कथासरित्सागर
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
नावांचा प्रश्न
विंध्याच्या जंगलात गुणाढ्याने पिशाच काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट नुकतीच सांगितली होती. गुणाढ्य पूर्वी माल्यवान होता, शिवाचा गण. त्याचा मित्र पुष्पदंत याने याच पिशाचाला शिवाची गोष्ट सांगितली होती. गुणाढ्य येणार आहे, हे काणभूतीला आदल्या रात्रीच कळले होते. भूतिवर्मा नावाचा एक राक्षस त्याचा मित्र होता. त्याला लपलेल्या गोष्टी दिसत. आपला शाप कधी संपेल, असे काणभूतीने त्याला विचारले होते. अशा जीवांचे दिवसा काही चालत नाही, कारण सूर्याच्या तेजाने ते दिपून जातात. म्हणून भूतिवर्म्याने उत्तर द्यायला रात्रीची वाट पाहिली. मग तो म्हणाला, “जा. गुणाढ्य आला आहे. तो तुला शापातून सोडवेल.” “आता पुष्पदंताने मला सांगितलेली गोष्ट मी आपल्याला सांगतो,” काणभूती म्हणाला. “पण आधी मला एक सांगा. त्याला पुष्पदंत का म्हणत, आणि आपल्याला माल्यवान का?”
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
पाच उद्धट मुलगे
उत्तरादाखल गुणाढ्याने फार पूर्वीची एक गोष्ट सांगितली. ती एका घराची होती. त्या घरात तो स्वतःही एकदा जन्मला होता. तो म्हणाला, गंगेच्या काठी गोविंददत्त नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. त्याची पत्नी पतिव्रता होती. त्यांना पाच मुलगे होते. मुलगे दिसायला देखणे, पण मूर्ख होते. मोठे होता होता ते उद्धट झाले. एके दिवशी गोविंददत्त घरी नव्हता. तेव्हा एक ब्राह्मण पाहुणा म्हणून आला. त्याने पाचही मुलांना नमस्कार केला. पण ते नुसते त्याला हसले. पाहुणा संतापला, आणि निघायला उठला. तेवढ्यात गोविंददत्त घरी आला. त्याने परोपरीने पाहुण्याची समजूत घातली. “तुमचे मुलगे इतके ठोंबे आहेत, की ते जातिभ्रष्ट झाले आहेत,” पाहुणा म्हणाला. “त्यांच्याबरोबर राहून तुम्हीही जातिभ्रष्ट झाला आहात. मी तुमच्या घरी जेवणार नाही.”
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
देवदत्त घर सोडतो
तेव्हा गोविंददत्ताने शपथ घेतली. “माझ्या या दुष्ट मुलांना मी कधी स्पर्शसुद्धा करणार नाही,” तो म्हणाला. त्याच्या पत्नीनेही तसेच वचन दिले. तेव्हाच पाहुणा त्यांच्याबरोबर जेवायला तयार झाला. हे पाहून त्या मुलांपैकी देवदत्ताला फार दुःख झाले. सख्ख्या आईवडिलांनीच त्याला कधी स्पर्श न करण्याची शपथ घेतली होती. असे जगणे काय कामाचे, असे त्याला वाटले. निराश होऊन तो गंगेच्या उगमाजवळ बदरीच्या आश्रमात गेला. शिवाला प्रसन्न करून घ्यायला तो तिथे तपश्चर्या करू लागला. आधी तो फक्त पाने खाऊन राहिला. नंतर तर फक्त धूर पिऊन राहू लागला. शेवटी शिवाने त्याला दर्शन दिले. मला नेहमी आपला गण म्हणून सेवा करू द्या, असे देवदत्ताने मागितले. “आधी विद्या मिळव, आणि पृथ्वीवरची सुखे भोग,” शिव म्हणाला. “त्यानंतर तुला हवे ते सगळे मिळेल.”
