कथासरित्सागर
मासा का हसला?
राजा आणि त्याचे मंत्री
विंध्याच्या जंगलात वररुची काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट पुढे सांगत होता. वररुची पूर्वी पुष्पदंत होता, शिवाचा गण. पार्वतीच्या शापामुळे तो माणूस म्हणून जन्मला होता. त्याचा मित्र इंद्रदत्त जादू जाणणारा ब्राह्मण होता. तो नंद राजाच्या मेलेल्या देहात शिरला होता, आणि आता योगनंद राजा म्हणून राज्य करत होता. वररुची त्याचा मुख्य मंत्री होता. वररुचीने सरस्वतीचे स्मरण केले, की ती त्याच्यापाशी येई. गंगादेवीही येई. दुसरा मंत्री होता शकटाल. वररुचीच्या सल्ल्याने राजाने एकदा त्याला कोठडीत टाकले होते. तिथे त्याची शंभर मुले भुकेने मेली. आता तो पुन्हा मोकळा होता, आणि योगनंदाचा सूड घ्यायच्या संधीची वाट पाहत होता.
मासा का हसला?
खिडकीखालचा ब्राह्मण
एके दिवशी योगनंदाने पाहिले, त्याची राणी खिडकीतून बाहेर वाकली होती. खाली एक ब्राह्मण पाहुणा उभा होता. तो वर पाहत होता, आणि राणी त्याला काहीतरी विचारत होती. एवढ्याशा गोष्टीने राजा संतापला. मत्सराने तो आंधळा झाला. त्याने त्या ब्राह्मणाला ठार मारायची आज्ञा दिली. ब्राह्मणाला वधासाठी नेत होते. तो बाजारातून जात होता, तेव्हा तिथे पडलेला एक मासा मोठ्याने हसला. आणि तो मासा तर मेलेला होता! राजाला हे कळले. त्याने वध तूर्त थांबवला. “मासा का हसला?” त्याने वररुचीला विचारले. “जरा विचार करून सांगतो, महाराज,” वररुची म्हणाला.
मासा का हसला?
ताडाच्या झाडावर
वररुची बाहेर गेला. त्याने सरस्वतीचे स्मरण केले. ती गुपचूप त्याच्यापाशी आली. “आज रात्री या ताडाच्या झाडावर अगदी टोकापर्यंत चढ,” ती म्हणाली. “तिथे तुला कोणी पाहणार नाही. मासा का हसला, ते तुला नक्की ऐकायला मिळेल.” त्या रात्री वररुची ताडाच्या टोकावर लपून बसला. तेव्हा एक भयानक राक्षसीण आपल्या मुलांना घेऊन तिथून जाताना त्याला दिसली. मुलांनी तिच्याकडे खायला मागितले. “थांबा,” ती म्हणाली. “उद्या सकाळी तुम्हाला एका ब्राह्मणाचे मांस देईन. आज त्याला मारले नाही.” “का नाही?” मुलांनी विचारले. “कारण गावातला एक मासा त्याला पाहून हसला. मेलेला असूनही तो मासा हसला.”
मासा का हसला?
मासा का हसला
“पण मासा हसला का?” मुलांनी विचारले. “राजाच्या सगळ्या राण्या व्यभिचारी आहेत,” ती म्हणाली. “त्याच्या अंतःपुरात जिकडे तिकडे बायकांच्या वेषात पुरुष वावरतात. ते पुरुष मोकळे सुटतात, आणि एका निरपराध ब्राह्मणाला मात्र मरणाची शिक्षा! म्हणून मासा हसला. सगळ्या गोष्टींत भुते शिरून बसलेली असतात, मेलेल्या माशातसुद्धा. राजाला इतके कमी दिसते, तेव्हा ती हसतात.” वररुची खाली उतरला, आणि निघून गेला. सकाळी मासा का हसला, ते त्याने राजाला सांगितले. राजाने आपले अंतःपूर शोधले. तिथे बायकांच्या वेषातले पुरुष सापडले. तेव्हापासून राजा वररुचीला फार मान देऊ लागला. आणि त्याने त्या ब्राह्मणाला सोडून दिले.
मासा का हसला?
चित्रातली राणी
हे आणि राजाची इतर बेबंद कृत्ये पाहून वररुचीचे मन विटले. याच सुमारास दरबारात एक नवा चित्रकार आला. त्याने कापडावर पट्टराणीचे आणि योगनंदाचे चित्र काढले. ते चित्र जिवंत वाटत होते. फक्त ते बोलत नव्हते, हलत नव्हते, एवढेच. राजा खूश झाला. त्याने चित्रकाराला भरपूर धन दिले. आणि ते चित्र आपल्या खासगी महालात भिंतीवर लावले. सामुद्रिक नावाचे एक जुने शास्त्र आहे. त्याप्रमाणे अंगावरच्या काही खुणा भाग्याच्या मानल्या जातात. तीळ ही अशीच एक खूण. एके दिवशी वररुची राजाच्या खासगी महालात होता. चित्रातल्या राणीच्या अंगावर सगळ्या शुभ खुणा नाहीत, असे त्याला दिसले. बाकीच्या खुणा कुठे आहेत, ते त्याने पाहिले. त्यावरून त्याच्या तल्लख बुद्धीने ओळखले, की कमरपट्ट्याच्या जागी एक तीळ असायला हवा. चित्रातल्या राणीला सगळ्या शुभ खुणा मिळाव्यात, म्हणून त्याने तिथे एक तीळ काढला, आणि तो निघून गेला.
