कथासरित्सागर
पुत्रक आणि जादूचे नगर
गुरूंना प्रश्न
विंध्याच्या जंगलात वररुची काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट पुढे सांगत होता. लहानपणी तो व्याडी आणि इंद्रदत्त या मित्रांबरोबर पाटलिपुत्राला गेला होता, वर्ष गुरूंकडे शिकायला. एके दिवशी वेदपठण संपल्यावर तिघा शिष्यांनी गुरूंना एक प्रश्न विचारला. “हे नगर विद्येचे आणि संपत्तीचे माहेरघर कसे झाले? आम्हाला सांगा ना.” “ऐका,” असे वर्ष म्हणाले, आणि त्यांनी त्या नगराची गोष्ट सांगितली.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
तीन भाऊ पळाले
गंगा डोंगरातून खाली उतरते, तिथे दक्षिणेकडचा एक ब्राह्मण आपल्या पत्नीबरोबर तपश्चर्या करत राहत होता. त्यांना तीन मुलगे होते. कालांतराने आईवडील वारले. मुलगे शिकायला दूर गेले. मग कार्तिकेयाच्या एका देवळाच्या दर्शनासाठी ते दक्षिणेकडे निघाले. समुद्राकाठच्या एका नगरात ते एका ब्राह्मणाच्या घरी उतरले. त्याला तीन मुली होत्या, दुसरे मूल नव्हते. त्याने आपल्या तिन्ही मुली त्या भावांना दिल्या, आणि आपली सगळी संपत्तीही. मग तो तपश्चर्येसाठी गंगेकाठी निघून गेला. पुढे पाऊस पडेना, आणि भयंकर दुष्काळ पडला. तिघे भाऊ आपल्या चांगल्या बायकांना मागे सोडून पळून गेले.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
एक मुलगा आणि शिवाचे वचन
मधली बहीण गरोदर होती. तिघी बहिणी वडिलांच्या मित्राकडे, यज्ञदत्त नावाच्या ब्राह्मणाकडे राहायला गेल्या. तिथे त्या दुःखात दिवस काढू लागल्या. प्रत्येकीला आपल्या नवऱ्याची आठवण येत होती. यथावकाश मधल्या बहिणीला मुलगा झाला. तिघींचाही त्याच्यावर फार जीव होता. एकदा शिव पार्वतीबरोबर आकाशातून चालला होता. त्या बायकांचे मुलावरचे प्रेम पार्वतीने पाहिले, आणि तिला त्यांची दया आली. “स्वामी,” ती म्हणाली, “हा मुलगा एक दिवस त्यांचा सांभाळ करेल, अशी त्यांना आशा आहे. त्याला लहानपणीच त्यांचा सांभाळ करता येऊ दे.” “मी त्याला माझ्या छत्राखाली घेतो,” शिव म्हणाला. “मागच्या जन्मी त्याने आणि त्याच्या पत्नीने माझी उपासना केली होती. त्याचे फळ भोगायला तो आता जन्मला आहे. त्या जन्मीची त्याची पत्नी आता पाटली नावाची राजकन्या म्हणून जन्मली आहे. या जन्मीही तीच त्याची पत्नी होईल.”
पुत्रक आणि जादूचे नगर
उशीखाली सोने
मग शिव त्या तिघींच्या स्वप्नात आला. “तुमच्या मुलाचे नाव पुत्रक ठेवा. रोज सकाळी तो उठेल, तेव्हा त्याच्या उशीखाली तुम्हाला सोन्याची एक लाख नाणी मिळतील. आणि शेवटी तो राजा होईल.” मुलगा जागा झाला, तेव्हा त्या बायकांना ते सोने मिळाले. त्यांची प्रार्थना फळाला आली होती. त्या सोन्याने पुत्रकाने लवकरच मोठा खजिना जमवला, आणि तो राजा झाला. ज्याच्या घरी तो लहानाचा मोठा झाला होता, तो यज्ञदत्त एके दिवशी त्याच्याशी एकांतात बोलला. “महाराज,” तो म्हणाला, “दुष्काळामुळे आपले वडील आणि काका जगात कुठेतरी निघून गेले. आपण ब्राह्मणांना दान देत राहा. आपले वडील आणि काका ते ऐकतील, आणि परत येतील.” दानाने हरवलेले परत कसे मिळते, ते दाखवायला त्याने पुत्रकाला एक गोष्ट सांगितली.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
सोनेरी हंस
फार पूर्वी, यज्ञदत्त म्हणाला, वाराणसीच्या ब्रह्मदत्त राजाने रात्रीच्या आकाशातून दोन सोनेरी हंस उडताना पाहिले. ते पुन्हा पाहायची त्याला एवढी ओढ लागली, की राज्य करण्यात त्याचे मन लागेना. म्हणून त्याने एक सुंदर सरोवर बांधले, आणि तिथे प्रत्येक प्राण्याला अभय दिले. लवकरच ते दोन हंस येऊन त्या सरोवरात उतरले. ते माणसाळल्यावर राजाने त्यांना विचारले, “तुम्ही सोनेरी कसे?” “मागच्या जन्मी आम्ही कावळे होतो,” ते म्हणाले. “शिवाच्या एका देवळात नैवेद्यासाठी आम्ही भांडत होतो. तिथल्या एका पवित्र पात्रात पडून आम्ही मेलो. त्यामुळे आम्ही सोनेरी जन्मलो.” राजाने त्यांना डोळे भरून पाहिले. “सरोवरामुळे हंस परत आले,” यज्ञदत्त म्हणाला. “तसेच आपल्या अपार दानामुळे आपले वडील आणि काका परत येतील.”