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
खिडकीतली राजकन्या
म्हणून देवदत्त शिकायला पाटलिपुत्र नगरात गेला. पण तिथे गुरुपत्नीचे त्याच्यावर प्रेम बसले. ती त्याची पाठच सोडेना. त्यामुळे तिथे त्याला शिकता आले नाही. मग तो पुढे प्रतिष्ठान नगरात गेला. तिथे एका वृद्ध गुरूंकडे तो सगळ्या विद्या शिकला. एके दिवशी सुशर्मा राजाच्या मुलीने त्या देखण्या तरुणाला पाहिले. त्यानेही तिला पाहिले. ती एका खिडकीत उभी होती. दोघांची नजर एकमेकांवरून हटेना. राजकन्येने एका बोटाने त्याला जवळ येण्याची खूण केली. मग तिने एक फूल दातांत धरले, आणि खाली त्याच्याकडे टाकले.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
फुलाचे कोडे
ती खूण देवदत्ताला मुळीच कळली नाही. तो घरी, गुरूंकडे परतला. प्रेमाने तळमळत तो जमिनीवर लोळत पडला. त्याच्या तोंडातून एक शब्द फुटेना. काय झाले असावे, ते शहाण्या गुरूंनी ओळखले. आणि शेवटी त्याच्याकडून सगळी हकीकत काढून घेतली. त्या नगरात फुलांनी भरलेले एक देऊळ होते. त्याचे नाव पुष्पदंत. पुष्प म्हणजे फूल, आणि दंत म्हणजे दात. “तिने दातांतून फूल टाकले,” गुरू म्हणाले. “याचा अर्थ, तू पुष्पदंताच्या देवळात जाऊन तिची वाट पाहायची. तेव्हा आता जा.” देवदत्त आपले दुःख विसरला, आणि देवळात गेला.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
देवळात
राजकन्याही तिथे आली. त्या दिवशी अष्टमी होती, म्हणून मी पूजेला आले आहे, असे तिने सांगितले. ती एकटीच आत गाभाऱ्यात गेली. तिथे दाराच्या फळीमागे तिचा प्रियकर वाट पाहत होता. तिने त्याला स्पर्श केला. तो ताडकन उठला, आणि त्याने तिच्या गळ्यात हात टाकले. “नवल आहे!” ती म्हणाली. “माझी खूण तुला कशी कळली?” “ती माझ्या गुरूंनी ओळखली,” तो म्हणाला. “मी नाही.” म्हणजे खूण त्याने स्वतः ओळखली नव्हती, आणि दुसऱ्या कोणालातरी हे ठाऊक होते. राजकन्येचा राग अनावर झाला. “सोड मला,” ती म्हणाली. “तू मूर्ख आहेस.” आपले गुपित फुटेल, या भीतीने ती तडक देवळाबाहेर पडली.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
सांभाळायला दिलेली सून
देवदत्त एकटाच निघून गेला. तिच्या विरहाने तो झुरू लागला. दुःखाने तो जवळजवळ मरणाच्या दारी पोहोचला. पण शिवाने त्याला हवे ते देण्याचे वचन दिले होते. म्हणून देवाने आपला एक गण त्याच्याकडे पाठवला. त्याचे नाव पंचशिख. देवदत्ताची इच्छा पुरी करायला तो आला. पंचशिखाने देवदत्ताला बाईचे कपडे घातले, आणि स्वतः एका म्हाताऱ्या ब्राह्मणाचे रूप घेतले. दोघे मिळून सुशर्मा राजाकडे गेले. पंचशिखाने राजाला खोटेच सांगितले, “माझा मुलगा कुठेतरी निघून गेला आहे. मी त्याला शोधायला चाललो आहे. महाराज, तोवर माझ्या या सुनेला आपल्यापाशी सांभाळा.” राजाला ब्राह्मणाच्या शापाची भीती वाटली. देवदत्ताला स्त्री समजून त्याने त्याला आपल्या मुलीच्या महालात ठेवले. तिथे कडक पहारा असे.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
गुपचूप लग्न
अशा रीतीने देवदत्त स्त्रीच्या वेषात राजकन्येच्या दासींमध्ये राहू लागला. लवकरच तो तिचा विश्वासू सोबती झाला. एका रात्री ती विरहाने व्याकूळ झाली होती. तेव्हा त्याने आपण कोण ते तिला सांगितले. दोघांनी गुपचूप लग्न केले, दोघांच्या मर्जीने, कोणत्याही विधीशिवाय. अशा लग्नाला गांधर्व विवाह म्हणतात. राजकन्या गर्भवती झाली, तेव्हा देवदत्ताने पंचशिखाचे स्मरण केले. तो लगेच आला. रात्री कोणाला न दिसता तो देवदत्ताला घेऊन गेला, आणि त्याचा स्त्रीवेष उतरवला. सकाळी पंचशिखाने पुन्हा त्या म्हाताऱ्या ब्राह्मणाचे रूप घेतले. तरुण देवदत्ताला बरोबर घेऊन तो राजाकडे गेला. “महाराज,” तो म्हणाला, “आज मला माझा मुलगा सापडला. आता माझी सून मला परत द्या.”
