कथासरित्सागर
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
लपून
विंध्याच्या जंगलात वररुची काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट सांगत होता. आता ती संपत आली होती. वररुची पूर्वी पुष्पदंत होता, शिवाचा गण. पार्वतीने त्याला माणूस होऊन जन्मायचा शाप दिला होता. त्याची बाजू घेतली, म्हणून त्याचा मित्र माल्यवान यालाही तिने शाप दिला. ही गोष्ट सांगून झाली, की पुष्पदंताचा शाप संपणार होता. त्याचा मित्र इंद्रदत्त जादू जाणणारा ब्राह्मण होता. तो नंद राजाच्या मेलेल्या देहात शिरला होता, आणि योगनंद राजा म्हणून राज्य करत होता. वररुची त्याचा मुख्य मंत्री होता. पण राणीला भ्रष्ट केल्याचा आरोप ठेवून राजाने वररुचीला ठार मारायची आज्ञा दिली. दुसरा मंत्री होता शकटाल. त्याने वररुचीला न मारता आपल्या घरी लपवले, आणि दुसऱ्याच एका माणसाला मारवले. वररुची मेला, अशी बातमी सगळीकडे पसरली, अगदी वररुचीच्या घरापर्यंतसुद्धा. वररुचीच्या सल्ल्याने राजाने एकदा शकटालाच्या शंभर मुलांना कोठडीत उपाशी मारले होते. शकटाल अजूनही सूडाची वाट पाहत होता.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
शकटालाची गोष्ट
लपून राहून वररुचीचे मन खचू लागले. “धीर का सोडता?” शकटाल त्याला म्हणाला. “राजांना फार थोडे दिसते. लवकरच तुम्ही निर्दोष ठराल. ऐका.” फार पूर्वी इथे एक राजा होता, असे त्याने सांगितले. त्याचा शिववर्मा नावाचा एक शहाणा मंत्री होता. एके दिवशी राजाची एक राणी गरोदर राहिली. पण राजा दोन वर्षांत अंतःपुरात गेलाच नव्हता. पहारेकरी म्हणाले, “शिववर्म्याशिवाय दुसरा कोणी पुरुष तिथे जात नाही.” उघडपणे मंत्र्याला ठार मारायचा दोष राजाला नको होता. म्हणून त्याने शिववर्म्याला शेजारच्या एका सामंताकडे पाठवले. तो सामंत राजाचा मित्र होता. आणि मागोमाग गुपचूप त्या सामंताला एक पत्र पाठवले, “याला ठार मार.” आठवडाभराने राणी घाबरली, आणि पळून जायला निघाली. पहारेकऱ्यांनी तिला पकडले. तिच्याबरोबर बायकांच्या वेषातला एक पुरुष होता. मंत्री निर्दोष होता, हे राजाला कळले, आणि त्याला फार पश्चात्ताप झाला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
बारा वर्षांचा दुष्काळ
इकडे सामंताने ते पत्र वाचले. त्यात काय लिहिले आहे, ते त्याने शिववर्म्याला गुपचूप सांगितले. “मग मला ठार मारा,” शहाणा शिववर्मा म्हणाला. “तुम्ही मारले नाहीत, तर मी स्वतःचा जीव देईन.” सामंत चकित झाला. “का?” त्याने विचारले. “मला ज्या देशात मारतील,” शिववर्मा म्हणाला, “तिथे बारा वर्षे पाऊस पडणार नाही.” सामंताने आपल्या मंत्र्याशी सल्लामसलत केली. “त्या दुष्ट राजाला आपला देश उजाड करायचा आहे,” ते म्हणाले. “नाहीतर त्याने स्वतःचे मारेकरी पाठवले असते. या माणसाला आपण मारायचे नाही, आणि त्याला जीवही देऊ द्यायचा नाही.” मग त्यांनी शिववर्म्यावर पहारा ठेवला, आणि त्याला लगेच देशाबाहेर पाठवून दिले. “असा तो बुद्धीच्या बळावर जिवंत घरी परतला,” शकटाल म्हणाला, “आणि तो निर्दोष आहे, हे सिद्ध झाले. तुमचेही तसेच होईल. या राजालाही आपल्या कृत्याचा पश्चात्ताप होईल.”
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
राजपुत्र आणि अस्वल
वररुची लपून राहिला, आणि योग्य वेळेची वाट पाहू लागला. एके दिवशी योगनंदाचा मुलगा, राजपुत्र, शिकारीला गेला. त्याचा घोडा त्याला खूप दूर घेऊन गेला. जंगलात तो एकटा असतानाच रात्र झाली. रात्र काढायला तो एका झाडावर चढला. सिंहापासून पळणारे एक अस्वल त्याच झाडावर चढले. राजपुत्र घाबरला आहे, हे त्याने पाहिले. “भिऊ नकोस,” ते माणसासारख्या आवाजात म्हणाले. “तू माझा मित्र आहेस.” अस्वलाच्या शब्दावर विश्वास ठेवून राजपुत्र झोपला. अस्वल जागे राहून पहारा देत होते. “अस्वला,” खालून सिंह म्हणाला, “या माणसाला खाली टाक. मग मी निघून जाईन.” “दुष्टा,” अस्वल म्हणाले, “मी मित्राचा घात करणार नाही.”