पुत्रक आणि जादूचे नगर
काका परत आले
पुत्रकाने यज्ञदत्ताच्या सांगण्याप्रमाणे केले. दानाची कीर्ती ऐकून ते तिघे ब्राह्मण आले. त्यांची ओळख पटली. त्यांना भरपूर धन मिळाले, आणि ते आपापल्या बायकांकडे परत आले. पण त्यांचा दुष्टपणा गेला नव्हता. काही काळाने त्यांना राज्याचा लोभ सुटला, आणि त्यांनी पुत्रकाला मारायचा कट रचला. त्यांनी त्याला दुर्गादेवीच्या देवळात यात्रेला नेले. आतल्या गाभाऱ्यात त्यांनी मारेकरी लपवून ठेवले होते. “तू आधी आत जा,” ते त्याला म्हणाले, “आणि एकटाच देवीचे दर्शन घे.” पुत्रक निर्भयपणे आत गेला. मारेकरी वार करायच्या तयारीत होते. “तुम्ही मला का मारू पाहता?” त्याने विचारले.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
रत्नजडित दागिना
“तुझ्या वडिलांनी आणि काकांनी आम्हाला त्यासाठी सोने दिले आहे,” ते म्हणाले. देवीने त्यांची बुद्धी भ्रमित केली होती. पुत्रक त्यांच्याशी शहाणपणाने बोलला. “माझा हा अनमोल रत्नजडित दागिना मी तुम्हाला देतो. मला सोडा. तुमचे गुपित मी कोणाला सांगणार नाही. मी दूर निघून जाईन.” “ठीक आहे,” ते म्हणाले. त्यांनी दागिना घेतला, आणि ते निघून गेले. पुत्रक मेला, असे त्यांनी त्याच्या वडिलांना आणि काकांना खोटेच सांगितले. तिघे ब्राह्मण परत आले, आणि गादी बळकावू लागले. पण ते राजद्रोही आहेत, हे मंत्र्यांनी ओळखले, आणि त्यांना ठार मारले. पुत्रकाने आपले वचन पाळले. स्वतःच्याच माणसांचा त्याला वीट आला होता. तो विंध्याच्या घनदाट, वाट नसलेल्या रानात निघून गेला.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
तीन जादूच्या वस्तू
रानात पुत्रकाला दोन बलवान पुरुष दिसले. ते सगळा जोर लावून कुस्ती खेळत होते. “तुम्ही कोण?” त्याने त्यांना विचारले. “आम्ही मय दानवाचे मुलगे,” ते म्हणाले. “त्याचे धन आता आमचे आहे. हे भांडे, ही काठी, आणि या पादुका. त्यांच्यासाठी आम्ही लढतो आहोत. जो जास्त बलवान, तो त्या घेईल.” पुत्रक हसला. “वा! हा तर मोठाच वारसा म्हणायचा!” “या पादुका घातल्या, की आकाशातून उडता येते,” ते म्हणाले. “या काठीने जे लिहावे, ते खरे होते. आणि जे अन्न हवे असेल, ते लगेच या भांड्यात येते.” “भांडता कशाला?” पुत्रक म्हणाला. “त्यापेक्षा असे ठरवा. जो शर्यत जिंकेल, त्याला या वस्तू मिळतील.”