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
शिबी राजा आणि कबूतर
सून रात्री पळून गेली असावी, असे राजाला वाटले. घाबरून तो मंत्र्यांना म्हणाला, “हा ब्राह्मण नाही. हा कोणी देव आहे, माझी परीक्षा घ्यायला आला आहे. पूर्वी देवांनी शिबी राजाची परीक्षा घेतली होती, तशी.” शिबी राजा प्रत्येक जीवाचे रक्षण करत असे. एकदा इंद्राने ससाणा होऊन धर्माचा पाठलाग केला. धर्म म्हणजे न्यायाचा देव. त्याने कबुतराचे रूप घेतले होते. कबूतर शिबीकडे आश्रयाला आले. “माझे अन्न मला दे,” ससाणा म्हणाला, “नाहीतर मी मरेन.” “त्याच्या वजनाइतके दुसरे मांस मी तुला देतो,” शिबी म्हणाला. “मग तुझेच मांस दे,” ससाणा म्हणाला. शिबीने आनंदाने ते कबूल केले. पण त्याने स्वतःचे कितीही मांस कापून तराजूत ठेवले, तरी कबूतरच जड भरे. शेवटी तो स्वतःच सगळ्या देहानिशी तराजूत बसला. तेव्हा आकाशवाणी झाली, “शाबास! आता कबुतराइतके वजन भरले.” दोन्ही देव प्रसन्न झाले. त्यांनी शिबीचे शरीर पुन्हा पूर्वीसारखे केले, आणि त्याला आशीर्वाद दिला.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
राजा आपली मुलगी देतो
म्हणून सुशर्मा राजाने त्या खोट्या ब्राह्मणाच्या पायांवर लोटांगण घातले. “मला क्षमा करा,” तो म्हणाला. “आपल्या सुनेवर रात्रंदिवस पहारा होता. तरीही काल रात्री कोणीतरी जादूने तिला पळवून नेले.” पंचशिखाने आपण सहजासहजी शांत होत नाही, असे दाखवले. शेवटी तो म्हणाला, “असे असेल, महाराज, तर आपली स्वतःची मुलगी माझ्या मुलाला द्या.” शापाच्या भीतीने राजाने आपली मुलगी देवदत्ताला दिली. मग पंचशिख निघून गेला. आता देवदत्ताला आपली प्रिया उघडपणे मिळाली. राजाला मुलगा नव्हता. म्हणून राजाच्या सगळ्या सत्तेत आणि वैभवात देवदत्त वाटेकरी झाला.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
पुष्पदंत हे नाव
कालांतराने सुशर्मा राजाने देवदत्ताच्या आणि राजकन्येच्या मुलाला राज्याभिषेक केला, आणि तो स्वतः वनात राहायला गेला. आपला मुलगा भरभराटीला आला आहे, हे देवदत्ताने पाहिले. आता आपल्याला हवे ते सगळे मिळाले, असे त्याला वाटले. म्हणून तोही राजकन्येला घेऊन वनात गेला. तिथे त्याने पुन्हा शिवाची आराधना केली. मग त्याने मनुष्यदेह सोडला, आणि देवाच्या कृपेने तो शिवाचा गण झाला. प्रेयसीने दातांतून टाकलेल्या फुलाची खूण त्याला कळली नव्हती. म्हणून शिवाच्या गणांत त्याचे नाव पडले पुष्पदंत, म्हणजे फूल आणि दात. त्याची पत्नी पार्वतीची द्वारपाल झाली, जया. हीच ती जया. पुढे पतीने चोरून ऐकलेली गोष्ट तिनेच पार्वतीला सांगितली.
पुष्पदंत आणि माल्यवान ही नावे कशी पडली
माल्यवान हे नाव
गुणाढ्य पुढे म्हणाला, फार पूर्वी तोही गोविंददत्ताचा मुलगा होता, देवदत्ताचा भाऊ. तेव्हा त्याचे नाव सोमदत्त होते. देवदत्ताच्याच कारणाने तोही रागाने घर सोडून गेला. त्याने हिमालयात तपश्चर्या केली, आणि अनेक हार वाहून शिवाची पूजा केली. भावाला दिले होते, तसेच शिवाने त्यालाही दर्शन दिले. मला आपला गण करा, असे सोमदत्ताने मागितले. संस्कृतमध्ये माला म्हणजे हार. “तू स्वतःच्या हाताने रानफुले तोडलीस, आणि त्यांचे हार मला वाहिलेस,” शिव म्हणाला. “म्हणून तू माझा गण होशील. आणि तुझे नाव माल्यवान असेल, म्हणजे हारांनी सजलेला.” मग त्याने मनुष्यदेह सोडला, आणि तो शिवाचा गण झाला. “आता पार्वतीच्या शापाने मी पुन्हा माणूस झालो आहे,” गुणाढ्य म्हणाला. “म्हणून काणभूती, आता मला शिवाची गोष्ट सांग. म्हणजे आपल्या दोघांचेही शाप संपतील.” अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या सातव्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.