कथासरित्सागर
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
सातवाहन हे नाव का?
विंध्याच्या जंगलात गुणाढ्य पिशाच काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट सांगत होता. तो पिशाचांच्या भाषेत बोलत होता. पूर्वी तो माल्यवान होता, शिवाचा गण. पार्वतीने त्याला शाप दिला होता. या जन्मी तो सातवाहन राजाचा मंत्री झाला होता. त्याच्याबरोबर शर्ववर्मा नावाचा आणखी एक मंत्री होता. इथे काणभूतीने मध्येच विचारले, “स्वामी, त्या राजाला सातवाहन का म्हणत?” गुणाढ्याने त्याला ते सांगितले. पूर्वी दीपकर्णी नावाचा एक पराक्रमी राजा होता. त्याची लाडकी राणी बागेत झोपली होती. तेव्हा तिला साप चावला, आणि ती मेली. राजाला मुलगा नव्हता. तरीही पुन्हा कधी कोणत्याही स्त्रीजवळ जाणार नाही, अशी त्याने प्रतिज्ञा केली. मग शिवाने त्याला स्वप्नात सांगितले, “जंगलात तुला सिंहावर बसलेला एक मुलगा दिसेल. त्याला आपला मुलगा म्हणून घरी घेऊन ये.”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
सातावर बसणारा
एके दिवशी राजा शिकारीला गेला होता. एका सरोवराकाठी त्याला तो मुलगा दिसला. पाणी प्यायला सिंहाने मुलाला खाली उतरवले. राजाने एकाच बाणात सिंहाला मारले. लगेच तो सिंह माणूस झाला. तो होता सात नावाचा यक्ष, कुबेराचा सेवक. त्याने एका ऋषिकन्येशी दोघांच्या मर्जीने लग्न केले होते. तिच्या संतापलेल्या घरच्यांनी दोघांना शाप दिला, “सिंह व्हा.” तिला मूल झाले, की तिचा शाप संपणार होता. आणि हा राजा बाण मारेल, तेव्हा त्याचा. “हा मुलगा झाल्यावर ती वारली,” सात म्हणाला. “मी याला सिंहिणींचे दूध पाजून वाढवले. आता आपण मारलेल्या बाणाने माझी सुटका झाली. हा मुलगा घ्या. ऋषींनी असेच भाकीत केले होते.” मग तो अदृश्य झाला. वाहन म्हणजे वाहून नेणारा. हा मुलगा सातावर बसून फिरत असे. म्हणून राजाने त्याचे नाव सातवाहन ठेवले. पुढे सातवाहन सगळ्या पृथ्वीचा राजा झाला. मग गुणाढ्य पुन्हा मूळ गोष्टीकडे वळला. माणसांच्या सगळ्या भाषा त्याने कशा गमावल्या, ते तो सांगू लागला.
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
पाण्यातला खेळ
एकदा वसंतोत्सवात सातवाहन राजा देवीने तयार केलेल्या त्या बागेत गेला. तिथे तो बराच वेळ फिरला. मग राण्यांबरोबर खेळायला तो सरोवरात उतरला. तो त्यांच्यावर पाणी उडवू लागला. त्याही त्याच्यावर पाणी उडवू लागल्या, आणि त्याच्यापासून पळून झुडपांत लपू लागल्या. एक राणी थकून गेली. तिला आता आणखी सहन होत नव्हते. पण राजा तिच्यावर पाणी उडवतच होता. आता, संस्कृतमध्ये मा म्हणजे ‘नको’, आणि उदकैः म्हणजे ‘पाण्याने’. हे दोन शब्द एकत्र उच्चारले, की संधीच्या नियमाने त्यांचा एकच शब्द होतो, मोदकैः. पण मोदकैः हा स्वतंत्र शब्दही आहे. त्याचा अर्थ ‘मोदकांनी’. म्हणून राणी ओरडली, “महाराज, मोदकैः मला मारा!” तिला म्हणायचे होते, “पाण्याने मला मारू नका.” पण त्याचा अर्थ असाही होत होता, “मला मोदकांनी मारा!”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
पाण्यात मोदक
राजाने फक्त मोदक ऐकले. लगेच त्याने भरपूर मोदक आणवले. राणी खो खो हसू लागली. “महाराज, पाण्यात मोदकांचे काय करायचे? पाणी उडवू नका, असे मी तुम्हाला म्हणाले. मा आणि उदकैः यांचा संधी कसा होतो, एवढेही तुम्हाला ठाऊक नाही? व्याकरणातले ते प्रकरण तुम्हाला माहीत नाही? तुम्ही इतके कसे मठ्ठ?” या राणीने व्याकरणाचे ग्रंथ अभ्यासले होते. ती असे बोलत असताना सेवकही हसू लागले. राजा मनातून शरमेने खचला, पण त्याने ते दाखवले नाही. त्याने पाण्यातला खेळ थांबवला. कोणाला न दिसता तो गुपचूप राजवाड्यात परत गेला. तो खट्टू झाला होता. त्याला स्वतःचाच तिरस्कार वाटत होता.
