मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तं होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतंस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५ ॥ स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रांराजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ ८ ॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥ ११ ॥

When the crops of the Kuru country had been ruined by hail, Ushasti Chakrayana lived in destitution in the village of an elephant-driver, together with his young wife. He begged food from the elephant-driver, who was eating beans. The man said, 'I have no more beans than these here set before me.' Ushasti said, 'Give me some of these.' He gave them to him, and said, 'Here, there is also water to drink.' Ushasti said, 'Were I to drink it, it would be like drinking another's leavings.' The man said, 'But were not these beans also leftover, already touched by me?' 'True,' said Ushasti, 'but had I not eaten them, I would not have lived; drinking water, however, is a matter of choice for me.' Having eaten, he carried the remainder to his wife. But she had already obtained alms elsewhere, and having enough, she took what he had saved and put it aside. Rising in the morning, Ushasti said, 'If only I could obtain a little wealth, I might go to the king who is about to hold a sacrifice, and he might appoint me to some priestly office.' His wife said, 'Look, my husband - here are those very beans you saved.' He ate them, and went to the sacrifice that was in progress. There he went and sat down near the chanting priests, in the hall where they were about to sing their hymns of praise. He said to the Prastotr priest, 'Prastotr, the deity connected with the Prastava chant - if you sing the Prastava without knowing that deity, your head will fall off.' In just the same way he spoke to the Udgatr priest about the deity of the Udgitha, and to the Pratihartr priest about the deity of the Pratihara. Struck with fear, they all fell silent.

मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तं होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतंस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५ ॥ स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रांराजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ ८ ॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥ ११ ॥

जब कुरु देश की फसलें ओलों से नष्ट हो गईं, तो उषस्ति चाक्रायण अपनी युवा पत्नी के साथ एक हाथी-चालक के गाँव में दरिद्रावस्था में रहने लगा। उसने उस हाथी-चालक से भिक्षा माँगी, जो उस समय कुल्माष (उड़द) खा रहा था। उस व्यक्ति ने कहा, 'मेरे पास इनके अतिरिक्त, जो मेरे सामने रखे हैं, और कुल्माष नहीं हैं।' उषस्ति ने कहा, 'इन्हीं में से मुझे कुछ दे दो।' उसने उसे दे दिए, और कहा, 'यह लो, पीने के लिए जल भी है।' उषस्ति ने कहा, 'यदि मैं इसे पीऊँ, तो यह दूसरे के जूठे जल के समान होगा।' उस व्यक्ति ने कहा, 'परन्तु क्या ये कुल्माष भी जूठे नहीं हैं, जिन्हें मैंने छुआ है?' 'सच है,' उषस्ति ने कहा, 'परन्तु यदि मैं इन्हें न खाता, तो जीवित न रहता; परन्तु जल पीना मेरे लिए ऐच्छिक है।' खाने के बाद उसने शेष भाग अपनी पत्नी के लिए ले जाया। परन्तु उसे कहीं और से पहले ही भिक्षा मिल चुकी थी, और पर्याप्त होने से, उसने पति के बचाए हुए भाग को रख दिया। सवेरे उठकर उषस्ति ने कहा, 'यदि मुझे थोड़ा धन मिल जाए, तो मैं उस राजा के पास जाऊँ जो यज्ञ करने वाला है, हो सकता है वह मुझे किसी ऋत्विज पद पर नियुक्त कर दे।' उसकी पत्नी ने कहा, 'देखो, स्वामी - ये वही कुल्माष हैं जो तुमने बचाए थे।' उसने उन्हें खाया, और उस यज्ञ में गया जो चल रहा था। वहाँ जाकर वह उद्गाताओं के निकट जा बैठा, उसी सभा में जहाँ वे अपनी स्तुतियाँ गाने वाले थे। उसने प्रस्तोता से कहा, 'प्रस्तोता, प्रस्ताव से सम्बद्ध देवता - यदि तुम उस देवता को जाने बिना प्रस्ताव गाओगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' इसी प्रकार उसने उद्गाता से उद्गीथ के देवता के विषय में और प्रतिहर्ता से प्रतिहार के देवता के विषय में कहा। भयभीत होकर वे सब चुप हो गए।

मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तं होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतंस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५ ॥ स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रांराजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ ८ ॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥ ११ ॥

जेव्हा कुरु देशातील पिके गारपिटीने नष्ट झाली, तेव्हा उषस्ती चाक्रायण आपल्या तरुण पत्नीसह एका हत्ती-चालकाच्या गावात दारिद्र्यात राहू लागला. त्याने त्या हत्ती-चालकाकडे भिक्षा मागितली, जो त्यावेळी कुळथाच्या शेंगा (कुल्माष) खात होता. त्या माणसाने म्हटले, 'माझ्याकडे यांशिवाय, जे माझ्यासमोर ठेवलेले आहेत, आणखी कुल्माष नाहीत.' उषस्तीने म्हटले, 'यातीलच मला काही दे.' त्याने त्याला दिले, आणि म्हटले, 'हे घे, प्यायला पाणीही आहे.' उषस्तीने म्हटले, 'जर मी हे प्यालो, तर ते दुसऱ्याच्या उष्ट्या पाण्यासारखे होईल.' त्या माणसाने म्हटले, 'पण हे कुल्माषही उष्टे नाहीत का, ज्यांना मी स्पर्श केला आहे?' 'खरे आहे,' उषस्ती म्हणाला, 'पण जर मी हे खाल्ले नसते, तर जिवंत राहिलो नसतो; पण पाणी पिणे माझ्यासाठी ऐच्छिक आहे.' खाल्ल्यानंतर त्याने उरलेला भाग आपल्या पत्नीसाठी नेला. पण तिला आधीच कुठून तरी भिक्षा मिळाली होती, आणि पुरेसे असल्याने, तिने पतीने वाचवलेला भाग बाजूला ठेवला. सकाळी उठून उषस्ती म्हणाला, 'जर मला थोडे धन मिळाले, तर मी त्या राजाकडे जाईन जो यज्ञ करणार आहे, कदाचित तो मला एखाद्या ऋत्विज पदावर नेमेल.' त्याची पत्नी म्हणाली, 'बघ, स्वामी - हेच ते कुल्माष आहेत जे तू वाचवले होतेस.' त्याने ते खाल्ले, आणि जो यज्ञ चालू होता तिथे गेला. तिथे जाऊन तो उद्गात्यांच्या जवळ जाऊन बसला, त्याच सभेत जिथे ते आपल्या स्तुती गाणार होते. त्याने प्रस्तोत्याला म्हटले, 'प्रस्तोत्या, प्रस्तावाशी संबंधित देवता - जर तू ती देवता न जाणता प्रस्ताव गायलास, तर तुझे डोके गळून पडेल.' त्याचप्रमाणे त्याने उद्गात्याला उद्गीथाच्या देवतेबद्दल आणि प्रतिहर्त्याला प्रतिहाराच्या देवतेबद्दल सांगितले. भयभीत होऊन ते सर्व गप्प झाले.