कथासरित्सागर
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
पार्वतीसाठी नवी गोष्ट
हिमालयात कैलास नावाचे एक मोठे शिखर आहे. ते बर्फाने पांढरेशुभ्र असते. तिथे शिव राहतो, आणि त्याच्याबरोबर त्याची पत्नी पार्वती. एके दिवशी ते दोघे एकांतात बसले होते. पार्वतीने पतीची स्तुती केली. शिव खूश झाला. “बोल, मी तुझ्यासाठी काय करू?” त्याने विचारले. “तुम्ही माझ्यावर खूश असाल,” पार्वती म्हणाली, “तर मला एखादी छान गोष्ट सांगा. पण ती अगदी नवी असली पाहिजे.” “प्रिये,” शिव म्हणाला, “तुला ठाऊक नाही, असे या जगात काय आहे?” पण पार्वतीने हट्ट सोडला नाही. मग शिवाने तिला तिच्याविषयीच एक छोटी गोष्ट सांगितली. मागच्या जन्मीही ती त्याचीच पत्नी होती. तेव्हा तिच्या वडिलांनी शिवाचा अपमान केला. रागाने तिने देहत्याग केला. मग ती हिमालयाची कन्या म्हणून पुन्हा जन्मली, आणि दीर्घ तपश्चर्या करून तिने शिवाला पुन्हा मिळवले.
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
दार बंद
पार्वतीला अशी गोष्ट नको होती. “फसवे आहात तुम्ही!” ती रागाने म्हणाली. “मी छान गोष्ट मागितली, आणि तुम्ही ती सांगायला तयार नाही.” शिवाने तिची समजूत काढली. एक अद्भुत गोष्ट सांगायचे त्याने वचन दिले, तेव्हा तिचा राग गेला. आता कोणालाही आत सोडायचे नाही, अशी तिने आज्ञा दिली. एक सेवक दारावर पहारा देऊ लागला. मग शिवाने एक गोष्ट सुरू केली. ती आजवर कोणीच ऐकली नव्हती. ती होती विद्याधरांची गोष्ट. विद्याधर म्हणजे आकाशातून उडणारे जादूगार. ते माणसांपेक्षा वरचे, पण देवांपेक्षा खालचे. त्यांच्या साहसांत नवलांची रेलचेल असते.
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
न दिसणारा श्रोता
शिव गोष्ट सांगत होता, तेवढ्यात पुष्पदंत दाराशी आला. शिवाच्या गणांत तो सर्वांत श्रेष्ठ होता, आणि शिवाच्या लाडक्या गणांपैकी एक. पण पहारेकऱ्याने त्याला आत सोडले नाही. पुष्पदंताला नवल वाटले. काही कारण दिसत नव्हते, तरी आपल्यालाही का अडवले? भक्तीच्या बळावर त्याने एक सिद्धी मिळवली होती. तो हवे तेव्हा अदृश्य होऊ शकत असे. लगेच तो अदृश्य झाला, आणि आत गेला. अशा रीतीने त्याने ती सगळी अद्भुत गोष्ट ऐकली, शिवाने सांगितली तशीच. मग त्याने जाऊन ती सगळी आपल्या पत्नीला, जयेला सांगितली. जया पार्वतीची स्वतःची द्वारपाल होती. गोष्ट ऐकून ती थक्क झाली. ती पार्वतीकडे गेली, आणि तिच्यासमोर ती गोष्ट म्हणून दाखवली.
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
शाप
पार्वती संतापली. “तुम्ही मला काहीच नवे सांगितले नाही,” ती शिवाला म्हणाली. “जयेलाही ही गोष्ट ठाऊक आहे!” शिवाने ध्यान लावले, आणि खरे काय ते जाणले. “पुष्पदंत अदृश्य होऊन आपल्यापाशी आत आला,” तो म्हणाला. “अशी त्याने ती ऐकली. मग त्याने ती जयेला सांगितली. बाकी कोणालाही ती ठाऊक नाही, प्रिये.” पार्वतीचा राग अनावर झाला. तिने पुष्पदंताला समोर बोलावून घेतले. तिची आज्ञा मोडून तो आत गेला होता. आता तो थरथर कापत उभा होता. “आज्ञा न पाळणाऱ्या सेवका,” ती म्हणाली, “जा, माणूस होऊन पृथ्वीवर जन्म घे!” तेव्हा शिवाचा आणखी एक गण, माल्यवान, धीर करून पुष्पदंताची बाजू घेऊ लागला. म्हणून पार्वतीने माल्यवानालाही शाप दिला.
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
शाप कसा संपेल
पुष्पदंत आणि माल्यवान तिच्या पाया पडले. जयाही त्यांच्याबरोबर पाया पडली. “हा शाप कधी संपेल?” त्यांनी विनवले. तेव्हा पार्वतीने सावकाश उत्तर दिले. “विंध्याच्या जंगलात काणभूती राहतो. तो पूर्वी यक्ष होता. पण एका शापामुळे तो पिशाच झाला आहे. पिशाच म्हणजे मांस खाणारे भूत. “आधी, पुष्पदंता, तू काणभूतीला पाहशील. तेव्हा तू पूर्वी कोण होतास, ते आठव, आणि ही गोष्ट त्याला सांग. मग तू मुक्त होशील. “नंतर, माल्यवाना, तू ही गोष्ट काणभूतीकडून ऐकशील. तेव्हा काणभूती मुक्त होईल. “आणि शेवटी, माल्यवाना, तू ही गोष्ट सगळ्या जगात पसरवशील. तेव्हा तूही मुक्त होशील.”
कैलासावर चोरून ऐकलेली गोष्ट
पृथ्वीवर जन्म
तिचे बोलणे संपताच ते दोघे गण अदृश्य झाले. काही काळ गेला. पार्वतीला त्यांची दया येऊ लागली. “स्वामी,” तिने शिवाला विचारले, “मी शाप दिलेले ते माझे चांगले सेवक पृथ्वीवर कुठे जन्मले आहेत?” “प्रिये,” शिव म्हणाला, “पुष्पदंत कौशांबी या मोठ्या नगरात जन्मला आहे. त्याचे नाव वररुची. आणि माल्यवान गुणाढ्य नावाने जन्मला आहे.” हे सांगताना शिवाला दुःख झाले. त्या दोघांनी नेहमी त्याची आज्ञा पाळली होती. आणि आता त्यांच्या नशिबी ही हीन दशा आली होती. अशा रीतीने, शिवाने फक्त पार्वतीला सांगितलेली गोष्ट पुढे जाणार होती. पुष्पदंताकडून पिशाचाकडे, पिशाचाकडून माल्यवानाकडे, आणि माल्यवानाकडून सगळ्या जगाकडे. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या पहिल्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या सुरुवातीच्या प्रार्थना आणि ग्रंथाची अनुक्रमणिका इथे गाळली आहे. शिवाने सांगितलेली ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांची गोष्टही गाळली आहे.