कथासरित्सागर
बृहत्कथेचे दहन
रक्ताने लिहिलेली गोष्ट
गुणाढ्य पूर्वी माल्यवान होता, शिवाचा गण. पार्वतीच्या शापामुळे त्याला माणसाचा जन्म घ्यावा लागला होता. पिशाच काणभूतीकडून शिवाची गोष्ट ऐकून ती जगभर पसरवली, की तो मुक्त होणार होता. या जन्मी तो प्रतिष्ठानच्या सातवाहन राजाचा मंत्री होता. दोन शिष्य त्याच्यामागोमाग जंगलात आले होते. मग काणभूतीने त्याला ती दिव्य गोष्ट सांगितली, पिशाचांच्या स्वतःच्या भाषेत. तो गोष्ट सांगत असताना विद्याधर आणि इतर दिव्य जीव ऐकायला आले. विद्याधर म्हणजे आकाशातून उडणारे जादूगार. त्यांनी त्याच्या डोक्यावरचे आकाश छतासारखे भरून टाकले. त्याच भाषेत गुणाढ्याने त्या गोष्टीचे काव्य रचले. त्यात सात कथा होत्या, आणि एकूण सात लाख श्लोक. ते रचायला त्याला सात वर्षे लागली. जंगलात शाई नव्हती. शिवाय विद्याधर हे काव्य चोरतील, अशी त्याला भीती वाटत होती. म्हणून त्याने ते स्वतःच्या रक्ताने लिहिले.
बृहत्कथेचे दहन
काणभूती परत जातो
बृहत्कथा पूर्ण झालेली पाहून काणभूती शापातून मुक्त झाला, आणि आपल्या स्वतःच्या लोकी परत गेला. आणखी काही पिशाचही त्याच्याबरोबर भटकत असत. ती दिव्य गोष्ट त्यांनीही ऐकली होती. म्हणून तेही सगळे स्वर्गाला गेले. गुणाढ्याला अजून ती गोष्ट जगभर पसरवायची होती. तसे झाले, तरच शाप संपेल, असे पार्वतीने सांगितले होते. “ही गोष्ट लोकांपर्यंत कशी पोहोचवू?” त्याने विचार केला. “ती कोणाच्या हाती देऊ?” “ती घ्यायला फक्त सातवाहन राजाच योग्य आहे,” शिष्य म्हणाले. “तो रसिक आहे. तो ती दूरदूर पसरवेल.”
बृहत्कथेचे दहन
राजाने केलेला अपमान
“ठीक आहे,” गुणाढ्य म्हणाला. त्याने ग्रंथ शिष्यांच्या हाती दिला, आणि त्यांना राजाकडे पाठवले. तोही प्रतिष्ठानला गेला. पण नगराबाहेरच्या एका बागेत थांबला. तिथे शिष्य त्याला भेटणार होते. शिष्यांनी राजाला ते काव्य दाखवले, आणि हे गुणाढ्याचे आहे, असे सांगितले. राजाने पिशाचांची भाषा ऐकली. शिष्यही दिसायला पिशाचांसारखेच होते. आपल्या विद्वत्तेचा राजाला गर्व होता. तो तुच्छतेने हसला. “सात लाख श्लोक म्हणजे मोठेच वजन,” तो म्हणाला. “पण पिशाचांची भाषा रानटी आहे. आणि अक्षरे रक्ताने लिहिलेली. न्या ही पिशाचांची गोष्ट इथून!”
बृहत्कथेचे दहन
पशुपक्ष्यांना वाचून दाखवली
शिष्य ग्रंथ परत घेऊन आले, आणि त्यांनी गुणाढ्याला सगळे सांगितले. तो दुःखाने व्याकूळ झाला. शिष्यांना घेऊन तो जवळच्याच एका खडकाळ टेकडीवर गेला. ती जागा निर्जन होती, पण रमणीय. तिथे त्याने पवित्र अग्नी पेटवला. मग तो ग्रंथाची पाने एकेक करून घेऊ लागला. प्रत्येक पान तो पशुपक्ष्यांना मोठ्याने वाचून दाखवी, आणि मग अग्नीत टाकी. शिष्य डोळ्यांत पाणी आणून पाहत होते. पण सात कथांपैकी एक कथा त्याने बाजूला ठेवली. ती एक लाख श्लोकांची होती. ती शिष्यांना सगळ्यांत जास्त आवडत असे. ती होती नरवाहनदत्त नावाच्या वीराची गोष्ट. तो वाचत होता, जाळत होता. तेवढ्यात रानातले प्राणी तिथे आले. हरणे, रानडुकरे, रानरेडे, आणि इतरही. ते चरायचे सोडून त्याच्याभोवती गोल करून उभे राहिले. डोळ्यांत पाणी आणून ते ऐकत होते. त्यांचा पाय तिथून निघेना.
