उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणां ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति संस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥

'Look at yourselves in a pan of water, and whatever you do not understand about yourselves, tell me.' They looked at themselves in the pan of water. Prajapati said to them, 'What do you see?' They said, 'We see our very selves entirely, sir, a likeness even to the hairs and nails.' Prajapati said to them, 'Adorn yourselves well, dress well, make yourselves attractive, and then look again into the pan of water.' They adorned themselves well, dressed well, made themselves attractive, and looked into the pan of water. Prajapati said to them, 'What do you see?' They said, 'Just as we ourselves are here, sir, well adorned, well dressed, made attractive - so, sir, are these two, well adorned, well dressed, made attractive.' 'That is the Self,' he said; 'that is the immortal, the fearless; that is Brahman.' Both of them went away with a satisfied heart. But watching them go, Prajapati said, 'They are going away without having grasped or found the Self; whichever of them, gods or demons, follows this doctrine, they shall be defeated.' So Virochana, with a satisfied heart, went to the demons and preached this doctrine to them: 'The self alone is to be worshiped here, the self is to be served; by worshiping the self and serving the self here, one obtains both worlds, this one and that one.' This is why, even now, people here say of one who gives no alms, has no faith, and offers no sacrifice, 'Ah, how demon-like!' - for this indeed is the doctrine of the demons. They adorn the body of one who has died with things gotten by begging, with clothing, and with ornaments, thinking that by this they will win the other world.

उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणां ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति संस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥

'जल भरे पात्र में अपने को देखो, और अपने विषय में जो कुछ न समझ में आए, वह मुझे बताओ।' उन्होंने जल भरे पात्र में स्वयं को देखा। प्रजापति ने उनसे कहा, 'तुम क्या देखते हो?' उन्होंने कहा, 'भगवन्, हम अपने आपको पूर्णतः देखते हैं, बाल और नखों तक प्रतिरूप।' प्रजापति ने उनसे कहा, 'अच्छी तरह अलंकृत होकर, अच्छे वस्त्र पहनकर, सजकर, पुनः जल भरे पात्र में देखो।' उन्होंने अच्छी तरह अलंकृत होकर, अच्छे वस्त्र पहनकर, सजकर जल भरे पात्र में देखा। प्रजापति ने उनसे कहा, 'तुम क्या देखते हो?' उन्होंने कहा, 'भगवन्, जैसे हम यहाँ अच्छी तरह अलंकृत, अच्छे वस्त्रों में, सजे हुए हैं, वैसे ही, भगवन्, ये दोनों अच्छी तरह अलंकृत, अच्छे वस्त्रों में, सजे हुए हैं।' 'यही आत्मा है,' उन्होंने कहा; 'यही अमृत है, यही निर्भय है, यही ब्रह्म है।' वे दोनों सन्तुष्ट हृदय से चले गए। परन्तु उन्हें जाते देखकर प्रजापति ने कहा, 'वे आत्मा को पकड़े या पाए बिना ही जा रहे हैं; देव हों या असुर, जो भी इस सिद्धान्त का अनुसरण करेंगे, वे पराजित होंगे।' तब विरोचन सन्तुष्ट हृदय से असुरों के पास गया और उन्हें यह सिद्धान्त सिखाया - 'यहाँ आत्मा की ही उपासना करनी चाहिए, आत्मा की ही सेवा करनी चाहिए; यहाँ आत्मा की उपासना और सेवा करके ही मनुष्य दोनों लोक प्राप्त करता है, यह लोक और वह लोक।' इसीलिए आज भी लोग यहाँ उस व्यक्ति के विषय में कहते हैं जो दान नहीं देता, श्रद्धा नहीं रखता, यज्ञ नहीं करता - 'अरे, यह तो असुर जैसा है!' क्योंकि यही असुरों का सिद्धान्त है। वे मृतक के शरीर को भिक्षा से प्राप्त वस्तुओं से, वस्त्र से, आभूषण से अलंकृत करते हैं, यह सोचकर कि इससे वे उस लोक को जीत लेंगे।

उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणां ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति संस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥

'पाण्याने भरलेल्या पात्रात स्वतःला पाहा, आणि स्वतःविषयी जे काही समजत नसेल, ते मला सांगा.' त्यांनी पाण्याने भरलेल्या पात्रात स्वतःला पाहिले. प्रजापती त्यांना म्हणाला, 'तुम्हाला काय दिसते?' ते म्हणाले, 'भगवन, आम्ही स्वतःला पूर्णपणे पाहतो, केस आणि नखांपर्यंत प्रतिरूप.' प्रजापती त्यांना म्हणाला, 'चांगले अलंकृत होऊन, चांगले वस्त्र परिधान करून, सजून, पुन्हा पाण्याने भरलेल्या पात्रात पाहा.' त्यांनी चांगले अलंकृत होऊन, चांगले वस्त्र परिधान करून, सजून पाण्याने भरलेल्या पात्रात पाहिले. प्रजापती त्यांना म्हणाला, 'तुम्हाला काय दिसते?' ते म्हणाले, 'भगवन, जसे आम्ही इथे चांगले अलंकृत, चांगल्या वस्त्रांत, सजलेले आहोत, तसेच, भगवन, हे दोघे चांगले अलंकृत, चांगल्या वस्त्रांत, सजलेले आहेत.' 'हाच आत्मा आहे,' तो म्हणाला; 'हाच अमृत आहे, हाच निर्भय आहे, हेच ब्रह्म आहे.' ते दोघे संतुष्ट अंतःकरणाने निघून गेले. पण त्यांना जाताना पाहून प्रजापती म्हणाला, 'ते आत्म्याला न धरता किंवा न मिळवता जात आहेत; देव असोत किंवा असुर, जे कोणी या सिद्धांताचे अनुसरण करतील, ते पराभूत होतील.' मग विरोचन संतुष्ट अंतःकरणाने असुरांकडे गेला आणि त्यांना हा सिद्धांत शिकवला - 'इथे आत्म्याचीच उपासना केली पाहिजे, आत्म्याचीच सेवा केली पाहिजे; इथे आत्म्याची उपासना आणि सेवा करूनच मनुष्य दोन्ही लोक प्राप्त करतो, हा लोक आणि तो लोक.' म्हणूनच आजही लोक इथे त्या व्यक्तीविषयी म्हणतात जो दान देत नाही, श्रद्धा ठेवत नाही, यज्ञ करत नाही - 'अरे, हा तर असुरासारखा आहे!' कारण हाच असुरांचा सिद्धांत आहे. ते मृताच्या शरीराला भिक्षेने मिळालेल्या वस्तूंनी, वस्त्राने, आभूषणाने अलंकृत करतात, असा विचार करून की यामुळे ते तो लोक जिंकतील.