मासा का हसला?
तीळ
मग योगनंद आत आला. त्याला तो तीळ दिसला. “हा तीळ कोणी काढला?” त्याने सेवकांना विचारले. त्यांनी वररुचीकडे बोट दाखवले. राजाचा संताप अनावर झाला. तो मनात म्हणाला, “तो तीळ माझ्याशिवाय कोणालाच ठाऊक नाही. राणीच्या अंगाचा तो भाग नेहमी झाकलेला असतो. मग या वररुचीला तो कसा कळला? याने गुपचूप माझ्या अंतःपुरातल्या बायकांना भ्रष्ट केले असणार. म्हणूनच त्याला बायकांच्या वेषातले ते पुरुष सापडले.” मग कोणालाही न विचारता त्याने शकटालाला बोलावले. “वररुचीला ठार मार,” त्याने आज्ञा दिली. “त्याने राणीला भ्रष्ट केले आहे.”
मासा का हसला?
शकटालाच्या घरी लपून
“महाराजांची आज्ञा पाळली जाईल,” असे म्हणून शकटाल राजवाड्यातून बाहेर पडला. पण मनात तो म्हणाला, “वररुचीला मारणे मला कधीच जमणार नाही. त्याची बुद्धी देवासारखी तल्लख आहे. त्याने मला संकटातून सोडवले. आणि तो ब्राह्मण आहे. त्यापेक्षा त्याला लपवावे, आणि माझ्या बाजूला वळवून घ्यावे.” मग तो वररुचीकडे गेला. राजाने काही कारण नसताना तुम्हाला ठार मारायची आज्ञा दिली आहे, असे त्याने सांगितले. “मी दुसऱ्या कोणाला तरी मारवतो,” शकटाल म्हणाला. “म्हणजे बातमी पसरेल. तुम्ही माझ्या घरी लपून राहा. आणि या तापट राजापासून माझे रक्षण करा.” वररुचीने ते मान्य केले, आणि तो शकटालाच्या घरी लपून राहिला. त्या रात्री शकटालाने दुसऱ्या एका माणसाला ठार मारवले. वररुची मेला, अशी बातमी सगळीकडे पसरली.
मासा का हसला?
आठवताच येणारा मित्र
वररुची त्याच्याशी प्रेमाने बोलला. “तुम्ही मंत्र्यांत श्रेष्ठ आहात,” तो शकटालाला म्हणाला. “कारण तुम्ही मला मारायचा प्रयत्न केला नाही. तसेही मला कोणी मारू शकत नाही. एक राक्षस माझा मित्र आहे. मी त्याची आठवण काढताच तो येतो. मी सांगितले, तर तो सगळे जग खाऊन टाकील. आणि या राजालाही मारू नका. तो खरे तर माझा ब्राह्मण मित्र इंद्रदत्त आहे.” “मला तो राक्षस दाखवा,” शकटाल म्हणाला. वररुचीने राक्षसाची आठवण काढली, आणि तो आला. त्याला पाहून शकटाल थक्क झाला, भीतीने गारठला. मग राक्षस नाहीसा झाला. “राक्षस तुमचा मित्र कसा झाला?” शकटालाने विचारले.
मासा का हसला?
राक्षसाचा प्रश्न
तेव्हा वररुचीने त्याला सांगितले. काही दिवसांपूर्वी नगराच्या पहाऱ्याचे प्रमुख एकामागून एक मरत होते. रात्री गस्त घालतानाच ते मरत. योगनंदाला हे कळले, तेव्हा त्याने वररुचीला पहाऱ्याचा प्रमुख केले. एका रात्री गस्त घालताना वररुचीला रस्त्यात एक राक्षस भटकताना भेटला. “सांग,” राक्षस म्हणाला, “या नगरात सर्वांत सुंदर स्त्री कोण मानली जाते?” वररुची खो खो हसला. “मूर्खा,” तो म्हणाला, “ज्याचे जिच्यावर प्रेम, त्याला तीच सुंदर.” “मला हरवणारा तू एकटाच,” राक्षस म्हणाला. त्याच्या कोड्याचे उत्तर दिल्यामुळे वररुचीचा जीव वाचला होता.
मासा का हसला?
गंगादेवी
“मी तुझ्यावर खूश आहे,” राक्षस पुढे म्हणाला. “आजपासून तू माझा मित्र. तू माझी आठवण काढलीस, की मी येईन.” मग तो नाहीसा झाला. “असा तो राक्षस माझा मित्र झाला,” वररुची शकटालाला म्हणाला, “आणि संकटात माझा साथीदार.” हे ऐकल्यावर शकटालाने आणखी काहीतरी पाहायची इच्छा दाखवली. मग वररुचीने गंगादेवीचे स्मरण केले. ती माणसाच्या रूपात त्याच्यापाशी आली. वररुचीने स्तोत्रे गाऊन तिची स्तुती केली. ती प्रसन्न झाली, आणि नाहीशी झाली. त्या दिवसापासून शकटाल वररुचीच्या मनाप्रमाणे वागू लागला. तो त्याचा विश्वासू साथीदार झाला. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या पाचव्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.