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
राजा बोलेना
राजा विचारात बुडून बसला. तो काही खाईना, कशात त्याला आनंद वाटेना. कोणी काही विचारले, तर तो चित्रातल्या माणसासारखा गप्प राही. एक तर विद्या मिळवायची, नाहीतर मरायचे, असे त्याच्या मनात येत होते. तो मोठ्या दुःखात पलंगावर पडून राहिला. सेवकांना काय करावे ते सुचेना. गुणाढ्याला आणि शर्ववर्म्याला हे कळले, तोवर दिवस मावळत आला होता. त्यांनी राजाच्या सेवकाला बोलावले. “महाराजांना इतके खचलेले मी कधीच पाहिले नाही,” सेवक म्हणाला. “बाकीच्या राण्या मला रागाने सांगतात, थोडेसे व्याकरण जाणणाऱ्या त्या राणीने आज महाराजांचा अपमान केला.” दोघे मंत्री कोड्यात पडले. राजा शरीराने आजारी असता, तर वैद्यांना बोलावता आले असते. पण राज्याला कोणी शत्रू नव्हता. प्रजेचे राजावर प्रेम होते. दुष्काळही नव्हता. मग राजाने दुःख का करावे?
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
शर्ववर्म्याचे स्वप्न
“मला कारण ठाऊक आहे,” शर्ववर्मा म्हणाला. “महाराजांकडे विद्या नाही, याचे त्यांना दुःख आहे. ‘मी मठ्ठ आहे,’ असे ते नेहमी म्हणत असतात. आणि आता राणीने त्यांचा अपमान केला आहे.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी दोघे मंत्री राजाच्या खाजगी महालात गेले. कोणालाही आत सोडू नये, अशी कडक आज्ञा होती. गुणाढ्य मोठ्या मुश्किलीने आत शिरला. शर्ववर्माही पटकन त्याच्या मागोमाग आत घुसला. “महाराज, काहीही बिघडले नसताना आपण इतके उदास का?” गुणाढ्याने विचारले. राजा काहीच बोलला नाही. मग शर्ववर्म्याने एक विचित्र गोष्ट सांगितली. “महाराज, एकदा आपण मला म्हणाला होतात, ‘मला विद्वान कर.’ म्हणून काल रात्री मी एका मंत्राने स्वप्न आणले. मला दिसले, आकाशातून एक कमळ पडले. एका दिव्य तरुणाने ते उघडले. त्यातून शुभ्र वस्त्रे नेसलेली एक देवी बाहेर आली. ती सरळ महाराजांच्या मुखात शिरली. ती सरस्वतीच होती, याबद्दल मला काही शंका नाही.”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
पैज
तेव्हा राजाने मौन सोडले. “माणसाला काळजीपूर्वक शिकवले, तर किती दिवसांत त्याला विद्या येईल?” त्याने गुणाढ्याला विचारले. “विद्येशिवाय पद आणि सत्ता यांत मला काहीच आनंद नाही. मठ्ठ माणसाच्या अंगावर ती म्हणजे ओंडक्यावर टांगलेले दागिने.” “व्याकरण हे सगळ्या विद्यांचे दार आहे,” गुणाढ्य म्हणाला. “ते शिकायला नेहमी बारा वर्षे लागतात. पण मी आपल्याला सहा वर्षांत शिकवीन.” शर्ववर्म्याला मत्सर वाटला. तो मध्येच म्हणाला, “सुखात वाढलेल्या माणसाला इतके दिवस कष्ट कसे सोसवतील? महाराज, मी आपल्याला सहा महिन्यांत व्याकरण शिकवीन.” हे अशक्य वचन ऐकून गुणाढ्य संतापला. “तुम्ही सहा महिन्यांत महाराजांना शिकवलेत,” तो म्हणाला, “तर संस्कृत, प्राकृत आणि देशी भाषा मी कायमच्या सोडून देईन. लोक वापरतात त्या या तिन्ही भाषा.” “आणि मी शिकवू शकलो नाही,” शर्ववर्मा म्हणाला, “तर बारा वर्षे तुमच्या वहाणा डोक्यावर वाहीन.”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
