कथासरित्सागर
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
गुरुदक्षिणा
विंध्याच्या जंगलात वररुची काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट सांगतच होता. वररुची पूर्वी पुष्पदंत होता, शिवाचा गण. पार्वतीच्या शापामुळे तो माणूस म्हणून जन्मला होता. लहानपणी तो व्याडी आणि इंद्रदत्त या दोन ब्राह्मण मित्रांबरोबर पाटलिपुत्राला आला होता, वर्ष गुरूंकडे शिकायला. पुढे त्याचे लग्न उपकोशेशी झाले. ती वर्षांच्या भावाची मुलगी. एकदा वररुची बाहेरगावी गेला होता. तेव्हा चार माणसांनी तिची अब्रू घ्यायचा प्रयत्न केला. तिने मोठ्या चतुराईने त्या चौघांची फजिती केली. तेव्हा नंद राजाने तिला आपली बहीण मानून तिचा गौरव केला होता. शिक्षण पूर्ण झाले. तेव्हा गुरुदक्षिणा काय देऊ, असे व्याडी आणि इंद्रदत्त यांनी वर्ष गुरूंना विचारले. “मला एक कोटी सोन्याच्या मोहरा द्या,” वर्ष गुरू म्हणाले.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
छावणीत मृत्यू
दोघांनी ते मान्य केले, आणि ते वररुचीकडे आले. “मित्रा, आमच्याबरोबर चल,” ते म्हणाले. “नंद राजाकडे सोने मागायला हवे. इतके सोने दुसऱ्या कोणाकडेच नाही. त्याच्याकडे नव्याण्णव कोटी मोहरा आहेत. त्याने तुझ्या पत्नीला बहीण मानले आहे. म्हणजे तू त्याचा मेहुणा. तुझ्यासाठी तो आम्हाला काहीतरी देईलही.” राजा तेव्हा राजधानीत नव्हता. तो अयोध्येला आपल्या छावणीत होता. म्हणून ते तिघे गुरुबंधू तिथे गेले. ते पोहोचले, आणि नेमक्या त्याच क्षणी राजा मरण पावला. सगळ्या राज्यात मोठा आक्रोश झाला. तिघा मित्रांची सगळी आशा मावळली.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
इंद्रदत्ताची विद्या
पण इंद्रदत्ताला जादूची विद्या येत होती. “मी या मेलेल्या राजाच्या देहात शिरतो,” तो म्हणाला. “वररुची, तू येऊन माझ्याकडे सोने माग. मी ते तुला देईन. व्याडी, मी परत येईपर्यंत तू माझ्या देहाचे रक्षण कर.” मग इंद्रदत्त आपला देह सोडून नंद राजाच्या देहात शिरला. राजा पुन्हा जिवंत झाला. सगळ्या राज्यात आनंदीआनंद झाला. इंद्रदत्ताच्या देहाचे रक्षण करत व्याडी एका ओसाड देवळात बसून राहिला. वररुची राजवाड्यात गेला. रीतीप्रमाणे त्याने राजाला नमस्कार केला. मग गुरुदक्षिणेसाठी एक कोटी मोहरा मागितल्या. राजाने शकटालाकडे पाहिले. शकटाल मोठा मंत्री होता. खऱ्या नंदाच्या सेवेत तो होता. “याला एक कोटी मोहरा दे,” राजा म्हणाला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
शकटालाने ओळखले
शकटालाने सगळे पाहिले. मेलेला राजा पुन्हा जिवंत झाला होता. आणि मागणाऱ्याला मागितले तेवढे लगेच मिळाले होते. खरे काय ते त्याने ताडले. “देतो, महाराज,” तो म्हणाला. पण मनात म्हणाला, “नंदाचा मुलगा अजून लहान आहे. आपल्या राज्याला चारी बाजूंनी शत्रूंचा धोका आहे. म्हणून सध्या नंदाचा देह गादीवर ठेवणेच बरे. आत परका माणूस असला, तरी चालेल.” मग त्याने हेर सोडले. राज्यात जिथे जिथे प्रेत सापडेल, ते जाळून टाकायचा हुकूम दिला. देवळात हेरांना इंद्रदत्ताचा देह सापडला. त्यांनी व्याडीला ढकलून बाहेर काढले, आणि तो देह जाळून टाकला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
