and false, good and bad, the pleasing and the displeasing, food and its taste, this world and that world - all this one understands only through understanding. Meditate upon understanding.' 'One who meditates on understanding as Brahman attains those worlds that are full of understanding and knowledge, so far as understanding extends, and has freedom of movement there. Is there, venerable one, anything greater than understanding?' 'There is indeed something greater than understanding.'
Understanding Is Greater Than Meditation
विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यंराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यांसर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
'विज्ञान वस्तुतः ध्यान से बढ़कर है। विज्ञान के द्वारा ही मनुष्य ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथे अथर्ववेद, पाँचवें इतिहास-पुराण, पित्र्य गणना, अंकशास्त्र, निमित्तशास्त्र, कालशास्त्र, तर्कशास्त्र, नीतिशास्त्र, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्प-देवजनविद्या, स्वर्ग और पृथ्वी, वायु और आकाश, जल और तेज, देव और मनुष्य, पशु और पक्षी, तृण-वनस्पति, कीड़े-पतंगों तक के वन्य जीव, धर्म और अधर्म, सत्य और असत्य, साधु और असाधु, प्रिय और अप्रिय, अन्न और रस, इस लोक और उस लोक को समझता है - यह सब केवल विज्ञान के द्वारा ही समझा जाता है। विज्ञान की उपासना करो।' 'जो विज्ञान को ब्रह्म मानकर उपासना करता है, वह विज्ञान और ज्ञान से परिपूर्ण लोकों को प्राप्त करता है, विज्ञान की सीमा तक उसे स्वच्छन्द विचरण प्राप्त होता है। क्या, भगवन्, विज्ञान से भी बढ़कर कुछ है?' 'विज्ञान से भी बढ़कर निश्चय ही कुछ है।'
Understanding Is Greater Than Meditation
विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यंराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यांसर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
'विज्ञान खरोखर ध्यानाहून श्रेष्ठ आहे. विज्ञानाद्वारेच मनुष्य ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथा अथर्ववेद, पाचवा इतिहास-पुराण, पित्र्य गणना, अंकशास्त्र, निमित्तशास्त्र, कालशास्त्र, तर्कशास्त्र, नीतिशास्त्र, देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्प-देवजनविद्या, स्वर्ग आणि पृथ्वी, वायू आणि आकाश, जल आणि तेज, देव आणि मानव, पशू आणि पक्षी, गवत-वनस्पती, किड्या-पतंगांपर्यंतचे वन्य प्राणी, धर्म आणि अधर्म, सत्य आणि असत्य, साधू आणि असाधू, प्रिय आणि अप्रिय, अन्न आणि रस, हा लोक आणि तो लोक समजतो - हे सर्व केवळ विज्ञानाद्वारेच समजले जाते. विज्ञानाची उपासना कर.' 'जो विज्ञानाला ब्रह्म मानून उपासना करतो, तो विज्ञान आणि ज्ञानाने परिपूर्ण लोक प्राप्त करतो, विज्ञानाच्या मर्यादेपर्यंत त्याला स्वच्छंद संचार प्राप्त होतो. भगवन, विज्ञानाहूनही श्रेष्ठ काही आहे का?' 'विज्ञानाहूनही श्रेष्ठ नक्कीच काही आहे.'