कार्तिकेयाची कृपा
राजाला धीर आला. या दोघांपैकी कोणीतरी आपली इच्छा पूर्ण करील, याची त्याला खात्री वाटली. पण शर्ववर्मा घरी गेला, आणि त्याला आपल्या वचनाचा पश्चात्ताप होऊ लागला. त्याने पत्नीला सगळी हकीकत सांगितली. “आता फक्त कार्तिकेयाची कृपाच तुम्हाला वाचवू शकेल,” ती दुःखाने म्हणाली. कार्तिकेय म्हणजे शिवाचा पुत्र. मोर हे त्याचे वाहन. मग रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी शर्ववर्मा उपवास करत देवाच्या देवळाकडे निघाला. गुणाढ्याला हेरांकडून हे कळले, आणि त्याने राजाला सांगितले. फक्त हवा खाऊन, मौन पाळत, शर्ववर्मा देवळात पोहोचला. त्याच्या कठोर तपश्चर्येवर कार्तिकेय प्रसन्न झाला, आणि त्याने त्याची इच्छा पूर्ण केली. हेरांनी ही बातमी आणली, आणि राजाला आनंद झाला. गुणाढ्य मात्र खिन्न झाला. मग शर्ववर्मा परत आला, आणि त्याने राजाला सगळ्या विद्या दिल्या. नुसत्या मनात आणल्यासरशी त्या प्रकट झाल्या. आणि क्षणात सातवाहन राजाला त्या सगळ्या अवगत झाल्या.
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
गुणाढ्याचे मौन
सगळ्या राज्यात आनंदोत्सव झाला. घरोघरी ध्वज फडकले. राजाने शर्ववर्म्याला नमस्कार केला, आणि त्याला आपले गुरू म्हटले. राजाला शोभतील असे रत्नांचे अलंकार त्याला दिले. आणि नर्मदेच्या काठच्या एका प्रदेशाचा अधिपती केले. ज्या राणीमुळे राजा विद्येच्या मागे लागला, तिला त्याने सगळ्या राण्यांमध्ये श्रेष्ठ स्थान दिले. शर्ववर्म्याने आपले वचन पाळले होते. म्हणून गुणाढ्यानेही आपली प्रतिज्ञा पाळली. त्या दिवसापासून तो एक शब्दही बोलला नाही. मौन धरूनच तो राजासमोर आला. एका ब्राह्मणाने स्वतः रचलेला एक श्लोक म्हटला. राजाने स्वतः शुद्ध संस्कृतमध्ये त्याला उत्तर दिले. सगळा दरबार आनंदला. मग राजाने शर्ववर्म्याला विचारले, “देवाने तुझ्यावर कशी कृपा केली, ते तूच मला सांग.”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
देवाच्या देवळात
“महाराज,” शर्ववर्मा म्हणाला, “मी इथून उपवास करत, मौन पाळत निघालो. प्रवास संपला, तेव्हा कठोर तपश्चर्येने मी थकून गेलो होतो. मी बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडलो. “तेव्हा हातात भाला घेतलेला एक पुरुष माझ्याजवळ आला. ‘उठ, बाळा,’ तो स्पष्ट शब्दांत म्हणाला. ‘तुझे सगळे चांगले होईल.’ ते शब्द ऐकून मला वाटले, जणू अमृतात न्हाऊन निघालो. मी जागा झालो, तेव्हा मला भूक नव्हती, तहान नव्हती. अंगात बळ आले होते. “मी स्नान केले, आणि देवळाच्या गाभाऱ्यात गेलो. तिथे कार्तिकेयाने मला दर्शन दिले. आणि सरस्वती साकार होऊन माझ्या मुखात शिरली. मग देवाने एका व्याकरणाचे पहिले सूत्र म्हटले. त्याची सुरुवात अशी होती, ‘अक्षरांची परंपरेने चालत आलेली शिकवण.’ माणसे करतात तसे, मी विचार न करता पुढचे सूत्र ओळखले, आणि स्वतःच मोठ्याने म्हणून टाकले.”
