वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥ अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरण्यदंष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥ तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतं सैषा विराडन्नादी तयेदं सर्वं दृष्टं सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥

Wind is truly the one that draws in everything. When fire goes out, it goes into the wind alone; when the sun sets, it goes into the wind alone; when the moon sets, it goes into the wind alone. When the waters dry up, they go into the wind alone; for the wind indeed draws all of these into itself - so much for the cosmic aspect. Now, as to the individual self: breath is truly the one that draws in everything. When a person sleeps, speech goes into breath alone, and so do the eye, the ear, and the mind; for breath indeed draws all of these into itself. These, then, are the two who draw everything in - wind among the gods, and breath among the vital powers. Once, while Shaunaka Kapeya and Abhipratarin Kakshaseni were being served their meal, a student begged food of them, but they gave him none. He then said, 'The one god who swallowed the four great ones, the guardian of the world - him, O Kapeya, mortals do not perceive, though he dwells in many forms; O Abhipratarin, to him who owns this food, this food has not been given.' Shaunaka Kapeya, reflecting on this, came back to him and said, 'He is the soul of the gods, the creator of creatures, with golden tusks, who eats but is never devoured; they say his greatness is great indeed, since, not being eaten himself, he eats even that which does not eat.' 'It is this very being, O student, whom we worship. Bring him some food.' So they gave him food. Now, of these, five are one, and five are another, making ten - and that is the perfect number (krita); therefore, in all directions, this tenfold food is called krita. This same is the all-embracing Viraj, the eater of food; by this, all this is seen. One who knows this thus, all this becomes seen through him; he becomes an eater of food - yes, he who knows this.

वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥ अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरण्यदंष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥ तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतं सैषा विराडन्नादी तयेदं सर्वं दृष्टं सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥

वायु ही वस्तुतः सबका ग्रसन करने वाला है। जब अग्नि बुझती है, तो वह वायु में ही लीन हो जाती है; जब सूर्य अस्त होता है, तो वह वायु में ही लीन हो जाता है; जब चन्द्रमा अस्त होता है, तो वह वायु में ही लीन हो जाता है। जब जल सूख जाता है, तो वह वायु में ही लीन हो जाता है; क्योंकि वायु ही इन सबका ग्रसन करता है - यह हुई अधिदैवत व्याख्या। अब अध्यात्म - प्राण ही वस्तुतः सबका ग्रसन करने वाला है। जब पुरुष सोता है, तो वाणी प्राण में ही लीन हो जाती है, और वैसे ही नेत्र, कान और मन भी; क्योंकि प्राण ही इन सबका ग्रसन करता है। ये दो ही सबके ग्रसनकर्ता हैं - देवताओं में वायु, और शक्तियों में प्राण। एक बार, जब शौनक कापेय और अभिप्रतारिण काक्षसेनि भोजन कर रहे थे, तब एक ब्रह्मचारी ने उनसे भिक्षा माँगी, परन्तु उन्होंने उसे कुछ न दिया। तब उसने कहा, 'जिस एक देव ने चार महानों को निगल लिया, संसार का वह रक्षक - हे कापेय, उसे मरणशील मनुष्य नहीं पहचानते, यद्यपि वह बहुरूपों में निवास करता है; हे अभिप्रतारिण, जिसका यह अन्न है, उसे यह अन्न नहीं दिया गया है।' शौनक कापेय ने इस पर विचार करते हुए लौटकर कहा, 'वह देवताओं की आत्मा है, प्रजा का जनक है, स्वर्ण-दंष्ट्र वाला है, वह खाता है परन्तु कभी खाया नहीं जाता; कहते हैं उसकी महिमा महान् है, क्योंकि स्वयं न खाया जाकर भी वह उसे भी खा लेता है जो नहीं खाता।' 'हे ब्रह्मचारी, हम इसी की उपासना करते हैं। उसे भिक्षा दो।' तब उन्होंने उसे भोजन दिया। इनमें से पाँच एक हैं, और पाँच दूसरे, कुल दस - और यही पूर्ण संख्या (कृत) है; इसीलिए सब दिशाओं में यह दसगुणा अन्न 'कृत' कहलाता है। यही वह सर्वव्यापी विराट् है, अन्न की भोक्ता; इसके द्वारा ही यह सब कुछ देखा जाता है। जो यह जानता है, उसके द्वारा यह सब कुछ देखा जाता है; वह अन्नाद बनता है - हाँ, जो यह जानता है।

वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥ अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरण्यदंष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥ तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतं सैषा विराडन्नादी तयेदं सर्वं दृष्टं सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥

वायूच खरोखर सर्वांचे ग्रसन करणारा आहे. जेव्हा अग्नी विझतो, तेव्हा तो वायूतच लीन होतो; जेव्हा सूर्य मावळतो, तेव्हा तो वायूतच लीन होतो; जेव्हा चंद्र मावळतो, तेव्हा तो वायूतच लीन होतो. जेव्हा जल आटते, तेव्हा ते वायूतच लीन होते; कारण वायूच या सर्वांचे ग्रसन करतो - ही झाली अधिदैवत व्याख्या. आता अध्यात्म - प्राणच खरोखर सर्वांचे ग्रसन करणारा आहे. जेव्हा पुरुष झोपतो, तेव्हा वाणी प्राणातच लीन होते, आणि तसेच डोळा, कान आणि मनही; कारण प्राणच या सर्वांचे ग्रसन करतो. हे दोघेच सर्वांचे ग्रसनकर्ते आहेत - देवतांमध्ये वायू, आणि शक्तींमध्ये प्राण. एकदा, जेव्हा शौनक कापेय आणि अभिप्रतारिण काक्षसेनी भोजन करत होते, तेव्हा एका ब्रह्मचाऱ्याने त्यांच्याकडे भिक्षा मागितली, पण त्यांनी त्याला काहीच दिले नाही. तेव्हा तो म्हणाला, 'ज्या एका देवाने चार महानांना गिळले, जगाचा तो रक्षक - हे कापेया, त्याला मर्त्य मानव ओळखत नाहीत, जरी तो अनेक रूपांत वास करतो; हे अभिप्रतारिणा, ज्याचे हे अन्न आहे, त्याला हे अन्न दिले गेलेले नाही.' शौनक कापेयाने यावर विचार करत परत येऊन म्हटले, 'तो देवतांचा आत्मा आहे, प्रजेचा जनक आहे, सुवर्ण-दाढ असलेला आहे, तो खातो पण कधीही खाल्ला जात नाही; म्हणतात त्याची महिमा महान आहे, कारण स्वतः न खाल्ला जाताही तो त्यालाही खातो जो खात नाही.' 'हे ब्रह्मचाऱ्या, आम्ही याचीच उपासना करतो. त्याला भिक्षा दे.' मग त्यांनी त्याला भोजन दिले. यांपैकी पाच एक आहेत, आणि पाच दुसरे, एकूण दहा - आणि हीच पूर्ण संख्या (कृत) आहे; म्हणूनच सर्व दिशांमध्ये हे दसपट अन्न 'कृत' म्हटले जाते. हाच तो सर्वव्यापी विराट आहे, अन्नाचा भोक्ता; याच्याद्वारे हे सर्व काही पाहिले जाते. जो हे जाणतो, त्याच्याद्वारे हे सर्व काही पाहिले जाते; तो अन्नाद बनतो - होय, जो हे जाणतो.