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
अस्वलाचा शाप
नंतर अस्वल झोपले, आणि राजपुत्र पहारा देऊ लागला. “माणसा,” सिंह म्हणाला, “त्या अस्वलाला खाली टाक.” राजपुत्राला स्वतःच्या जिवाची भीती वाटली. सिंहाला खूश करावे, असे त्याला वाटले. म्हणून त्याने अस्वलाला खाली ढकलायचा प्रयत्न केला. पण दैवयोगाने अस्वल जागे झाले, आणि खाली पडले नाही. “मित्रद्रोह्या, वेडा हो!” अस्वल म्हणाले. असा त्याने शाप दिला. घडलेले सगळे कोणी तिसरा माणूस ओळखेपर्यंत हा शाप टिकणार होता. सकाळी राजपुत्र राजवाड्यात पोहोचला, आणि वेडा झाला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
“वररुची जिवंत असता तर”
योगनंद निराश झाला. “वररुची जिवंत असता, तर काय घडले ते त्याने ओळखले असते,” तो आक्रोश करू लागला. “धिक्कार असो मला! इतक्या घाईने मी त्याला मारवले!” हे ऐकून शकटालाने विचार केला, “वररुचीला लपण्यातून बाहेर काढायची हीच संधी. तो स्वाभिमानी आहे, म्हणून तो दरबारात राहणार नाही. मग राजा माझ्यावर विश्वास ठेवील.” म्हणून शकटालाने राजाची क्षमा मागितली. “महाराज, निराश होऊ नका,” तो म्हणाला. “वररुची जिवंत आहे.” “त्याला लवकर इथे घेऊन ये,” योगनंद म्हणाला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
मित्रद्रोह
शकटालाने वररुचीला राजासमोर आणले. वररुचीने राजपुत्राचा वेडेपणा पाहिला. सरस्वती नेहमी त्याला वाट दाखवत असे. तिच्या कृपेने त्याला सगळा प्रकार स्पष्ट दिसला. “महाराज,” तो म्हणाला, “आपल्या मुलाने मित्रद्रोह केला आहे.” त्याच क्षणी राजपुत्र शापातून सुटला, आणि त्याने वररुचीची स्तुती केली. “हे तुला कसे कळले?” राजाने विचारले. “शहाण्यांना सगळे दिसते, महाराज,” वररुची म्हणाला. “खुणा वाचून, आणि तल्लख बुद्धीने. तसेच मी हे ओळखले. आणि तसाच तो तीळही ओळखला होता.” राजा शरमला. त्याने वररुचीला मोठमोठ्या भेटी देऊ केल्या. पण वररुचीने त्या घेतल्या नाहीत. तो निर्दोष ठरला होता. त्याला एवढेच हवे होते. तो घरी गेला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
घरी वाईट बातमी
तो पोहोचताच घरचे नोकर त्याच्यासमोर रडू लागले. मग उपवर्ष त्याच्याकडे आले. ते उपकोशेचे वडील, आणि त्याच्या गुरूंचे भाऊ. “राजाने तुला मारले, अशी बातमी उपकोशेने ऐकली,” उपवर्ष म्हणाले. “तिने अग्निप्रवेश केला. आणि मग तुझी आई दुःखाने मरण पावली.” वररुची बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळला. मग तो मोठ्याने रडू लागला. त्याचे गुरू वर्ष आले, आणि त्यांनी त्याचे सांत्वन केले. “या जगात काहीच टिकत नाही,” ते म्हणाले. “हे तुला ठाऊक आहे. मग एवढा का खचतोस?” कालांतराने, मोठ्या कष्टाने वररुची शांत झाला. पण त्याचे मन संसारातून उठले. दरबार सोडून तो जंगलातल्या एका तपोवनात राहायला गेला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
अयोध्येहून बातमी
दिवस गेले. एके दिवशी अयोध्येहून एक ब्राह्मण त्या तपोवनात आला. “योगनंदाचे राज्य कसे चालले आहे?” वररुचीने त्याला विचारले. त्या ब्राह्मणाने वररुचीला ओळखले. दुःखी होऊन त्याने ही हकीकत सांगितली. वररुची गेल्यावर शकटालाला अखेर योगनंदाला पाडायची संधी दिसली. त्याला कसे मारायचे, याचा तो विचार करत होता. तेवढ्यात त्याला चाणक्य नावाचा एक ब्राह्मण दिसला. तो रस्त्यात जमीन खणत होता. “का खणता आहात?” शकटालाने विचारले. “हे गवत मुळासकट उपटतो आहे,” चाणक्य म्हणाला. “ते माझ्या पायात टोचले.” ज्या ब्राह्मणाचा राग इतका जिद्दी आहे, तोच राजाचा नाश करायला योग्य माणूस, असे शकटालाला वाटले.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