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
छोटे व्याकरण
“देव मला म्हणाला, ‘तू ते स्वतः म्हटले नसतेस, तर या व्याकरणाने महान वैयाकरण पाणिनीच्या व्याकरणाची जागा घेतली असती. आता ते इतके छोटे आहे, म्हणून त्याचे नाव कातंत्र असेल, म्हणजे छोटा ग्रंथ. आणि कलापक असेही नाव असेल. माझ्या वाहनाच्या, मोराच्या शेपटीच्या पिसाऱ्याला कलाप म्हणतात, त्यावरून.’ मग त्याने ते नवे, छोटे व्याकरण मला दाखवले. “देवाने मला हेही सांगितले, महाराज, की आपण पूर्वजन्मी एक पवित्र ऋषी होतात. आपण एका तपस्व्याच्या मुलीवर प्रेम केलेत, म्हणून तपस्व्यांनी आपल्याला शाप दिला. तीच मुलगी आता महाराजांची राणी आहे. ‘तुला पाहताच,’ देव म्हणाला, ‘त्याला सगळ्या विद्या येतील. कारण थोर आत्म्यांना मागच्या जन्मी शिकलेले सहज आठवते.’” शर्ववर्म्याचे बोलणे संपले, तेव्हा सातवाहन राजा प्रसन्न मनाने उठला, आणि स्नानाला गेला.
राणीची थट्टा आणि व्याकरणाची पैज
विंध्याच्या जंगलात
प्रतिज्ञेमुळे गुणाढ्याला कोणतेच कामकाज करता येत नव्हते. त्याने राजाला वाकून नमस्कार केला, आणि निरोप घेतला. राजाला त्याला जाऊ द्यायचे नव्हते. दोन शिष्यांना घेऊन गुणाढ्य तपश्चर्येसाठी नगराबाहेर पडला. तो विंध्याच्या डोंगरातल्या दुर्गादेवीच्या देवळात आला. देवीने त्याला स्वप्नात सांगितले, “काणभूतीकडे जा.” मग तो विंध्याच्या भयाण जंगलात शिरला. एका वनवासी माणसाने खूण सांगितली. तिच्यामुळे त्याला व्यापाऱ्यांचा एक तांडा भेटला. त्या तांड्याबरोबर सुदैवाने तो जंगलातून सुखरूप पार पडला. तिथे त्याला पिशाचांचा एक घोळका दिसला. दुरून त्यांचे बोलणे ऐकून ऐकून तो त्यांची भाषा शिकला. अशा रीतीने त्याचे मौन सुटू शकले. त्याने काणभूतीची चौकशी केली. काणभूती उज्जयिनीला गेला आहे, असे त्याला कळले. तो वाट पाहत थांबला. काणभूती आला, तेव्हा गुणाढ्याने या चौथ्या भाषेत त्याला नमस्कार केला. आणि आपण पूर्वी कोण होतो, ते त्याला आठवले. “ही माझ्या या जन्मातल्या आयुष्याची गोष्ट,” गुणाढ्य म्हणाला. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या सहाव्या आणि सातव्या अध्यायांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सिंहगुप्त नावाचा एक निष्ठावंत योद्धा इथे आलेला नाही. राजासाठी दुर्गादेवीला स्वतःचा प्राण द्यायला तो तयार झाला होता. शर्ववर्म्याच्या यशाची बातमी आणल्याबद्दल त्याला बक्षीसही मिळाले.