बृहत्कथेचे दहन
राजा आजारी पडतो
इकडे सातवाहन राजा आजारी पडला. वैद्य म्हणाले, सत्त्व नसलेले मांस खाल्ल्यामुळे हा आजार झाला आहे. राजाच्या आचाऱ्यांना बोलणी बसली. “शिकारीच आम्हाला असे मांस आणून देतात,” ते म्हणाले. मग शिकाऱ्यांची खरडपट्टी निघाली. ते म्हणाले, “इथून जवळच एका टेकडीवर एक ब्राह्मण वाचत बसला आहे. प्रत्येक पान वाचून झाले, की तो ते अग्नीत टाकतो. सगळे प्राणी तिथे ऐकायला जातात. ते चरत नाहीत, दुसरीकडे कुठेच जात नाहीत. उपाशी राहतात, म्हणून त्यांच्या मांसात सत्त्व उरलेले नाही.” राजाला कुतूहल वाटले. शिकाऱ्यांना वाट दाखवायला सांगून तो स्वतः पाहायला गेला.
बृहत्कथेचे दहन
रडणाऱ्या प्राण्यांमध्ये
तिथे राजाला गुणाढ्य दिसला. जंगलात राहून त्याचे केस वाढले होते, आणि त्यांच्या जटा झाल्या होत्या. रडणाऱ्या प्राण्यांमध्ये उभ्या असलेल्या गुणाढ्याला राजाने ओळखले. त्याने आदराने त्याला नमस्कार केला, आणि हा सगळा काय प्रकार आहे, ते विचारले. पिशाचांच्या भाषेत गुणाढ्याने राजाला सगळे सांगितले. पुष्पदंताला आणि स्वतःला मिळालेला शाप, आणि शिवाची गोष्ट पृथ्वीवर कशी आली ते. तेव्हा राजाला कळले, की गुणाढ्य हा माणूस म्हणून जन्मलेला शिवाचा गण आहे. राजाने त्याच्यापुढे मस्तक टेकले. शिवाच्या मुखातून आलेली ती दिव्य गोष्ट मला द्या, अशी त्याने विनंती केली.
बृहत्कथेचे दहन
उरलेली एक कथा
“महाराज,” गुणाढ्य म्हणाला, “सहा कथा, सहा लाख श्लोक मी जाळून टाकले. पण ही एक कथा मी राखून ठेवली आहे, एक लाख श्लोकांची. ही घ्या. माझे हे दोन शिष्य तिचा अर्थ आपल्याला समजावून सांगतील.” मग त्याने राजाचा निरोप घेतला. भक्तीच्या बळाने त्याने पृथ्वीवरचा देह सोडला. त्याचा शाप संपला, आणि तो स्वर्गातल्या आपल्या घरी परत गेला. गुणाढ्याने दिलेली ती गोष्ट घेऊन राजा आपल्या नगरात परतला. ती होती बृहत्कथा, म्हणजे मोठी गोष्ट, नरवाहनदत्ताच्या साहसांची.
बृहत्कथेचे दहन
गोष्ट जगभर पसरली
नगरात राजाने दोन्ही शिष्यांना जमिनी, सोने, कपडे, ओझ्याची जनावरे, महाल आणि खजिना दिला. शिष्यांच्या मदतीने राजाला ती गोष्ट समजली. मग त्याने स्वतः एक ग्रंथ रचला. त्याचे नाव कथापीठ, म्हणजे गोष्टीची सुरुवात. ही गोष्ट पहिल्यांदा पिशाचांच्या भाषेत कशी सांगितली गेली, ते त्याने त्यात सांगितले. बृहत्कथा अशा नवलांनी भरलेली होती, की तिच्यापुढे लोक देवांच्या गोष्टीसुद्धा विसरले. त्या नगरातून तिची कीर्ती बाहेर पडली. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ, तिन्ही लोकांत ती पसरली. अशा रीतीने, शिवाने फक्त पार्वतीला सांगितलेली गोष्ट आता सगळीकडे ठाऊक झाली. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या आठव्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.