देह जळाला
इकडे राजा पैसे द्यायची घाई करत होता. शकटालाची अजून खात्री झाली नव्हती. म्हणून तो टाळाटाळ करत राहिला. “आनंदाच्या भरात सगळे नोकर भांबावून गेले आहेत,” तो म्हणाला. “मी तयारी करतो, तोवर ब्राह्मणाने जरा थांबावे.” मग व्याडी राजासमोर आला, आणि मोठ्याने ओरडला, “धावा हो, धावा! जादू जाणणाऱ्या एका ब्राह्मणाला जबरदस्तीने जाळले! त्याचे आयुष्य अजून संपले नव्हते. म्हणे, देह रिकामा होता! आणि तेही आपल्या भाग्याच्या घडीला!” हे ऐकून राजा दुःखाने वेडापिसा झाला. पण आता इंद्रदत्ताचा स्वतःचा देह उरला नव्हता. आता तो कायमचा नंदाच्या देहात अडकून पडला. तेव्हाच कुठे सावध शकटाल बाहेर गेला, आणि त्याने वररुचीला एक कोटी मोहरा दिल्या.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
योगनंद
तेव्हापासून लोक राजाला योगनंद म्हणू लागले. योगनंद म्हणजे योगाच्या, जादूच्या बळाने झालेला नंद. एकांतात तो व्याडीला म्हणाला, “मी जन्माने ब्राह्मण. आणि आता शूद्र झालो. राज्य कितीही भक्कम असले, तरी ते माझ्या काय कामाचे?” व्याडीने त्याची समजूत काढली, आणि त्याला सावधही केले. “शकटालाने तुला ओळखले आहे. त्याच्यापासून सांभाळून राहा. तो मोठा मंत्री आहे. वेळ आली की तो तुझा नाश करील. मग आधीच्या नंदाचा मुलगा चंद्रगुप्त, त्याला राजा करील. म्हणून वररुचीला लगेच मंत्री कर. त्याची बुद्धी देवासारखी तल्लख आहे. त्याच्या मदतीने तुझे राज्य सुरक्षित राहील.” मग व्याडी गुरुदक्षिणा द्यायला गुरूंकडे निघून गेला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
अंधारकोठडी
योगनंदाने लगेच वररुचीला बोलावले, आणि त्याला मंत्री केले. वररुचीनेही तसाच इशारा दिला. “आपले ब्राह्मणपण गेले आहे,” तो म्हणाला. “आणि शकटाल अधिकारावर आहे, तोवर आपली गादी सुरक्षित नाही. काहीतरी युक्ती करून त्याचा काटा काढा.” योगनंदाने तो सल्ला मानला. त्याने शकटालाला आणि त्याच्या शंभर मुलांना एका अंधाऱ्या कोठडीत टाकले. आरोप असा जाहीर केला, की शकटालाने एका ब्राह्मणाला जिवंत जाळले. रोज त्या सगळ्यांसाठी कोठडीत एक वाटी सातूचे पीठ आणि एक वाटी पाणी ठेवले जाई.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
शंभर मुले
“मुलांनो,” शकटाल म्हणाला, “एवढ्या पिठावर एक माणूससुद्धा कसाबसा जगेल. मग इतक्या जणांचे काय? म्हणून आपल्यापैकी जो योगनंदाचा सूड घेऊ शकेल, त्यानेच रोज हे पीठ खावे, आणि हे पाणी प्यावे.” “त्याला शासन फक्त आपणच करू शकाल,” मुलांनी उत्तर दिले. “आपणच हे खावे.” मग रोज फक्त शकटालानेच ते पीठ खाल्ले, आणि ते पाणी प्यायले. अंधारात मुले उपाशी मरत होती. ते पाहताना तो मनात म्हणाला, “ज्याला पुढे यायचे आहे, त्याने बलवानांशी उतावळेपणा करू नये. आधी त्यांचा स्वभाव ओळखावा, आणि त्यांचा विश्वास मिळवावा.” त्याच्या डोळ्यांदेखत त्याची शंभर मुले भुकेने मेली. तो एकटाच जिवंत राहिला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