पुत्रक आणि जादूचे नगर
शर्यत
“ठरले,” ते दोघे मूर्ख म्हणाले, आणि धावत सुटले. पुत्रकाने पादुका घातल्या, आणि काठी व भांडे घेऊन तो आकाशात उडाला. थोड्याच वेळात तो खूप दूर गेला. खाली त्याला एक सुंदर नगर दिसले. तो त्या नगरात उतरला. आता कोणाच्या घरी सुरक्षित राहता येईल, याचा तो विचार करू लागला. “वेश्या फसवतात,” त्याच्या मनात आले. “ब्राह्मण माझ्या वडिलांसारखे आणि काकांसारखे. आणि व्यापाऱ्यांना पैशाचा लोभ.” तेवढ्यात तो एका एकाकी, पडक्या घरापाशी आला. तिथे फक्त एक म्हातारी राहत होती. तिला एक भेट देऊन त्याने खूश केले, आणि कोणाला कळू न देता तो तिथे राहू लागला. म्हातारी आदराने त्याची काळजी घेई.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
महालातली राजकन्या
एके दिवशी म्हातारी मायेने म्हणाली, “बाळा, तुला शोभेल अशी बायको नाही, याचे मला वाईट वाटते. पण या नगरात राजाची मुलगी पाटली आहे. तिला रत्नासारखे जपून ठेवले आहे, अंतःपुराच्या सर्वांत वरच्या मजल्यावर.” हे ऐकता ऐकता पुत्रक तिच्या प्रेमात पडला. आजच तिला पाहायचे, असे त्याने ठरवले. त्या रात्री जादूच्या पादुका घालून तो तिच्याकडे उडत गेला. पर्वताच्या शिखराइतक्या उंच खिडकीतून तो आत शिरला. तिथे पाटली चांदण्यात न्हाऊन झोपली होती. तिला कसे उठवावे, याचा तो विचार करत होता. तेवढ्यात बाहेर एक पहारेकरी गाणे म्हणू लागला. गाण्याचा अर्थ असा होता: झोपलेल्या सुंदरीला मिठी मारून जागे करावे, तिने गोड रागाने बोल लावावे, तेव्हा तरुणाचे मनोरथ पूर्ण होतात.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
गुप्त विवाह
त्यामुळे पुत्रकाला धीर आला. त्याने तिला मिठीत घेतले, आणि ती जागी झाली. पुत्रकाला पाहून ती लाजली, पण तिला प्रेमही वाटले. कधी ती त्याच्या चेहऱ्याकडे पाही, कधी नजर दुसरीकडे वळवी. बराच वेळ ती दोघे बोलत राहिली. मग त्यांनी गांधर्व विवाह केला. गांधर्व विवाह म्हणजे कोणत्याही विधीशिवाय, दोघांच्या मर्जीने केलेले लग्न. रात्र सरत गेली, तसे त्यांचे प्रेम वाढतच गेले. रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी पुत्रकाने आपल्या उदास पत्नीचा निरोप घेतला, आणि तो म्हातारीच्या घरी परतला. त्याच्या मनात फक्त तीच होती. अशा रीतीने रोज रात्री तो येऊ जाऊ लागला. पण अखेर अंतःपुराच्या पहारेकऱ्यांना कळले, की रात्री कोणीतरी पुरुष राजकन्येकडे येतो. त्यांनी पाटलीच्या वडिलांना, राजाला ते सांगितले.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
लाल खूण
राजाने रात्री गुपचूप पहारा द्यायला एका स्त्रीला ठेवले. तिला पुत्रक झोपलेला दिसला. त्याला ओळखता यावे, म्हणून तिने त्याच्या कपड्यांवर लाल रंगाची खूण केली. सकाळी तिने राजाला सांगितले. राजाने सगळीकडे हेर पाठवले. त्या खुणेवरून हेरांनी पुत्रकाला शोधून काढले, आणि त्या जुन्या घरातून ओढून राजासमोर आणले. राजा संतापला आहे, हे पुत्रकाने पाहिले. पादुकांच्या मदतीने तो उडाला, आणि पाटलीच्या महालात शिरला. “आपले बिंग फुटले,” तो म्हणाला. “ऊठ. पादुका घालून आपण पळून जाऊ.” त्याने पाटलीला मिठीत घेतले, आणि तिला घेऊन तो आकाशातून उडून गेला.
पुत्रक आणि जादूचे नगर
काठीने काढलेले नगर
गंगेच्या काठाजवळ तो खाली उतरला. पाटली थकली होती, म्हणून त्याने जादूच्या भांड्यातून पक्वान्ने काढून तिला खाऊ घातली. पुत्रकाचे सामर्थ्य पाटलीने पाहिले. तिच्या सांगण्यावरून त्याने जादूच्या काठीने एक नगर रेखाटले. त्यात चतुरंग सेना होती: हत्ती, रथ, घोडे आणि पायदळ. पुत्रक त्या नगराचा राजा झाला. त्याचे बळ वाढत गेले. त्याने सासऱ्याला जिंकले, आणि सगळ्या पृथ्वीवर राज्य केले. “आणि हेच ते नगर,” वर्ष म्हणाले. “नागरिकांसकट जादूने निर्माण झालेले. म्हणून पाटली आणि पुत्रक यांच्या नावावरून त्याचे नाव पाटलिपुत्र. आणि म्हणूनच ते संपत्तीचे आणि विद्येचे माहेरघर आहे.” तिघे शिष्य बराच वेळ थक्क होऊन बसले होते. अशी गोष्ट वररुचीने काणभूतीला सांगितली. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या तिसऱ्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.