मानाचे आसन
शकटालाने त्याचे नाव विचारले. मग तो म्हणाला, “चाणक्य, नंद राजाच्या राजवाड्यात त्रयोदशीला श्राद्ध आहे. त्याचे पौरोहित्य मी तुम्हाला देतो. तुमची दक्षिणा एक लाख मोहरा. आणि पंगतीत सगळ्यांच्या वर, अग्रस्थानी तुम्ही बसाल. तोवर माझ्या घरी राहा.” श्राद्धाच्या दिवशी त्याने चाणक्याला राजाला दाखवले. राजाने त्याला पसंती दिली. चाणक्य जाऊन पंगतीत अग्रस्थानी बसला. पण दुसऱ्या एका ब्राह्मणाला ते आसन स्वतःला हवे होते. शकटालाने हे प्रकरण राजाकडे नेले. “त्या दुसऱ्या ब्राह्मणालाच अग्रस्थानी बसू दे,” राजा म्हणाला. “त्याच्याशिवाय दुसरा कोणी त्या मानाला योग्य नाही.” शकटालाने भीतीने वाकून चाणक्याला राजाची आज्ञा सांगितली. “यात माझा काही दोष नाही,” तो पुढे म्हणाला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
चाणक्याची प्रतिज्ञा
चाणक्य रागाने पेटून उठला. त्याने आपली शेंडी सोडली, आणि गंभीर प्रतिज्ञा केली, “सात दिवसांत मी या नंदाचा नाश करीन. मग माझा राग शांत होईल, आणि मी पुन्हा शेंडी बांधीन.” हे ऐकून योगनंद संतापला. पण चाणक्य कोणाला न दिसता निसटला, आणि शकटालाने त्याला आपल्या घरी लपवले. शकटालाने चाणक्याला हवे ते सगळे साहित्य दिले. चाणक्य कुठेतरी गेला, आणि त्याने एक जादूचा विधी केला. त्या विधीमुळे योगनंदाला जळजळीत ताप आला, आणि सातव्या दिवशी तो मेला. मग शकटालाने योगनंदाच्या मुलाला, राजपुत्राला ठार मारले. आधीच्या नंदाचा मुलगा चंद्रगुप्त, त्याला राजा केले. आणि चाणक्याला चंद्रगुप्ताचा मुख्य मंत्री केले. त्याचा सूड पूर्ण झाला. पण मुलांचे दुःख त्याच्या मनात अजून ताजे होते. तो जंगलात राहायला निघून गेला.
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
पहिली मुक्ती
“त्या ब्राह्मणाकडून हे ऐकले,” वररुची काणभूतीला म्हणाला, “तेव्हा जगात काहीच टिकत नाही, हे पाहून मला फार दुःख झाले. म्हणून मी दुर्गादेवीच्या दर्शनाला आलो. तिच्या कृपेने, मित्रा, तू मला भेटलास, आणि मागच्या जन्मी मी कोण होतो, ते मला आठवले. शिवाने सांगितलेली ती महान गोष्ट मी आता तुला सांगितली. माझा शाप संपला. आता हा देह सोडायचा प्रयत्न करीन. “गुणाढ्य नावाचा एक ब्राह्मण आपल्या शिष्यांना घेऊन तुझ्याकडे येईल. तोपर्यंत तू इथेच राहा. तो म्हणजे माल्यवान, माझा मित्र. माझी बाजू घेतली, म्हणून पार्वतीने त्याला शाप दिला. त्याला हीच गोष्ट सांग. मग तू शापातून सुटशील, आणि तोही सुटेल.”
अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा
वररुची घरी परतला
एवढे बोलून वररुची देह सोडण्यासाठी बदरीला निघाला. बदरी म्हणजे गंगेच्या उगमाजवळचा एक पवित्र आश्रम. तिथे तो मोठ्या भक्तीने देवीला शरण गेला. देवीने त्याला आपले खरे रूप दाखवले. देह सोडता यावा, म्हणून तिने त्याला एक ध्यान शिकवले. त्या ध्यानातून आपोआप अग्नी निर्माण होतो. त्या ध्यानाने वररुचीचा देह जळून गेला. त्याचा शाप संपला, आणि तो स्वर्गातल्या आपल्या घरी परत गेला. आणि काणभूती विंध्याच्या जंगलातच राहिला. गुणाढ्य कधी येतो, याची तो आतुरतेने वाट पाहू लागला. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या पाचव्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. बदरीला जाताना वररुचीला एक तपस्वी भेटला. त्याचा गर्व वररुचीने पारखला, आणि उतरवला. तो प्रसंग इथे गाळला आहे.