व्याडीचा निरोप
अशा रीतीने योगनंदाने राज्यावर पक्की पकड बसवली. गुरुदक्षिणा देऊन व्याडी परत आला. “मित्रा, तुझे राज्य दीर्घकाळ टिको,” तो म्हणाला. “मी आता तुझा निरोप घेतो. कुठेतरी जाऊन तपश्चर्या करणार आहे.” योगनंदाला रडू आले. “थांब,” तो म्हणाला. “माझ्याबरोबर राहा, आणि राज्याचे सुख घे. मला सोडून जाऊ नकोस.” “राजा,” व्याडी म्हणाला, “आयुष्य कोणत्याही क्षणी संपू शकते. शहाणा माणूस चार दिवसांच्या सुखांत गुंतून पडत नाही.” आणि कठोर तपश्चर्येसाठी तो त्याच क्षणी निघून गेला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
पाटलिपुत्रात मंत्री
मग राज्याचे सुख भोगायला योगनंद आपल्या राजधानीला, पाटलिपुत्राला गेला. वररुचीला आणि सगळ्या सैन्याला त्याने बरोबर नेले. तिथे वररुची पुष्कळ काळ राजाचा मुख्य मंत्री म्हणून राहिला. त्याला कशाची कमतरता नव्हती. उपकोशा त्याची प्रेमाने काळजी घेई. आई आणि गुरूही त्याच्याबरोबर होते. तपश्चर्येने त्याने गंगादेवीला प्रसन्न करून घेतले होते. म्हणून गंगा त्याला रोज भरपूर धन देई. आणि सरस्वती स्वतः प्रत्यक्ष येऊन, पावलोपावली काय करायचे, ते त्याला सांगे.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
शकटालाची सुटका
कालांतराने योगनंद भोगविलासात बुडून गेला. कोणताच नियम तो पाळीना. वररुचीने विचार केला, “राजा अगदी बेताल झाला आहे. त्याचा कारभार सांभाळताना मला माझ्या धर्मकर्मांना वेळच मिळत नाही. त्यापेक्षा शकटालाला कोठडीतून बाहेर काढावे, आणि माझ्याबरोबर मंत्री करावे. त्याने माझ्याविरुद्ध काही केले, तरी मी अधिकारावर असेपर्यंत तो माझे काय बिघडवणार?” मग राजाची परवानगी घेऊन वररुचीने शकटालाला त्या खोल कोठडीतून बाहेर काढले. वररुची मंत्री आहे तोवर योगनंदाला पाडणे सोपे नाही, हे शकटालाने ओळखले. म्हणून त्याने ठरवले, प्रवाहातल्या लव्हाळ्यासारखे वाकून राहायचे, आणि सूडाच्या संधीची वाट पाहायची. वररुचीच्या विनंतीवरून तो पुन्हा मंत्री झाला, आणि राजाचा कारभार पाहू लागला.
पुन्हा जिवंत झालेला राजा
नदीतला हात
एके दिवशी योगनंद नगराबाहेर गेला. गंगेच्या मधोमध त्याला एक हात दिसला. त्याची पाचही बोटे एकमेकांना घट्ट चिकटलेली होती. त्याने लगेच वररुचीला बोलावले. “याचा अर्थ काय?” त्याने विचारले. वररुचीने त्या हाताकडे दोन बोटे करून दाखवली, आणि तो हात नाहीसा झाला. राजा चकित झाला. “हे काय होते? याचा अर्थ काय?” त्याने पुन्हा विचारले. “त्या हाताने पाच बोटे दाखवली,” वररुची म्हणाला. “म्हणजे, ‘पाच जण एकत्र आले, तर ते काय करू शकणार नाहीत?’ मी दोन बोटे दाखवली. म्हणजे, दोघांचे मन एक असले, तरी काहीच अशक्य नाही.” राजा खूश झाला. पण सूडाची वाट पाहणारा शकटाल खचला. वररुची राजाच्या बाजूने उभा आहे, तोवर त्याच्या तल्लख बुद्धीवर मात करणे कठीण आहे, हे त्याला दिसले. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या चौथ्या आणि पाचव्या अध्यायांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.